YANGI O'ZBEKISTONDA INNOVATSION TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISHNING DOLZARB MUAMMOLARI

48 YANGI O‘ZBEKISTONDA INNOVATSION TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISHNING DOLZARB MUAMMOLARI Urakova Nargiza Salomovna, Xalqaro innovatsion universiteti dotsenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17444945 Annotatsiya. Ushbu maqolada Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida innovatsion tafakkurni shakllantirish masalalari, u bilan bog‘liq ijtimoiy, ta’limiy va texnologik omillar tahlil qilinadi. Tadqiqotda yoshlar o‘rtasida innovatsion tafakkurni rivojlantirishda mavjud muammolar, ularning sabablari hamda hal etish yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, innovatsion tafakkurni ta’lim tizimiga integratsiya qilishning samarali yo‘llari ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: innovatsiya, tafakkur, kreativlik, ta’lim, raqamli iqtisodiyot, yangilanish, ijtimoiy rivojlanish. So‘nggi yillarda Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy islohotlarning muvaffaqiyati bevosita inson omiligaya’ni, innovatsion tafakkurga ega shaxsni shakllantirishga bog‘liq bo‘lib qoldi. Mamlakatda olib borilayotgan modernizatsiya jarayonlari, raqamli iqtisodiyotga o‘tish, ilm-fan va texnologiya integratsiyasi yangi tafakkur paradigmasini talab etmoqda. Shu bois, “Yangi O‘zbekiston-yangi tafakkur egalari davlati” degan g‘oya jamiyat taraqqiyotining asosiy shiori sifatida qaralmoqda. Innovatsion tafakkur-bu yangilik yaratishga yo‘naltirilgan, mavjud holatni tanqidiy tahlil qiluvchi, noan’anaviy yondashuv asosida yechim topuvchi tafakkur shakli bo‘lib, u zamonaviy jamiyatning intellektual poydevorini tashkil etadi. Shu ma’noda, innovatsion tafakkur O‘zbekistonning 2030-yilgacha bo‘lgan taraqqiyot strategiyalarida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. “Innovatsion rivojlanish strategiyasi-2030”da ta’lim, fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi uzviy aloqani mustahkamlash, yoshlarning ijodiy salohiyatini oshirish, startap va texnoparklar faoliyatini kengaytirish davlat siyosatining asosiy maqsadlaridan biri etib ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, innovatsion tafakkurni shakllantirish jarayoni O‘zbekiston sharoitida o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy omillar bilan murakkablashadi. An’anaviy fikrlash stereotiplari, yangilikdan qo‘rqish, ta’lim tizimining konservativligi, texnologik imkoniyatlarning notekis rivojlanishi kabi omillar mazkur jarayonning to‘laqonli amalga oshishiga to‘sqinlik qilmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, innovatsion tafakkurni shakllantirishga yo‘naltirilgan kompleks yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonning barcha sohalarida — ta’limda, ishlab chiqarishda, boshqaruv tizimida, hatto madaniy-ma’naviy hayotda ham innovatsion 49 tafakkur madaniyatini joriy etish masalasi dolzarbdir. Ayniqsa, yoshlar o‘rtasida innovatsion fikrlashni shakllantirish, ularda mustaqil qaror qabul qilish, ijodiy tashabbus ko‘rsatish va muammolarga tizimli yechim topish kompetensiyalarini rivojlantirish milliy taraqqiyotning strategik vazifasiga aylanmoqda. Ushbu tadqiqotda Yangi O‘zbekistonda innovatsion tafakkurni shakllantirish bilan bog‘liq asosiy muammolar — ta’lim tizimining moslashuvchan emasligi, innovatsion infratuzilmaning yetishmasligi, ijtimoiy-psixologik to‘siqlar va motivatsiya muammolari tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi — innovatsion tafakkur shakllanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillarni aniqlash, ularni bartaraf etish yo‘llarini asoslash hamda innovatsion fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Innovatsion tafakkur va uni shakllantirish muammolari bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar ko‘p qirrali bo‘lib, turli sohalar — falsafa, pedagogika, psixologiya, iqtisodiyot hamda sotsiologiya nuqtayi nazaridan o‘rganilgan. G‘arb ilmiy maktablarida innovatsion fikrlash tushunchasi XX asrning o‘rtalarida shakllangan bo‘lib, u iqtisodchi va sotsiolog olimlar tadqiqotlarida markaziy o‘rin egallagan. Yirik iqtisodchi olim Yozef Shumpeter o‘zining “The Theory of Economic Development” (1934) asarida “innovatsiya”ni iqtisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi sifatida talqin etib, uni yangilik yaratish, eskirgan tizimni yangilash va o‘zgartirish bilan bog‘liq ijodiy jarayon sifatida ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, jamiyat rivoji uchun “yangilik kirituvchi shaxslar” — ya’ni innovatorlarning mavjudligi zarur. Piter Druker esa “Innovation and Entrepreneurship” (1985) asarida innovatsion fikrlashni shunchaki yangilik yaratish emas, balki mavjud resurslardan samarali foydalanish va ularni ijtimoiy foyda keltiradigan shaklda qayta tashkil etish sifatida talqin qiladi. U “tadbirkorona tafakkur”ni innovatsion tafakkurning amaliy ko‘rinishi deb baholaydi. Sotsiolog Daniel Bell “The Coming of Post-Industrial Society” (1973) asarida esa postindustrial jamiyatni “bilim va axborot iqtisodiyoti”ga asoslangan tizim sifatida ko‘rib, unda inson tafakkuri va bilim salohiyatining iqtisodiy jarayonlardagi o‘rni ortib borishini asoslab beradi. Shu tariqa, u innovatsion tafakkurni jamiyat taraqqiyotining yangi paradigmasi sifatida ilgari suradi. Sharq olimlaridan, xususan, o‘zbek tadqiqotchilari ham mazkur yo‘nalishda muhim ishlarni amalga oshirmoqdalar. Qurbonov B. (2022) o‘z tadqiqotida innovatsion tafakkurni rivojlantirishda o‘qituvchilarning pedagogik innovatsiyalarni 50 qo‘llay olish salohiyati muhim omil ekanini ta’kidlaydi. Abdurahmonova D. (2023) esa yoshlarning ijodiy va tanqidiy fikrlash kompetensiyalarini rivojlantirish orqali innovatsion tafakkurga zamin yaratish zarurligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Karimov Sh. (2021) “Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida raqamli tafakkur” mavzusidagi ishida raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirish madaniyatini innovatsion tafakkurning ajralmas qismi sifatida baholaydi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 21dekabrdagi “Innovatsion rivojlanish strategiyasi – 2030” qarorida ham innovatsion tafakkurni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Ushbu hujjatda ta’lim tizimini ilm-fan bilan integratsiyalash, yoshlar orasida startap g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash, ilmiy izlanishlarga grantlar ajratish kabi chora-tadbirlar ko‘zda tutilgan. Yangi O‘zbekiston sharoitida innovatsion tafakkurni shakllantirish murakkab, ko‘p omilli jarayondir. Avvalo, ta’lim tizimi bu jarayonning asosiy drayveri bo‘lsa-da, unda hali an’anaviy yondashuvlar ustunlik qilmoqda. O‘quv jarayonlarida ko‘proq tayyor bilimni yod olishga, mavjud ma’lumotni takrorlashga urg‘u beriladi. Natijada, o‘quvchi yoki talaba yangilik yaratish, muammoni mustaqil tahlil qilish, ijodiy qaror qabul qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lmaydi. O‘quv dasturlarida “o‘ylash orqali o‘rganish” modeli yetarli darajada shakllanmaganligi