MA'RIFATLI JAMIYAT-UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHNING ASOSI

80 MA’RIFATLI JAMIYAT-UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHNING ASOSI Urakova Nargiza Salomovna, Xalqaro innovatsion universiteti dotsenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17444971 Annotatsiya. Ushbu maqolada ma’rifatli jamiyat konsepsiyasining zamonaviy ijtimoiyfalsafiy mohiyati, uning milliy uyg‘onish va Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan uzviy aloqasi ilmiynazariy jihatdan tahlil qilinadi. O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichida ma’naviy tiklanish, ilm-fan, ta’lim va intellektual salohiyatning uyg‘unlashuvi davlat strategiyasining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Shu nuqtayi nazardan, ma’rifatli jamiyat-inson kapitali, intellektual resurslar va innovatsion tafakkur asosida shakllanadigan ijtimoiy tizim sifatida talqin etiladi. Kalit so‘zlar: ma’rifatli jamiyat, uchinchi Renessans, milliy uyg‘onish, intellektual salohiyat, inson kapitali, ta’lim tizimi, fan va innovatsiya, ma’naviyat va qadriyatlar, global tafakkur, yoshlar tarbiyasi, milliy g‘oya. Bugungi globallashuv, raqamli texnologiyalar va axborot oqimi davrida insoniyat taraqqiyoti yangi bosqichga ko‘tarildi. Har bir davlatning kuchi endilikda tabiiy resurslar yoki iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan emas, balki uning fuqarolari, ayniqsa, yosh avlodning bilimi, ma’naviyati va tafakkur darajasi bilan o‘lchanmoqda. Shu bois, O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’rifatli jamiyat qurish g‘oyasi markaziy o‘rinni egallamoqda. Bu g‘oya o‘z mohiyatiga ko‘ra, Uchinchi Renessans poydevorini yaratishning eng muhim sharti sifatida qaraladi. Ma’lumki, insoniyat tarixida ikki buyuk Renessans davriBirinchi Renessans (IX–XII asrlar) va Ikkinchi Renessans (XIV–XV asrlar)- ilm-fan, falsafa, adabiyot va san’atda ulkan yuksalish davrlarini boshlab bergan. Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Navoiy va Ulug‘bek singari allomalar yaratgan ilmiy-madaniy meros bugungi O‘zbekiston ma’naviy uyg‘onishining manbaidir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Biz Uchinchi Renessans poydevorini aynan ma’rifatli jamiyatni shakllantirish orqali yaratamiz” degan so‘zlari zamirida ana shu tarixiy davomiylik mujassam. Ma’rifatli jamiyat-bu faqat bilimli kishilar jamiyati emas, balki axloqiy barkamollik, tafakkur erkinligi, ijodiylik va ijtimoiy mas’uliyat uyg‘unlashgan insonlar jamiyatidir. Bunday ijtimoiy modelning markazida inson qadriyati, uning tafakkuri va yaratuvchanlik salohiyati turadi. Ma’rifatli jamiyatda fan va ta’lim, madaniyat va ma’naviyat bir-birini to‘ldiruvchi asosiy kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy davrda bu konsepsiya nafaqat falsafiy yo‘nalish, balki amaliy siyosat darajasiga ko‘tarilgan. Mamlakatda ta’lim tizimining isloh qilinishi, ilm-fan 81 va innovatsion faoliyatga e’tiborning ortishi, yoshlar uchun keng imkoniyatlarning yaratilishi — bularning barchasi Uchinchi Renessans g‘oyasining amaliy ifodasidir. Ma’rifatli jamiyatni shakllantirish-bu davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi, milliy qadriyatlar va global tafakkur uyg‘unligiga tayanadigan keng ko‘lamli ijtimoiy jarayondir. Aynan ma’rifatli jamiyatning shakllanishi orqali O‘zbekiston Uchinchi