O'ZBEKISTON TASVIRIY SAN'ATIDA MANZARA JANRINING RIVOJLANISHI VA O'QITISHDAGI O'RNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 925 O‘ZBEKISTON TASVIRIY SAN’ATIDA MANZARA JANRINING RIVOJLANISHI VA O‘QITISHDAGI O‘RNI 1Baymetov Botir Boltaboyevich, 1Xamraqulova Muqaddam Tojiqoʻzi qizi 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti professori, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti doktaranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17442033 Annotatsiya. Maqolada O‘zbekiston tasviriy san’atida manzara janrining XX asrdan bugungi kungacha shakllanishi va rivojlanishi hamda uni o‘qitishning nazariy-amaliy asoslari tahlil qilinadi. Benkov maktabi va O‘rol Tansiqboev fenomeni misolida “Sharqona bezakdorlik” bilan Yevropa realizmi va modernizm tajribalarining sintezi, manzaraning koloristik va kompozitsion tamoyillari ochib beriladi. Kalit so‘zlar: manzara, rangtasvir, Benkov maktabi, Savitskiy muzeyi, kompozitsiya, kolorit, muzey-pedagogika, vizual savodxonlik, ekologik ong. Аннотация. В статье анализируется формирование и развитие жанра пейзажа в изобразительном искусстве Узбекистана с XX века до наших дней, а также теоретикопрактические основы его преподавания. На примере школы Бенкова и феномена Орола Тансыкбоева раскрывается синтез «восточной декоративности» с опытом европейского реализма и модернизма, а также цветовые и композиционные принципы пейзажа. Ключевые слова: пейзаж, цветопись, школа Бенкова, музей Савицкого, композиция, колорит, музей-педагогика, визуальная грамотность, экологическое сознание. Abstract. The article analyzes the formation and development of the landscape genre in the visual arts of Uzbekistan from the 20th century to the present day, as well as the theoretical and practical foundations of its teaching. Using the example of the Benkov school and the phenomenon of Orol Tansykboev, it reveals the synthesis of 'Eastern decorativeness' with the experience of European realism and modernism, as well as the color and compositional principles of landscape. Keywords: landscape, color painting, Benkov school, Savitsky Museum, composition, color palette, museum pedagogy, visual literacy, ecological awareness. Oʻzbekiston tasviriy san’atida manzara janrining shakllanishi va rivojlanishi, shuningdek, uni o‘qitishning nazariy-amaliy asoslari mamlakatimiz san’atshunosligi va pedagogikasi kesishgan nuqtada dolzarb masala hisoblanadi. Manzara janri – tabiat, shahar, sanoat yoki interyer ko‘rinishlarini badiiy talqinda tasvirlashga qaratilgan janr bo‘lib, unda rangtasvirning kompozitsion yechimlari, yorug‘-soya munosabati, koloristik uyg‘unlik va makon tuyg‘usi yetakchi o‘rin tutadi. Manzara janri ko‘pincha “voqealilik”dan emas, balki kuzatuvchining estetik idroki va milliy rangtasvir maktabining “rang tafakkuri”dan oziqlanadi; shu bois u tarixiy davrlar, uslublar va maktablar almashishida ko‘prik vazifasini bajarib kelgan. O‘zbekiston hududida XX asr boshidan vujudga kelgan rangtasvir muhiti (Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qo‘qon san’at maktablari) “Sharqona bezakdorlik” bilan