BADIIY-IJODIY FAOLIYAT VOSITASIDA O'QUVCHILARNING ESTETIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 895 BADIIY-IJODIY FAOLIYAT VOSITASIDA O‘QUVCHILARNING ESTETIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH 1Komiljon Gulyamov, 2Umedjan Xakimov 1Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti dotsenti, pedagogika fanlari doktori (DSc), 2Pavel Benkov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan rassomlik maktabi direktori, Qoraqalpoq davlat universiteti mustaqil izanuvchisi (PhD) https://doi.org/10.5281/zenodo.17441894 Annotatsiya. Ushbu maqolada badiiy-ijodiy faoliyatni o‘quvchilarning estetik madaniyatini shakllantirish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Muallif tomonidan etuk mahalliy va chet el olimlarining ilmiy tadqiqot ishlarining o‘rganilganligi, mavzuni batafsil yoritishga yordam bergan. Shuningdek, o‘quvchilarning estetik madaniyatini shakllantirishda badiiy-ijodiy faoliyatda namoyon bo‘ladigan badiiy madaniyat asosiy omil sifatida e’tirof etiladi. Аннотация. В статье рассматривается художественно-творческая деятельность как средство формирования эстетической культуры учащихся. Изучение автором научных исследований ведущих отечественных и зарубежных учёных позволило более подробнее раскрыть данную тему. Художественная культура, проявляющаяся в художественно-творческой деятельности, признаётся ключевым фактором формирования эстетической культуры учащихся. Abstract. This article considers artistic and creative activity as a means of forming the aesthetic culture of students. The author's study of scientific research works of mature domestic and foreign scientists helped to shed more light on the topic. Also, artistic culture, manifested in artistic and creative activity, is recognized as a key factor in the formation of the aesthetic culture of students. Kalit so‘zlar: badiiy-ijodiy faoliyat, estetik madaniyat, o‘quvchi, zamonaviy, qobiliyat, usul. Ключевые слова: художественно-творческая деятельность, эстетическая культура, студент, современный, умение, метод. Keywords: artistic and creative activity, aesthetic culture, student, modern, ability, method. Yosh avlodning badiiy-estetik madaniyatini shakllantirish zamonaviy jamiyatning muhim tarkibiy qismi ekanligini ta’kidlash joiz. O‘quvchilarning badiiy-estetik madaniyatni rivojlanishda jamiyatning har bir a’zosi tomonidan nafaqat moddiy muammolarga, balki ma’naviy tarbiya berishga e’tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy-estetik madaniyat jamiyatning ma’naviy taraqqiyoti mezoni bo‘lib, har bir narsada go‘zallikni ko‘rishga, uni o‘z qo‘lingiz bilan yaratishga va ijodingizdan bahramand bo‘lishga yordam beradi. O‘quvchilarning estetik madaniyatini shakllantirishda badiiy-ijodiy faoliyatda namoyon bo‘ladigan badiiy madaniyat asosiy omil sifatida e’tirof etiladi. Shu nuqtai nazardan e’tirof etish joizki, xalq madaniyati tarixi davomida jamiyat va shaxs taraqqiyotidagi badiiy-ijodiy faoliyat masalalari pedagoglar e’tiborini tortganligi aniq. Ijtimoiy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 896 va ma’naviy o‘zgarishlar davrida badiiy-ijodiy faoliyatni rivojlantirish va individual ijodiy shaxsni shakllantirishning samarali shakllarini izlash dolzarb bo‘lib, bu jamiyatdagi moddiytexnik va ma’naviy jarayon o‘rtasidagi munosabatlarni ilmiy tushunishning muhimligini belgilaydi [3, 452-b.]. Estetik madaniyat insonning ma’naviy ichki dunyosini anglatuvchi, shaxsiy va umumiy madaniy tabiat tomonlarini qamrab oluvchi murakkab tuzilmadek ko‘rinadi. Estetik madaniyat shaxsning ma’naviy qiyofasining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning rivojlanish darajasi ko‘p jihatdan insonning aql-zakovati, intilishlari, ijodiy faolligi, ijodiy faoliyat qobiliyati va atrofdagi dunyoga munosabatini belgilaydi. O‘quvchilarning estetik madaniyatini rivojlantirish va shakllantirish uchun zarur bo‘lgan asosiy faoliyat turlari badiiy idrok va madaniy muloqotni rivojlantirish, dunyoqarashni kengaytirish va tasviriy faoliyat bo‘yicha mashg‘ulotlar