O'ZBEK TILIDA KIBER JINOYAT TUSHUNCHASI VA UNING LINGVISTIK IFODALANISHI

161 O‘ZBEK TILIDA KIBER JINOYAT TUSHUNCHASI VA UNING LINGVISTIK IFODALANISHI Narxodjayeva Xurshida Iqtisodiyot va pedagogika universiteti professori, filologiya fanlari doktori. Ismatov Saidabror Termiz davlat universiteti “Yurisprudensiya” yo‘nalishi talabasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441468 Annotatsiya: Maqolada “kiber jinoyat” tushunchasining mazmun-mohiyati, uning o‘zbek tilidagi lingvistik ifodalanish xususiyatlari hamda zamonaviy raqamli jamiyatdagi ijtimoiy ahamiyati yoritilgan. Maqolada kiber jinoyat atamasining shakliy va semantik tuzilishi tahlil qilinib, uning o‘zbek tiliga kirib kelish jarayoni hamda boshqa o‘zlashma terminlar bilan bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, virtual makonda sodir etiladigan jinoyatlarning nutqiy va kommunikativ jihatlari, ularning jamiyat va til madaniyatiga ta’siri lingvopragmatik nuqtai nazardan izohlangan. Kalit so‘zlar: kiber jinoyat, raqamli til, axborot xavfsizligi, kiber makon, internet tili, lingvopragmatika, o‘zbek tili, virtual muloqot, terminologik tizim. Kirish. Zamonaviy axborot jamiyati sharoitida inson faoliyatining deyarli barcha jabhalari raqamli muhitga ko‘chmoqda. Shu jarayon bilan bir qatorda, yangi turdagi huquqbuzarlik – kiber jinoyat tushunchasi ham hayotimizga kirib keldi. Internet, sun’iy intellekt, tarmoqlar va raqamli axborot vositalari insoniyat uchun katta imkoniyatlar yaratgani kabi, yangi xavf va tahdidlarni ham yuzaga chiqardi. Shu bois, “kiber jinoyat” atamasi nafaqat huquqshunoslikda, balki tilshunoslik, sotsiolingvistika va kommunikativ pragmatika doirasida ham o‘rganilayotgan dolzarb masalaga aylandi. “Kiber jinoyat” (inglizcha cybercrime) atamasi axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarni anglatadi. Bunday jinoyatlar turli shakllarda namoyon bo‘ladi: shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash; moliyaviy firibgarlik; zararli dasturlar tarqatish; internet orqali tahdid, shantaj yoki tuhmat qilish; davlat va tashkilotlarning axborot tizimlariga hujum qilish; soxta axborot (feyk) tarqatish va boshqalar. O‘zbekiston Respublikasining “Axborot xavfsizligi to‘g‘risida”gi qonunida ham kiber jinoyatga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu atama axborot tizimlariga noqonuniy kirish, ularni buzish, yoki foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlariga tajovuz qilish kabi harakatlarni o‘z ichiga oladi. XXI asr insoniyat taraqqiyotida axborot texnologiyalari eng muhim o‘rinlardan birini egallaydi. Bugungi kunda hayotimizning deyarli barcha jabhalari, ta’lim, tibbiyot, moliya, aloqa va hatto kundalik muloqot, raqamli vositalarsiz tasavvur etib 162 bo‘lmaydi. Kompyuter, planshet, smartfon kabi qurilmalar inson faoliyatini yengillashtiruvchi, samaradorlikni oshiruvchi vositalar sifatida keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, har qanday texnologik taraqqiyotda bo‘lgani kabi, axborot texnologiyalarining ham ijobiy jihatlari bilan bir qatorda salbiy oqibatlari ham mavjud. Ularning foydali tomonlari, tezkor aloqa, masofaviy ta’lim, onlayn to‘lov tizimlari, axborotga erkin kirish imkonini bersa, salbiy tomoni, shaxsiy ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi, raqamli