Yevropa klassik realizmi, keyinroq esa INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 926 modernizm tajribalari sintezidan tarkib topdi. Bu sintez manzara janrida ayniqsa yaqqol ko‘rindi: bo‘yoqlarning dekorativ kuchi bilan naturaga sodiqlik birlashdi, rangning musiqiyati bilan shaklning konstruktiv izchilligi uyg‘unlashdi. O‘zbekiston oliy va o‘rta maxsus san’at ta’limida bu janr ijodiy laboratoriya, kuzatuv madaniyati va kompozitsion tafakkurni shakllantirishning asosiy vositasi sifatida qaraladi. Mazkur maqola manzara janrining o‘zbek rangtasviridagi tarixiy-stilistik evolyutsiyasini, peshqadam rassomlar ijodini, muzeylar va to‘plamlar rolini hamda umumiy o‘rta ta’limdan oliy ta’limgacha bo‘lgan o‘quv jarayonida manzara bo‘yicha metodik yondashuvlarni tahlil qiladi; nazariy asoslar, ishonchli manbalarga tayangan ma’lumotlar va amaliy misollar bilan boyitiladi. Janrning o‘qitishdagi ahamiyati esa quyidagi to‘rtta vektor bo‘yicha izohlanadi: (1) estetik did va vizual savodxonlik, (2) makon-vaqt idroki va ekologik ong, (3) kompozitsion tafakkur va ijodiy moslashuvchanlik, (4) milliy-madaniy identitetni vizual qayta talqin qilish. XX asr rangtasvir manzarasi O‘zbekistonda bir qator estetik omillar bilan belgilandi. Avvalo, P.P.Benkov singari pedagog-rassomlar sharq me’morchiligi va sahro-tog‘ landshaftlarini plastika va rang ritmlari orqali “o‘zlashtirib”, mahalliy maktabning asosiy tayanchlarini shakllantirdi. Benkov Samarqand va Toshkentda ta’lim berib, shaharnoma va peyzajlarda dekorativ rang va yorug‘lik uyg‘unligi, arxitektura massalarining ritmini o‘rgatish metodikasini rivojlantirdi; ko‘plab shogirdlar keyinchalik manzara janrida yetuk asarlar yaratdi. Benkov ijodi va maktabining O‘zbekiston rangtasvir an’analari shakllanishiga katta ta’siri haqida zamonaviy tahlillar ham shuni tasdiqlaydi. Manzaraning o‘zbekcha “ohangi” esa O‘rol Tansiqboev ijodida alohida bosqichga ko‘tarildi: u 1950-yillardan boshlab manzarani bosh janrga aylantirib, tog‘- vodiylar, Farg‘ona vodiysi va cho‘l landshaftlarini yirik rang tektonikasi, kuchli koloristik kontrastlar va lirik-epik ohangda talqin qildi. Tansiqboevning ijodiy evolyutsiyasi, rang kechimlari hamda 1958 yil Bryussel Expo ko‘rgazmasida olgan mukofoti to‘g‘risidagi manbalar uning manzara bo‘yicha “o‘z formulasi”ni yaratganini ko‘rsatadi; Toshkentdagi xotira-muzeyida rassomning ish uslubi va eskiz madaniyati izchil namoyon etilgan. O‘zbek manzarasining yana bir muhim tayanchi – Nukusdagi Savitskiy muzeyi (Karakalpakstan Davlat san’at muzeyi) to‘plamlarida ko‘plab o‘zbek va rus rassomlarining manzara asarlari saqlanadi; bu to‘plam XX asr avangard va mintaqaviy rangtasvirini, jumladan pastoral va shahar peyzajlarini ham hujjatlashtiradi. Muzeyning tashkil topishi va to‘plamning ilmiy-madaniy ahamiyati haqidagi manbalar janrni tarixiy kontekstdan ko‘rishga imkon beradi. O‘zbekiston Davlat san’at muzeyi va boshqa galereyalar ham zamonaviy va tarixiy manzara namunalarini tizimli ko‘rsatib kelmoqda, bu esa ta’lim va tadqiqot uchun ochiq vizual laboratoriya vazifasini bajaradi. Nazariy jihatdan manzara