YOSHLAR NUTQIDAGI ODOB-AXLOQ LEKSEMALARINING LINGVOMADANIY TAHLILI

116 YOSHLAR NUTQIDAGI ODOB-AXLOQ LEKSEMALARINING LINGVOMADANIY TAHLILI Nurillayeva Shahzoda Shukrulloyevna Qarshi DU mustaqil tadqiqotchisi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441275 Annotatsiya. Maqolada yoshlar nutqida odob-axloq leksemalarining qo‘llanishi lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. An’anaviy va zamonaviy leksik birliklarning nutqiy faoliyati, ularning ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy madaniyat hamda kundalik muloqotda namoyon bo‘lish xususiyatlari yoritiladi. Tadqiqot natijalari globalizatsiya jarayonida ayrim odobaxloqiy so‘zlarning passivlashib borayotganini, ingliz va rus tillaridan kirib kelgan birliklarning esa faol qo‘llanilayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqolada yoshlar nutqida kuzatilayotgan lingvokulturologik jarayonlarning ijobiy va salbiy jihatlari ilmiy asosda izohlanadi va ta’limtarbiya jarayonida odob-axloqiy leksikani saqlash hamda rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: odob-axloq leksemalari, yoshlar nutqi, lingvokulturologiya, milliy qadriyatlar, globalizatsiya, ijtimoiy tarmoqlar tili, nutq madaniyati, an’anaviy va zamonaviy leksika. Abstract. The article analyzes the use of moral-ethical lexemes in the speech of youth from a linguoculturological perspective. It highlights the functional activity of traditional and modern lexical units and their manifestation in social media, mass culture, and everyday communication. The results of the study show that, under the influence of globalization, some moral-ethical words are gradually falling out of active use, while lexical borrowings from English and Russian are increasingly employed. Furthermore, the article provides a scientific explanation of the positive and negative aspects of linguoculturological processes in youth speech and offers recommendations for preserving and developing moral-ethical vocabulary in the educational context. Keywords: moral-ethical lexemes, youth speech, linguoculturology, national values, globalization, social media language, speech culture, traditional and modern vocabulary. Til – millatning ma’naviy-ma’rifiy boyligi, xalqning ruhiy olamidir. Ayniqsa, odob-axloq leksemalari millatning asrlar davomida shakllangan ijtimoiy-madaniy qadriyatlarini mujassam etadi. O‘zbek xalqida “hurmat”, “hayo”, “sabr”, “mehrshafqat”, “rahmat”, “iltimos” kabi so‘zlar nafaqat muloqot vositasi, balki axloqiy mezon sifatida ham qadrlanadi 1 . Yoshlar nutqida odob-axloq leksemalarining qo‘llanishi ikki yo‘nalishda kuzatilmoqda: 1. An’anaviy qatlam – milliy qadriyatlarni ifodalovchi tarixiy leksemalar faol qo‘llanmoqda. 2. Zamonaviy qatlam – ingliz, rus tillaridan kirib kelgan so‘z va qisqartmalar yoshlar nutqiga singib bormoqda 2 . 1 Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2 Mahmudov N. O‘zbek tilining boyliklari va ularni o‘zlashtirish yo‘llari. – Toshkent: Fan, 2012. 117 Shunday ekan, ushbu maqolada yoshlar nutqida odob-axloq leksemalarining lingvokulturologik xususiyatlari quyidagicha tahlil qilinadi. 