sababli, tanqidiy va ijodiy fikrlash amaliyotdan ajralgan holda kechmoqda. Innovatsion tafakkurni shakllantirish muammolari doirasida o‘tkazilgan so‘rovlar ham bu fikrni tasdiqlaydi. Oliy ta’lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilarning qariyb uchdan ikki qismi innovatsion pedagogik texnologiyalarni bilmasligini yoki ularni dars jarayonida qo‘llay olmasligini qayd etgan. Bu esa ta’lim tizimida innovatsion muhitning yetarli darajada shakllanmaganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, o‘quvchilar ham o‘z g‘oyalarini amaliyotda sinab ko‘rish imkoniga ega emaslar, chunki ta’lim muassasalarida startap markazlari, laboratoriyalar, tajriba maydonlari son jihatdan juda cheklangan. Shunday sharoitda nazariy bilimlar amaliy innovatsiyaga aylanish jarayoni sekinlashadi. Tahlil natijalari shuni ham ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi va raqamli savodxonligi innovatsion tafakkurni shakllantirish uchun yetarli emas. Ta’lim tizimida o‘qituvchi markazidan talaba markaziga o‘tish jarayoni hali to‘liq amalga oshmagan. Shu bois, ta’lim jarayonida o‘qituvchi ko‘proq axborot manbai, talaba esa tinglovchi sifatida qolmoqda. Innovatsion tafakkur esa, aksincha, 51 o‘quvchini faol ishtirokchi, yangilik yaratishga qodir subyekt sifatida shakllantirishni talab qiladi. Bundan tashqari, motivatsion omillar ham bu borada sustlik kasb etmoqda. Yoshlarning ko‘pchiligi innovatsion faoliyatdan amaliy foyda yoki ijtimoiy e’tirof kutmaydi, chunki rag‘bat tizimi zaif. Innovatsion g‘oya mualliflari uchun grantlar, tanlovlar, mukofotlar tizimi keng ommalashmagan. Natijada, ixtirochilik va ijodkorlik madaniyati yoshlar o‘rtasida to‘liq shakllanmayapti. Shu bilan birga, jamiyatda yangilikni ehtiyotkorlik bilan qabul qilish, “xatodan qo‘rqish” yoki “an’anadan chekinmaslik” kabi psixologik to‘siqlar ham mavjud. Bu holat yangilik yaratishga bo‘lgan ichki ishonchni pasaytiradi. Mavzuning yoritilishi davomida aniqlangan yana bir muhim jihat — texnologik infratuzilmaning yetarli emasligidir. Zamonaviy laboratoriyalar, texnoparklar va “Innovation Hub” markazlarining soni cheklangan bo‘lgani uchun, yoshlar amaliy innovatsion faoliyatni tashkil etish imkonidan mahrum bo‘layapti. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish darajasi past, bu esa raqamli tafakkur va innovatsion tafakkur o‘rtasida tafovutni kuchaytiradi. So‘rovda qatnashganlarning yarmidan ko‘pi sun’iy intellekt, dasturlash, modellashtirish yoki raqamli dizayn kabi vositalardan samarali foydalana olmasligini bildirgan. Yuqoridagi omillar Yangi O‘zbekistonda innovatsion tafakkurni shakllantirish masalasi faqat ta’lim tizimi bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi. Bu jarayon ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va psixologik omillar bilan uzviy bog‘liq. Innovatsion tafakkur – bu shunchaki yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish emas, balki inson ongida o‘zgarish, yangicha qarash va tafakkur madaniyatini shakllantirishdir. Shu bois, innovatsion tafakkurni rivojlantirishda ta’lim tizimi, davlat siyosati, oila va jamiyatning uzviy hamkorligi muhim o‘rin tutadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, innovatsion tafakkur madaniyati muvaffaqiyatli shakllangan davlatlar (masalan, Finlyandiya, Janubiy Koreya, Yaponiya, Singapur)da ta’lim tizimi o‘quvchini mustaqil fikrlovchi, muammolarga yechim topuvchi va yangilik yaratishga qodir shaxs sifatida tarbiyalaydi. O‘zbekiston ta’lim tizimi ham ana shunday faol o‘quvchi modeliga o‘tishi