janri kompozitsion tahlilning bir qator paradigmalariga tayangan: klassik “uch bo‘lak”li (fore-middle-background) makon qurilishi, atmosferik perspektiva, rang-harorat munosabati, yorug‘-soya massalarining ritmi va “proporsional muvozanat” (golden section, diagonal kompozitsiyalar) tamoyillari. Sharqona an’anada esa bezakdor yassi-kompozitsion yechimlar, ritm va naqshlashtirilgan shakllar ustuvor bo‘lgan; o‘zbek manzarasida bu ikki manbaning sintetik uyg‘unligi kuzatiladi. Ta’lim jarayonida nazariy blok odatda: (a) naturani kuzatish va chizma, (b) qiymat (ton) massalarini qismlash, (c) rang sxemasi (koloristik kalit) tanlash, (d) kompozitsiyaviy markaz yaratish, (e) faktura va yozish sur’ati (alla prima, qatlamlab yozish) kabi bosqichlarni qamrab oladi. O‘quvchilarning (5–7sinflar) vizual savodxonligini oshirishda aynan manzara – “kuzatish intizomi”ni rivojlantiradigan, ya’ni vaqti-vaqti bilan o‘zgaruvchan yorug‘lik va rang sharoitini tahlil qilishni, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 927 fazoviy chuqurlikni “ko‘rish”ni o‘rgatadigan eng qulay janrdir. Maktab bosqichlari bo‘yicha ta’lim tizimining tuzilishi va so‘nggi yillardagi o‘quv-metodik yangilanishlar haqidagi tahlillar san’at ta’limining umumiy kontekstini anglashga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘zbek tilidagi o‘quv resurslari manzara janrining ta’rif, turlari (tabiiy, urban, industrial, interyer), ijodiytasavvur asosidagi peyzaj va boshqalarni aniq ajratib ko‘rsatadi; bu resurslar o‘qituvchilar uchun terminologik tayanch vazifasini bajaradi. Amaliy tajribadan misol tariqasida, o‘rta bo‘g‘in (5–7-sinflar) uchun “ochiq havoda manzara” (plein air) mashg‘ulotlarini modullashtirish samarali natija beradi. Modul 1: “Kuzatuv va eskiz” – 30–40 daqiqada 4–6 ta miniatyura eskiz (A5) tayyorlanadi; maqsad – kompozitsiyaviy markaz va umumiy ton-massani topish. Modul 2: “Rang kaliti” – kulrang shkalada uch qiymatli sxema (quyuq-o‘rta-yorug‘) asosida mahalliy ranglarni “kalitlash”, issiqsovuq munosabatni aniqlash. Modul 3: “Yozish va yakun” – katta format (A3)da alla prima; so‘ng tayanch chiziqlar bilan konstruktsiyani tekshirish, detal-markazni kuchaytirish va periferiyani soddalashtirish. Shunday modullashtirilgan mashg‘ulotlar maktab hovlisi, bog‘, shahar ko‘chasi, mahalliy me’moriy obida fonida o‘tkazilganda, o‘quvchilar makon va ritmni bevosita kuzatish orqali o‘rganadi; shu bilan birga, ekologik idrok (masalan, daraxt turlari, atmosfera holati, kunduzgi yorug‘likning burchaklari) integrativ o‘rganiladi. Ta’lim muhitini boyitish maqsadida mahalliy muzey va galereyalar bilan hamkorlik (Toshkent, Samarqand, Nukus) o‘quvchilarga manzara an’analarini “asl nusxa”da ko‘rish imkonini yaratadi. Nukus muzeyi to‘plamidagi pastoral sahnalar, cho‘l kengliklari va Farg‘ona vodiysi ko‘rinishlari vizual o‘quv materiallari sifatida nihoyatda boy manbadir. Oliy ta’lim bosqichida esa shahar manzarasini (cityscape) konstruktiv tahlil qilish, perspektivaning murakkab hollari (panoramik, yuqoridan qarash), faktura-tekstura tadqiqi (quruq cho‘tka, impasto) va kolorit laboratoriyalari (monoxrom, komplementar kontrast, triada) orqali yanada chuqurlashadi. Benkov maktabi tajribasi – shahar me’morchiligi massalarini rang-yorug‘lik ritmida tasvirlash – bugungi “urban sketchnig” metodikalariga ham mos keladi va amaliy mashg‘ulotlarga integratsiya qilish mumkin. Metodik jihatdan manzara o‘qitishning yetakchi tamoyillari quyidagicha umumlashtiriladi. Birinchidan, “yaxlit-detal-yaxlit” tamoyili: avval umumiy ton-rang massasi, so‘ng kompozitsion markaz detalizatsiyasi, oxirida butun formatning ritmik muvozanati qayta tekshiriladi. Ikkinchidan, “tabiatdan kuzatuv + ijodiy talqin” qo‘shma modeli: naturaga sodiqlik kompozitsion erkinlik bilan uyg‘unlanadi; bu, xususan, iqlim va yorug‘lik tez o‘zgaruvchi sharoitlarda (qorong‘ilashuv, quyosh botishi) juda muhim. Uchinchidan, “ko‘rgazmali-muzey integratsiyasi”: darslar muzeylar bilan hamohang yuritilib, o‘quvchi asliyatlar bilan muloqotda bo‘ladi va reproduksiyalarni tanqidiy tahlil qiladi. To‘rtinchidan, “tarmoqlashtirilgan baholash”: baholash mezonlari (kompozitsion yaxlitlik, rang uyg‘unligi, makon chuqurligi, ijodiy talqin) aniq, shaffof va rubrika ko‘rinishida beriladi; jarayoniy baholash (eskizlar sifati, tajriba jurnalini yuritish) yakuniy ish bilan birga hisobga olinadi. Bunday yondashuvlar hozirgi ta’lim islohotlari – o‘qituvchilar malakasi, darslik va o‘quv materiallarini yangilash, kompetensiyaga yo‘naltirish – ruhiga mosdir. Manzara janrining milliy san’atdagi tarixiy izlarini izchil ko‘rish uchun muzeylararo “vizual xarita” zarur: Toshkentdagi Davlat san’at muzeyi va San’at galereyasida XIX–XX asrlar o‘zbek va rus rassomlari, Nukusda esa Sovet davri avangard-mintaqaviy maktab asarlarining to‘plami jamlangan; bu tarmoq talabalar uchun “daladagi dars” kabi xizmat qilishi mumkin. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 928 Muzeylar haqidagi ma’lumotlar va sayohatnoma-ilmiy maqolalar, shuningdek, Tadao Ando loyihalayotgan milliy muzey kabi yangiliklar O‘zbekistonning global madaniy muhitdagi obrazini kuchaytiradi va san’at ta’limi uchun yangi resurslar taqdim etadi. Shaxsiy ijodiy laboratoriyada manzara o‘rganishning “uch pog‘onali modeli” taklif etiladi. 1-pog‘ona (Fundament): bir haftalik “qora-oq makon” mashg‘ulotlari – faqat grafit/ko‘mir, 5–7 xil kompozitsion yechim (gorizontal panorama, vertikal kadr, diagonal kompozitsiya, V-ko‘rinish, markazdan qochma). Maqsad – konstruksiyani ko‘rish va umumiy massani soddalashtirish. 2-pog‘ona (Kolorit): ikki haftalik “rang kaliti” laboratoriyasi – monoxrom (bir xil rangning turli qiymatlari), komplementar juftlik (masalan, ko‘k-sariq), triada (qizil-sariq-ko‘k) asosida 20–30 daqiqalik yozish mashqlari. Maqsad – atmosfera, masofa va vaqt tuyg‘usini rang orqali berish. 