TASVIRIY SAN'AT TO'GARAK MASHG'ULOTLARINING YOSH AVLOD ESTETIK VA MA'NAVIY TARBIYASIDAGI O'RNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 914 TASVIRIY SAN’AT TO‘GARAK MASHG‘ULOTLARINING YOSH AVLOD ESTETIK VA MA’NAVIY TARBIYASIDAGI O‘RNI 1Ankabayev Raxim Turg‘unovich, 2Unarova Nozakat Baxtiyor qizi, 3Abdurasulov Jahar Abdulnosir o‘g‘li, 4Aytxojayeva Aygul Abdurasil qiz 1CHDPU San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va dizayn kafedrasi dotsenti 2,3,4CHDPU San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi https://doi.org/10.5281/zenodo.17441962 Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqola tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlarining (xususan, rangtasvir, grafika va amaliy san’at) yosh avlodni estetik, ma’naviy va kognitiv jihatdan tarbiyalashdagi fundamental o‘rnini chuqur ilmiy asoslashga qaratilgan. Tadqiqot tasviriy san’at faoliyatining shaxs kamolotiga bevosita ta’siri, ayniqsa, o‘quvchilarda ijodiy tasavvur, badiiy did, fikrlash qobiliyati hamda ma’naviy dunyoqarashni shakllantirishdagi ahamiyatini tahlil qiladi. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy-tarixiy yondashuv va pedagogik kuzatuv usullari qo‘llanilgan bo‘lib, bunda san’at metodikasi rang nazariyasining ilmiy asoslari bilan sintez qilingan. Asosiy natija shuni ko‘rsatadiki, tasviriy san’at to‘garaklari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 5 ta muhim tashabbusini (xususan, Birinchi yo‘nalishni) amaliyotga tatbiq etishning asosiy mexanizmlaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. To‘garaklar o‘quvchilarni badiiykasbiy bilimlar bilan qurollantirish bilan birga, ularning ma’naviy immunitetini mustahkamlash orqali shaxsni har tomonlama kamol toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Tasviriy san’at, To‘garak mashg‘ulotlari, Rangtasvir, Estetik tarbiya, Ijodiy qobiliyat, Badiiy did, 5 ta tashabbus, Pedagogik texnologiya, Ma’naviy immunitet, Rang nazariyasi, Amaliy san’at. Kirish Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy strategik maqsadi – shaxsni har tomonlama va uyg‘un rivojlantirishdan iboratdir. Bu murakkab jarayon nafaqat akademik bilimlarni berishni, balki estetik qadriyatlarni singdirish, hissiy va ma’naviy intellektni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Tasviriy san’at bu vazifalarni amalga oshirishda muhim estetik tarbiya vositalari orasida markaziy o‘rin tutadi. Bugungi globallashuv jarayonlari va cheksiz axborot oqimi sharoitida yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, ularning ma’naviy immunitetini kuchaytirish hamda g‘oyaviy e’tiqodini mustahkamlash muhim pedagogik-psixologik muammodir. Yuqori darajadagi ma’naviy va axloqiy barkamollikni ta’minlash uchun yoshlarni go‘zallikni idrok etishga, uni qadrlashga va o‘z ijodiy faoliyati orqali dunyoni boyitishga o‘rgatish zarur. Tasviriy san’at to‘garaklari aynan mana shu ma’naviy-ijodiy bo‘shliqni to‘ldirishda eng samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlarining O‘zbekistonning zamonaviy ta’lim siyosati kontekstida yoshlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirish va milliy estetik tarbiyani mustahkamlashdagi strategik o‘rnini chuqur tahlil qilishdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun tasviriy san’at metodikasining nazariy asoslari va uning shaxs kamolotiga ta’sirini ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqish, to‘garak faoliyatining Prezidentning 5 ta muhim tashabbusi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 915 bilan uzviy bog‘liqligini aniqlash hamda rangtasvir fanining ilmiy fundamentalizmiga tayangan holda uning kognitiv jarayonlarga ta’sirini tahlil qilish vazifalari belgilandi. O‘zbekistonda yoshlarga qaratilgan ijtimoiy siyosatning eng muhim ustunlaridan biri bu Prezident tomonidan ilgari surilgan 5 ta muhim tashabbusdir. Tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlari aynan Birinchi tashabbus (yoshlarning musiqa, rassomlik, adabiyot, teatr va san’atning boshqa turlariga qiziqishlarini oshirish) doirasida markaziy o‘rinni egallaydi. Ular jamiyatda turli ziddiyatlar kuchayib borayotgan bir paytda yoshlarning ma’naviy immunitetini kuchaytirish va g‘oyaviy e’tiqodini shakllantirish kabi keng ko‘lamli strategik maqsadlarga xizmat qiladi. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi: San’at qadimdan insoniyatning mehnat faoliyati zaminida shakllanib, rivojlanib kelgan va jamiyatning siyosiy, ma’naviy va estetik qarashlarini aks ettiruvchi manba sifatida e’tirof etiladi. Pedagogik nuqtai nazardan, san’at inson shaxsini shakllantirishda beqiyosdir. Pedagog N.K. Krupskayaning ta’riflashicha, san’at orqali bolaning fikr va his-tuyg‘ularini yanada anglash, aniqroq fikrlash va chuqurroq his etishga erishish mumkin, bu esa bolaning shaxsiyatini har tomonlama va uyg‘un rivojlantirish bo‘yicha qo‘yilgan asosiy vazifani bajarishga yordam beradi. Ushbu tadqiqotda tasviriy san’at fanining jamiyatning tarixiy taraqqiyoti davomida ortib borayotgan o‘rni va rolini ko‘rib chiqish uchun qiyosiy-tarixiy tahlil uslubi qo‘llanildi. Rangtasvir fanining nazariy fundamentalizmi barcha tasviriy san’at turlari uchun poydevor (bazis) hisoblanadi. Rangtasvir mashg‘ulotlari bo‘lajak rassom yoki dizaynerni kuzatuvchanlik orqali reallikni idrok etishga, uni to‘g‘ri tasvirlashga o‘rgatadi, shuningdek, ularning ko‘zini, aqlini va sezgi organlarini shakllantiradi. Rangtasvir nazariyasining ilmiy asoslari Uyg‘onish davrining buyuk rassomi va nazariyachisi Leonardo da Vinchi asarlarida va atoqli olimlar Isaak Nyuton (oq yorug‘likning spektral tahlili) va M.V. Lomonosov (asosiy ranglarni kashf etish) ishlarida mustahkamlangan. Bu tarixiy parallelizm shuni anglatadiki, to‘garak mashg‘ulotlari faqat estetik didni emas, balki fanlararo (STEAM) yondashuvni ham shakllantirishi kerak. Rangtasvir darslarida amaliy ijodiy faoliyat bilan birga chuqur nazariy va ilmiy tahlil o‘tish zarurligi muhim metodologik talab hisoblanadi. To‘garak mashg‘ulotlari nazariy bilimlar va amaliy ishlar (qalamtasvir, rangtasvir, kompozitsiya, amaliy bezak san’ati, haykaltaroshlik) orqali o‘tkaziladi. Ta’lim muassasasining bosqichiga qarab, maktabgacha ta’limda loy va applikatsiya, maktablarda esa naturaga qarab rasm chizish kabi chuqur yondashuvlar qo‘llaniladi. Muhokama va natijalar: Tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlarida olingan natijalar o‘quvchi shaxsining har tomonlama kamol topishida alohida ahamiyat kasb etadi. 1. Kognitiv va Ijodiy Rivojlanish: Tasviriy san’at darslari o‘quvchilarda fikrlash qobiliyatini, ko‘rish xotirasini va ijodiy tasavvurni o‘stiradi. Rangtasvir mashg‘ulotlari yordamida o‘quvchi nafaqat predmetlarning shaklini, balki ularning o‘zaro bog‘liqligini chuqur tushunish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu, asosan, obyektlarning tuzilishi va rangini konstruktiv idrok etishga, muammoli vaziyatlarni badiiy yechishga olib keladi. 2. Estetik va Ma’naviy Tarbiya: To‘garaklar estetik sezgirlikni, badiiy didni va estetik hissiyotni rivojlantirishning asosiy vositasi hisoblanadi. Estetik tarbiya o‘quvchilarni hayotda, tabiatda, san’atda va jamiyatdagi go‘zallikni to‘liq idrok etish qobiliyatiga ega bo‘lishga o‘rgatadi. Eng muhimi, tasviriy san’at darslari o‘quvchilarda ma’naviy dunyoqarashni va INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 916 g‘oyaviy e’tiqodni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi, bu esa ularning ma’naviy barkamolligini ta’minlashda kalit rol o‘ynaydi. 3. Kasbiy Tayyorgarlikning Asosi: To‘garaklar bo‘lajak san’at mutaxassislarini (pedagoglar, dizaynerlar) tayyorlashda zarur bo‘lgan badiiy-kasbiy bilimlar va malakalar bazasini yaratadi. Rassom, qaysi san’at turida ishlashidan qat’i nazar, doimo qalamtasvir va rangtasvirga tayanadi, dastlabki kuzatuvlarini eskizlar orqali ifodalaydi. To‘garak doirasida o‘quvchilar badiiy-ijodiy metodlar, qiyosiy va tarixiy tahlil qilish, shuningdek, loyihalashtirish kabi ilmiy-pedagogik tadqiqot usullarini ham o‘zlashtiradilar. 