firibgarlik va kiberjinoyatlarning ortib borishidir. Bugungi kunda foydalanuvchilarning ko‘pchiligi o‘z shaxsiy ma’lumotlarini turli onlayn platformalarda saqlaydi. Xususan, elektron to‘lov tizimlari (Click, Payme, Apelsin va boshqalar), internet bank xizmatlari, onlayn savdo tizimlari orqali shaxsiy ma’lumotlar almashuvi keng tarqalgan. Shu sababli, kiberxavfsizlik masalasi, zamonaviy jamiyat uchun eng dolzarb yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. O‘zbek tilida “kiber jinoyat” so‘zi ikki komponentdan tashkil topgan murakkab so‘z birikmasidir: “kiber” – yunoncha kybernetes (“boshqaruvchi, yo‘lboshchi”) so‘zidan olingan bo‘lib, hozirgi zamon texnologiyalar, raqamli tizimlar, internet olami bilan bog‘liq ma’noda ishlatiladi; “jinoyat” esa arabcha junāh (“gunoh, qilmish, huquqbuzarlik”) so‘zidan o‘zlashgan bo‘lib, huquqqa xilof xatti-harakatni anglatadi. Demak, “kiber jinoyat” so‘z birikmasi shaklan o‘zbek tilining so‘z birikma modeli asosida yasalgan, lekin mazmunan xalqaro terminologik tizimga mansubdir. Bu atama so‘nggi yillarda o‘zbek tilida “kiber hujum”, “kiber xavfsizlik”, “kiber tahdid”, “kiber makon” kabi hosila birliklar bilan birga faol ishlatilmoqda. Shuningdek, “xakerlik”, “fishing”, “spam”, “bot”, “virus” kabi o‘zlashmalar ham shu semantik maydon doirasiga kiradi. Kiber jinoyatlar nafaqat iqtisodiy yoki siyosiy, balki lingvistik va kommunikativ darajada ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Internetdagi til, ya’ni “raqamli til” o‘ziga xos kommunikativ qoidalarni shakllantiradi. Shu bois, kiber jinoyatlarning aksariyati so‘z orqali tahdid qilish, tuhmat, haqorat, yolg‘on axborot tarqatish, shaxs sha’niga tajovuz qilish kabi nutqiy huquqbuzarliklar shaklida ifodalanadi. O‘zbek tilida bunday holatlar “so‘z bilan tuhmat qilish”, “axborot orqali kamsitish”, “virtual haqorat”, “onlayn tahdid” kabi yangi birikmalar orqali ifodalanmoqda. Bu esa nutq madaniyati, etik muhit va tilning ijtimoiy funksiyasi bilan bevosita bog‘liq masaladir. O‘zbekiston raqamli islohotlar bosqichida kiber xavfsizlikni mustahkamlash bilan birga, kiber madaniyat va axborot etikasini rivojlantirishga ham e’tibor qaratmoqda. Shuningdek, o‘zbek tilining internetdagi nufuzi ortib borayotgan bir paytda, tilda to‘g‘ri, madaniyatli, xavfsiz muloqotni ta’minlash zarur. 163 Xulosa qilib aytganda, kiber jinoyat masalasi bugungi globallashuv davrida nafaqat huquqiy, balki tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida “kiber jinoyat” atamasining shakllanishi va faol qo‘llanilishi milliy tilning yangi texnologik jarayonlarga moslashuvchanligini, terminologik tizimining esa dinamik rivojlanish bosqichida ekanini ko‘rsatadi. Shu sababli, tilshunoslikda bu sohaning leksik, semantik va ijtimoiy tahlilini chuqurlashtirish – zamonaviy lingvistik tadqiqotlarning dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. https://hi-in.facebook.com/hackituz/posts/kiber-jinoyatchilik-va-uning-turlarikiber-jinoyatturlishakllarda-bolishi-mumki/107669145001486/ 2. https://lex. uz/uz/docs/-5960604 3. https://iiv. uz/news/kiberjinoyatchilikka-qarshi-kiberxavfsizlik 4. https://qalampir.uz/uz/news/iiv-ogo%D2%B3lantiradi-internetda-firibgarlikning-noodatiyturikengayyapti-11673 5. https://xs. uz/uz/post/kiber-zhinoyat-uchun-qandaj-zhavobgarlik-bor