zarur. Bu jarayonni amalga oshirish uchun o‘qituvchilar malakasini oshirish, “problem-based learning”, “design thinking” va “project-based learning” kabi metodlarni darslarga joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Innovatsion tafakkurni shakllantirish milliy qadriyatlardan ajralgan holda emas, balki ular bilan uyg‘unlikda amalga oshirilishi kerak. Chunki yangilik yaratish 52 jarayoni faqat g‘arb modeli emas, balki o‘z milliy o‘zligimiz, mehnatsevarlik, zakovat, halollik, hamkorlik va mas’uliyat qadriyatlariga tayangan holda shakllangandagina barqaror natija beradi. Innovatsion tafakkurga ega avlod milliy qadriyatlarni zamonaviy tafakkur bilan uyg‘unlashtirib, global maydonda raqobatbardosh jamiyatni quradi. Shuningdek, innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish, yoshlar startaplarini iqtisodiy jihatdan rag‘batlantirish, grant va stajirovkalar orqali ularni amaliy faoliyatga jalb etish ham bu jarayonning ajralmas qismi bo‘lishi lozim. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda muvaffaqiyatli yosh ixtirochilar, tadqiqotchilar tajribasini targ‘ib qilish orqali innovatsion tafakkur namunalarini ommalashtirish, yoshlar orasida “yangilik yaratish madaniyati”ni qaror toptirish zarur. Shunday qilib, Yangi O‘zbekistonning barqaror taraqqiyoti, iqtisodiy o‘sishi va ijtimoiy modernizatsiyasi, eng avvalo, innovatsion tafakkur madaniyatining shakllanishiga bog‘liqdir. Innovatsion tafakkur insonni tayyor bilim iste’molchisi emas, balki yangi bilim yaratuvchiga aylantiradi. U jamiyatni yangilanishga, raqobatbardoshlikka va global o‘zgarishlarga tayyorlaydi. Shu bois, innovatsion tafakkur bugungi O‘zbekiston uchun nafaqat ijtimoiy zarurat, balki milliy taraqqiyotning strategik yo‘nalishidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Schumpeter, J. A. (1934). The Theory of Economic Development. Cambridge, MA: Harvard University Press. 2. Drucker, P. F. (1985). Innovation and Entrepreneurship: Practice and Principles. New York: Harper & Row. 3. Bell, D. (1973). The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting. New York: Basic Books. 4. Toffler, A. (1980). The Third Wave. New York: Bantam Books. 5. Qurbonov, B. (2022). “Innovatsion tafakkur va ta’lim texnologiyalari: milliy modelning shakllanishi.” Tafakkur va jamiyat jurnali, №2, 45–52-betlar. 6. Abdurahmonova, D. (2023). “Yoshlarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda ta’lim muhitining o‘rni.” Pedagogika nazariyasi va amaliyoti, №3, 61–67-betlar. 7. Karimov, Sh. (2021). “Raqamli tafakkur va innovatsion rivojlanish konsepsiyasi.” Innovatsion rivojlanish va texnologiyalar jurnali, №4, 28–35-betlar. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Innovatsion rivojlanish strategiyasi – 2030” to‘g‘risidagi qarori. (2022-yil 21-dekabr). 9. Mirziyoyev, Sh. M. (2021). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti. 10. UNESCO. (2020). Fostering Creativity and Innovation in Education: Global Report. Paris: UNESCO Publishing. 53 11. OECD. (2019). OECD Skills Strategy 2030: Strengthening Innovation and Human Capital. Paris: OECD Publishing. 12. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 13. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan. 14. Ismoilov, A. (2023). “Innovatsion tafakkur va kreativ iqtisodiyot: zamonaviy tendensiyalar.” Ijtimoiy fanlar jurnali, №1, 19–26-betlar. 15. Murodova, M. (2024). “Ta’lim tizimida innovatsion fikrlashni rivojlantirishning psixologik omillari.” Oliy ta’limda islohotlar jurnali, №2, 30–38-betlar.