3-pog‘ona (Talqin): “tabiat + xotira” sintezi – bir xil motivni bir necha kayfiyatda (ertalab tuman, kechqurun quyosh botishi, yomg‘irdan keyin nam havo) talqin qilish. Maqsad – naturadan ketmay turib, o‘z rang ohangingizni topish. Bu model o‘quvchiga texnika yig‘maqdan ko‘ra “ko‘rish madaniyati”ni shakllantirishga xizmat qiladi; tajriba jurnali (eskizlar, rang namunalar, yozuvlar) esa o‘z-o‘zini tahlil qilish vositasidir. Manzara janrini o‘qitishda texnologiyalarni integratsiya qilish ham samarali: raqamli eskiz (planshet), foto-reference tahlili, GIS xaritalar orqali panoramalarni rejalashtirish, vaqtyorug‘lik simulyatsiyasi (golden hour kalkulyatorlar) – bularning barchasi tabiatni jonli kuzatish o‘rnini bosmaydi, ammo tayyorgarlik va kompozitsion qarorlarni tezlashtiradi. Muzeylarning raqamli kolleksiyalari, ayniqsa Nukus to‘plamining onlayn ekspozitsiyalari bilan ishlash talabalarga tarixiy manzaralarni tahlil qilish imkonini beradi. Shuningdek, mahalliy resurslar – o‘zbek tilidagi elektron darsliklar va konspektlar – atamalar birxilligini ta’minlab, o‘qituvchiga konseptual tayanch beradi. Ta’lim-tadqiqot bilan bevosita bog‘liq yana bir jihat – akademik halollik va mualliflik madaniyati. O‘quvchilar manzara kompozitsiyasini yaratishda reference-fotosuratlar bilan ishlaganda, kompozitsion o‘zgartirishlar kiritish, manbani ko‘rsatish va plagiatdan qochish tamoyillarini erta bosqichdan egallashi lozim; bu yondashuv keyinchalik ilmiy-ijodiy ishlar (kurs-loyiha, bitiruv ishi)ga ham ko‘chadi. Muzey va albomlardan nusxa ko‘chirish (kopiya) mashqlari esa muallif estetikasini tushunish uchun foydali, biroq yakuniy ishlarda doimiy ijodiy talqin talab etiladi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston tasviriy san’atida manzara janri – milliy rangtasvirning “kolorit xotirasi”ni, makon va tabiatga bo‘lgan badiiy munosabatni eng aniq ko‘rsatadigan janrdir. Benkov maktabi va Tansiqboev fenomeni bu janrni uslubiy-koloristik jihatdan boyitdi; muzeylar tarmog‘i esa tarixiy xotirani asrab, yangi avlodni ilhomlantirmoqda. Pedagogik jihatdan manzara – kuzatuv intizomi, kompozitsion fikrlash, ekologik ong va milliy identitetni vizuallashtirishni birlashtirgan kuchli vosita. Ta’limda modullashtirilgan metodika, muzey-dars integratsiyasi, raqamli resurslar va akademik halollik tamoyillari uyg‘un qo‘llanganda, o‘quvchi shunchaki “peyzaj” chizmaydi – u o‘z makoni va zamonini ranglar orqali anglaydi. ADABIYOTLAR 1. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Педагогика, 1991. – 180 с. https://www.twirpx.com/file/141529/ INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 929 2. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Политиздат, 1975. – 304 с. 3. Теплов Б.М. Способности и одаренность. – Москва: Наука, 1985. – 212 с. 4. Gardner H. Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. – New York: Basic Books, 2011. – 456 p. 5. Jalolov J. Pedagogika: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. – 356 b. 6. Karimov N., Ochildiyev S. San’atshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – 210 b. 7. UNESCO. Arts Education and Creative Development Report. – Paris: UNESCO Publishing, 2022. https://unesdoc.unesco.org/ 8. OECD. PISA 2018 Results: Creative Thinking. – Paris: OECD Publishing, 2020. 9. California University. Creative Skills Development in Art-based Learning. – Los Angeles: CU Press, 2021. – 142 p. 10. Goleman D. Emotional Intelligence. – New York: Bantam Books, 2006. – 357 p.