1. Odob-axloq leksemalarining lingvokulturologik mohiyati Lingvokulturologiyada til va madaniyat bir butun hodisa sifatida qaraladi. Odobaxloq leksemalari xalq tafakkuri, ma’naviy qadriyatlari va turmush tarzini o‘zida aks ettiradi 3 . Masalan: • “Salom-alik” – o‘zaro hurmat va insoniy munosabatning belgisi. • “Rahmat” – minnatdorlik madaniyatini ifodalaydi. • “Iltimos” – muloyimlik va xushmuomalalik ramzi. Ushbu birliklar yoshlar nutqida saqlanayotgan bo‘lsa-da, ularning ishlatilish chastotasi o‘zgarib bormoqda. 2. Yoshlar nutqida odob-axloq leksemalari: an’anaviy va zamonaviy ko‘rinishlar yoshlarning muloqotida quyidagi ko‘rinishlar uchraydi: • Faol leksemalar: “rahmat”, “iltimos”, “kechirasiz”, “hurmat”, “odob”. • Qisman passivlashgan birliklar: “tavozelik”, “sabr-bardosh”, “sharm-hayo”. • Zamonaviy ekvivalentlar: inglizcha “sorry”, “thank you”, “hi”, ruscha “spasibo”, “privet” kabi so‘zlar tez-tez ishlatilmoqda. Masalan, ko‘plab yoshlar oddiy suhbatlarda o‘zbekcha “rahmat” so‘zi o‘rniga “thanks” deya murojaat qilmoqda. Bu esa til madaniyati va global madaniyat ta’sirining yaqqol ko‘rinishidir. 3. Ijtimoiy tarmoqlar tilida odob-axloq leksikasi Ijtimoiy tarmoqlarda (Telegram, Instagram, TikTok va boshqalar) yoshlar tezkor muloqotga moyil bo‘lgani sababli odob-axloq leksemalari qisqa shakllarda yoki emoji orqali ifodalanmoqda. Masalan: • “ ” belgisi “rahmat” yoki “iltimos” o‘rnida; • “ ” belgisi “mehr” yoki “minnatdorman” o‘rnida; • “ ” belgisi “xo‘p” yoki “roziman” o‘rnida. Bu hodisa yoshlarning odob-axloqiy qadriyatlarni ifodalash uslubini o‘zgartirmoqda. 4. Til-madaniyat uyg‘unligidagi muammolar O‘zbek yoshlari nutqida uchrayotgan muammolar quyidagilardan iborat: • Ba’zi odob-axloq leksemalarining kam ishlatilishi ularning semantik qiymatini zaiflashtirmoqda 4 . • Internet va ommaviy madaniyat ta’sirida yoshlar nutqida milliy qadriyatlar ikkinchi planga o‘tmoqda. 3 Xudoyberganova D. Lingvokulturologiya asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2015. 4 Mirtojiyev M. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 118 • Shunga qaramay, marosimlar, ota-ona va ustozlar bilan suhbatda milliy odobaxloq leksemalari hanuz faol qo‘llanmoqda 5 . Yoshlar nutqida odob-axloq leksemalarining ishlatilishi lingvokulturologik jihatdan murakkab jarayon bo‘lib, unda milliy qadriyatlar va global tendensiyalar uyg‘unlashmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar va texnologiyalar ta’sirida ayrim leksemalar passivlashsa-da, an’anaviy odob-axloq birliklari jamiyatda saqlanib qolmoqda. Shuning uchun ta’lim-tarbiyada odob-axloq leksemalarini faol targ‘ib qilish, yoshlarni milliy qadriyatlarga sodiq bo‘lishga undash dolzarb vazifadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. Mahmudov N. O‘zbek tilining boyliklari va ularni o‘zlashtirish yo‘llari. – Toshkent: Fan, 2012. 3. Xudoyberganova D. Lingvokulturologiya asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2015. 4. Qurbonova M. Yoshlar nutqi va odob-axloq leksikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 5. Alimova S. “Ijtimoiy tarmoqlar tili va madaniyat masalalari” // O‘zbek tilshunosligi jurnali. – 2021. №4. – B. 67–72. 6. Mirtojiyev M. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 7. Saidova M. “Yoshlar nutqida odob-axloqiy qadriyatlarning ifodalanishi” // Til va adabiyot ta’limi. – 2022. №3. – B. 55–61. 5 Saidova M. “Yoshlar nutqida odob-axloqiy qadriyatlarning ifodalanishi” // Til va adabiyot ta’limi. – 2022. №3. – B. 55–61.