4. Strategik Natijalar va 5 ta Tashabbusdagi O‘rni: Tasviriy san’at to‘garaklari Birinchi tashabbusni samarali amalga oshirishda asosiy mexanizm hisoblanadi. Globallashuv va axborot xurujlari sharoitida, san’at to‘garaklari yoshlarning bo‘sh vaqtini badiiy faoliyat bilan to‘ldirib, ularning tashqi salbiy ta’sirlardan himoyalanishiga (ma’naviy immunitet) xizmat qiladi. Bu esa milliy g‘oyaviy e’tiqodni va ma’naviyatni mustahkamlashga qaratilgan mamlakatning yoshlar siyosati maqsadlariga bevosita erishishni ta’minlaydi. Har bir to‘garak mashg‘uloti o‘zbek milliy amaliy bezak an’analari va qadriyatlari asosida qurilib, milliy madaniy merosga hurmat ruhini singdirishi zarur. Xulosa: Tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlarining ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni nihoyatda fundamental va strategik ahamiyatga egadir. Ushbu tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, to‘garaklar yoshlarning shaxsini bir vaqtning o‘zida kognitiv, estetik, ijodiy va ma’naviy jihatdan rivojlantirishga qodir bo‘lgan eng asosiy estetik vosita bo‘lib xizmat qiladi. Birinchidan, Rangtasvir fanining nazariy fundamentalizmi (Leonardo da Vinchi, Isaak Nyuton va M.V. Lomonosov kabi buyuk shaxslar asarlari bilan bog‘liqligi), to‘garak mashg‘ulotlarining chuqur ilmiy asosga ega ekanligini tasdiqlaydi, bu fanning faqatgina badiiy mahoratni emas, balki chuqur ilmiy idrokni ham talab qilishini anglatadi. Ikkinchidan, tasviriy san’at to‘garaklari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 5 ta muhim tashabbusini (Birinchi yo‘nalish) samarali amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. To‘garak faoliyati yoshlarda ma’naviy immunitetni kuchaytirish, badiiy didni shakllantirish va g‘oyaviy e’tiqodni mustahkamlash orqali milliy madaniyat va ma’naviyatni rivojlantirishga beqiyos hissa qo‘shadi. Ilmiy-Amaliy Tavsiyalar: 1. Integratsiyalashgan Metodikani joriy etish: Ta’lim muassasalarida va to‘garaklarda tasviriy san’atni o‘qitish dasturlarini STEAM metodologiyasiga muvofiq qayta ko‘rib chiqish lozim. Rangtasvir nazariyasini faqat san’at tahlili sifatida emas, balki fizika (Nyutonning spektr nazariyasi) va optika kabi fanlararo bilimlar sintezi sifatida o‘qitish orqali o‘quvchilarda konstruktiv tafakkurni rivojlantirish kerak. 2. Kadrlar malakasini oshirish: To‘garak rahbarlari uchun badiiy-kasbiy bilimni shakllantirishga qaratilgan amaliy bezak san’ati, kompozitsiya va rangtasvirning nazariy asoslari bo‘yicha chuqurlashtirilgan metodik kurslarni muntazam tashkil etish. 3. Keyingi tadqiqotlar: Tasviriy san’at to‘garak mashg‘ulotlari natijalarini yoshlarning ruhiy holati, stressga chidamliligi va ma’naviy immunitet ko‘rsatkichlari bilan bevosita bog‘lab o‘rganish bo‘yicha empirik tadqiqotlarni faollashtirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Хасанов Р. Тасвирий санъат асослари. Тошкент, 2009. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 917 2. Хасанов Р. Мактабда тасвирий санъатни ўқитиш методикаси. Дарслик. Тошкент, 2004. 3. Хасанов Р. Тасвирий санъатдан синфдан ташқари ишлар. Тошкент, 2017. 4. Oripov B.N. Tasviriy san’atni o‘qitishning zamonaviy pedagogik texnologiyasi, didaktikasi va metodikasi. Toshkent, 2013. 5. Lutfullayev O. Sh. Tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarda badiiy ijodkorlikni rivojlantirish. 6. Maktablarda tasviriy san'at fanini o'qitishda STEAM interaktiv metodining ahamiyati. 7. Tasviriy san’at estetik didni rivojlantirish omili sifatida. 8. Leon Battista Alberti, Leonardo da Vinchi, I. Nyuton, M.V. Lomonosov va boshqalarning rangtasvir nazariyasiga oid tadqiqotlari. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi ishlarni yangi tizim asosida yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ilgari surilgan 5 ta muhim tashabbusiga oid manbalar. 10. Rangtasvir fanini o‘qitishning nazariy masalalari. 11. Tasviriy san'at to'garaklari o'rni O'zbekiston madaniyati rivojida. 12. Tasviriy faoliyat mashg'ulotlarida loyihani amalga oshirish metodlari va usullari.