ekanligini ta’kidlash joiz. Ya’ni, amalga oshirish insoniyat tomonidan to‘plangan va klassik va zamonaviy san’atda ifodalangan badiiy-ijodiy tajribaning butun hajmini qamrab olishga imkon beradigan samarali usullar sifatida qaraladi. San’at vositasida o‘quvchilarning estetik madaniyatini rivojlantirish uchun o‘quvchi va o‘qituvchilarning birgalikdagi ijodiy faoliyatini rag‘batlantiradigan muhim omil bo‘lishi lozim. Shuningdek, ota-onalar va keksa oila a‘zolarining yordami ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, birgalikdagi ijodiy faoliyat o‘quvchilarning san’atning ahamiyatiga ishonchini mustahkamlashga, uni o‘z hayotining muhim elementi sifatida idrok etishga yordam beradi. Zamonaviy pedagogika nuqtai nazaridan estetik madaniyat o'qituvchining sub'ektiv pozitsiyasi bo‘lib, an’anaviy madaniy qadriyatlarni targ‘ib qilish va amalga oshirishni, ularning yosh avlodga ta'lim-tarbiya berish jarayonida ularning ma’naviy-estetik va badiiy-ijodiy ahamiyatini belgilaydi. Shu bilan birga, o‘uvchilarning estetik madaniyatini shakllantirishga samarali ta’sir ko'rsatishning pedagogik shart-sharoitlari quyidagi tarkibiy qismlar bilan tavsiflanadi: − Ta’lim tashkiloti muhitiga kiritilgan va uning ijodiy yo‘naltirilganligini ta'minlaydigan maqsadli yaratilgan ijodiy faoliyat shakllari majmui; − o‘quvchilarning individual qobiliyat va qiziqishlarini hisobga olgan holda, ijodiy o'zini o‘zi belgilashning rejalashtirilgan yo‘nalishini rivojlantirishga imkon beradigan turli xil o‘quv va maktabdan tashqari badiiy-ijodiy faoliyatni yaratish; − adiiy-ijodiy soha fanlarining tegishli mazmuni va o‘quv-uslubiy ta’minoti bilan yagona fanlararo majmuani ishlab chiqish; − o‘qituvchilar tomonidan o‘quv jarayonini amalga oshirishda o'zlarining mualliflik uslubini qo'llash, o‘quvchilarni san'atga, badiiy-ijodiy faoliyatga qadriyat-mazmunli munosabatda bo‘lishga undash. Amaliy bezak san’ati darslarida ijodiy ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish uchun zarur pedagogik shart-sharoitlarni yaratishning ahamiyati badiiy faoliyatning boshqa turlari bilan o‘zaro munosabatlarni uyg‘unlashtirish zarurati bilan belgilanadi. Bularga ertaklar, kulgili yoki qayg‘uli hikoyalar yozish yoki she’r o‘qish, tasvirning tabiatini va uni ifodalash usullarini, tasvirning ichki dunyosini tushunish maqsadida musiqani ham kiritish maqsadga muvofiq. Sanab o‘tilgan elementlarni o‘quv jarayoniga kiritish o‘quvchilarga badiiy obrazni tushunish, uni gavdalantirish va tasvirlash imkonini beradi. Ushbu yondashuv ijodiy faoliyatning turli INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 897 shakllaridan foydalanishga, to‘liq taassurotlarni his qilishga imkon beradi, shuningdek, o‘quv jarayonini haddan tashqari rasmiylashtirishdan xalos bo‘lishga yordam beradi [1, 346-b]. Shu bilan birga, madaniy muloqotni tashkil etish, bir-birini eshitish va tushunish, muzokaralar olib borish, o‘z fikrini ifoda etish qobiliyatini rivojlantirish va shuningdek, “men qila olmayman” kompleksini va o'zini past baholashni olib tashlash uchun sharoitlar yaratiladi. Bunday pedagogik shart-sharoitlar birgalikdagi ijodiy faoliyatda ochiqlikka yordam beradi va mehnatdan zavqlanishga imkon yaratadi [2, 110-b; 5, 83-b]. Zamonaviy pedagogikada mavjud bo'lgan ijodiy faoliyatga asoslangan o'quv jarayonini tashkil etishning yondashuvlarini sarhisob qilar ekanmiz, o‘quvchilarning badiiy-ijodiy faoliyatini tashkil etishning eng muhim tamoyillarini ta'kidlash kerak, ularga quyidagilar kiradi: − o‘z navbatida o‘quvchilarning amaliy va badiiy faoliyati uchun asos bo'lib xizmat qiladigan mavjud individual obrazli tasvir vositalarida ifodalangan san'at tilini tushunish; − o‘quv jarayonining barcha jabhalarini hissiy komponentga yo‘naltirish, bu erda histuyg‘ular va tajribalar talabalar va san’at o‘rtasidagi aloqaning asosiy usuli hisoblanadi; − o‘quvchilarning badiiy-ijodiy faoliyatida estetik ekspressivlikni hissiy rivojlantirish sifatida ko'rib chiqiladigan o'quvchilarning badiiy tarbiyasi doirasidagi ijodkorlik va o'quv jarayonining yaxlit birligi; − o‘quvchilar tomonidan san’at asarlarini idrok etishni amaliy badiiy-ijodiy faoliyat bilan birlashtirib, yagona badiiy obrazga aylantirish; − o‘quvchilarning o‘z ijodini ifodalashning turli usullari va usullari uchun asos bo'lib xizmat qiladigan turli xil badiiy mavzular, materiallar va texnikalar; − o‘quvchilarda mustaqil ijodiy faoliyatda turli shakllardan foydalanish ko‘nikma va malakalarini shakllantirish, ularning muvaffaqiyatli badiiy va ijodiy rivojlanishiga hissa qo‘shish; – tasviriy san’at va badiiy mehnatni o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning individual imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda badiiy-ijodiy faoliyat tizimini loyihalash. Ilmiy tamoyillarga asoslanib, aniqlangan pedagogik shart-sharoitlarni hisobga olgan holda o‘quvchilarning estetik madaniyatini shakllantirish jarayoni har bir o‘quvchining badiiy-ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda keng imkoniyatlarga ega. Bundan tashqari, estetik tarbiya usullarining xilma-xilligi faoliyatning mazmuni, sifati, vosita va shakllari kabi muhim omillarga bog‘liq. O‘qituvchining tayyorgarlik darajasi ularning mahorati va kompetensiyasi ham muhim rol o‘ynaydi [4, 95-b.]. Shu nuqtai nazardan pedagogika fani va amaliyoti o‘quvchilarning estetik idrokini, munosabatini, mulohazalarini, baholash va amaliy harakatlarini rivojlantirishning bir qancha samarali usullari va mos shakllarini belgilaydi. Bularga quyidagilar kiradi: − estetik tuyg'ularni va didning dastlabki namoyon bo'lishini rivojlantirishga qaratilgan suhbat metodi; − amaliy mashg‘ulotlarni bajarishga qaratilgan va madaniy xulq-atvor va atrof-muhitni o'zgartirish ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan faoliyat metodi; − amaliy vazifalarni izlash va hal qilishga undaydigan muammoli o‘qitish metodi; − empatiya usuli, o‘quvchilarning ma'naviy dunyosini ochib berish va ularning atrofdagi olamdagi go'zal ijodlarga sezgirligi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 898 Demak, zarur pedagogik shart-sharoitlarni yaratish, turli shakl va metodlarni amalda qo‘llash har bir o‘quvchining ijodiy salohiyati, individual xususiyatlarini ochib berishga, badiiy-ijodiy faoliyat orqali har bir o‘quvchida estetik madaniyatni shakllantirishga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, o‘quv jarayonida tasviriy va amaliy san’atni puxta egallash, badiiy-ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish o‘quvchilarning shaxsiy, ijtimoiy, kognitiv va kommunikativ qobiliyatlarini uyg‘un rivojlanishiga xizmat qiladi. Ularning ma’naviy-ruhiy tafakkuri boyib, badiiy didi rivojlanadi, tasavvur va xayoliy tafakkur, ta’lim muassasalarining ijtimoiy ahamiyatga molik faoliyati va badiiy loyihalarida ishtirok etishga intilish tarbiyalanadi. Shuningdek, badiiy-ijodiy faoliyatning samarali shakllarini izlash o‘quvchilarning intellektual va hissiy rivojlanishiga hamda estetik tajriba orqali ijodiy o'zini-o‘zi namoyon qilish usullarini, dunyoni yaxlit tushunishga hamda tasavvurni idrok etishni rivojlantirishga yordam beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Грицай Л. А. Некоторые аспекты формирования эстетической культуры старшеклассников в условиях современной школы // Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена. Аспирантские тетради. 2007. № 18 (44). С. 345-348. 2. Останина С. А. Педагогические условия формирования творческого стиля художественно-эстетической деятельности школьников в образовательном пространстве гимназии // Молодой ученый. 2011. № 4. Т. 2. С. 110-112. 3. Павлова Н. А. Принципы организации художественно-эстетической деятельности учащихся // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. 2008. № 69. С. 451-459. 4. Ревякин Д. В. К проблеме формирования художественно-эстетического вкуса у детей младшего возраста // Начальная школа. 2011. № 4. С. 93-96. 5. Сандюкова С. А. Особенности организации кружковой работы по декоративноприкладному искусству // Омский научный вестник. Серия «Общество. История. Современность». 2009. № 6. С. 82-85.