Renessans davriga xos intellektual uyg‘onish, ma’naviy tiklanish va milliy o‘zlikning yuksalishi sari dadil qadam tashlamoqda. Ma’rifatli jamiyat g‘oyasi insoniyat tafakkurida qadimdan mavjud bo‘lib, uning falsafiy ildizlari Sharq va G‘arb mutafakkirlarining asarlarida o‘z ifodasini topgan. Sharq uyg‘onish davri allomalari — Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Al-Xorazmiy singari olimlar inson ma’naviy kamoloti va bilish faoliyatini jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida ko‘rsatganlar. Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida ma’rifatli jamiyatni axloqiy barkamol insonlar boshqaradigan uyg‘un tizim sifatida tasvirlaydi. Ibn Sino esa ilmni insoniy mukammallikka eltuvchi eng oliy fazilat deb biladi. G‘arb falsafasida ham ma’rifat konsepsiyasi jamiyat taraqqiyotining markazida turadi. Masalan, I. Kant, J. Lokk, O. Kont kabi faylasuflar ma’rifatni insonni ozod qiluvchi kuch, aql va tajriba uyg‘unligining mahsuli sifatida izohlashgan. Ayniqsa, Yevropa Uyg‘onish davrida (Renessans) ilm-fan, san’at va tafakkurning uyg‘onishi insoniyat tarixida yangi bosqich boshlab bergan. Shu jihatdan qaraganda, bugungi O‘zbekistonni “Uchinchi Renessans sari” yo‘nalgan mamlakat sifatida talqin etish bejiz emas. Mahalliy ilmiy manbalarda ham ma’rifatli jamiyat g‘oyasining nazariy asoslari keng yoritilgan. Islom Karimovning “Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch” asarida millatning kelajagi ma’naviy yuksalish va ma’rifatga tayanishi zarurligi ta’kidlanadi. Shavkat Mirziyoyev o‘zining “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” asarida “Uchinchi Renessansni yaratish uchun eng avvalo, ma’rifatli avlodni tarbiyalash kerak” degan fikrni ilgari suradi. Bu yondashuv ma’rifatni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylantirdi. Zamonaviy tadqiqotlarda ma’rifatli jamiyat tushunchasi kengayib, uni ijtimoiy innovatsiya, raqamli tafakkur, axloqiy yetuklik va fuqarolik mas’uliyati uyg‘unligi sifatida talqin etish tendensiyasi kuzatilmoqda. Masalan, D. Alimova va M. Tursunov (2023) o‘z tadqiqotlarida Uchinchi Renessansni “intellektual uyg‘onish va milliy o‘zlikni qayta anglash jarayoni” sifatida tahlil qiladilar. Bu yondashuv ma’rifatning zamonaviy kontekstda nafaqat bilim, balki tafakkur madaniyati ekanini ko‘rsatadi. 82 Metodologik jihatdan ushbu tadqiqot kompleks yondashuv asosida olib boriladi. Birinchidan, tarixiy-falsafiy tahlil yordamida o‘tgan asrlardagi Renessans davrlarining ma’naviy merosi va hozirgi O‘zbekiston tajribasi o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi. Ikkinchidan, sotsiokulturn tahlil orqali ma’rifatli jamiyatning ijtimoiy institutlar — ta’lim, madaniyat, OAV va oilaviy tarbiya tizimidagi o‘rni o‘rganiladi. Uchinchi, pedagogik yondashuv asosida yosh avlod tafakkurida ma’rifatni shakllantirishning innovatsion usullari tahlil qilinadi. To‘rtinchidan, komparativ (taqqoslovchi) tahlil orqali Sharq va G‘arb uyg‘onish modellarining o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. Mazkur metodologik yondashuvlar sintezida ma’rifatli jamiyatni faqat nazariy konsepsiya sifatida emas, balki ijtimoiy-amaliy hodisa sifatida o‘rganish imkoniyati yaratiladi. Shu bilan birga, tadqiqot davomida analitik-tahliliy metodlardan foydalanilib, O‘zbekistonning hozirgi ma’naviy siyosati, yoshlar ta’lim tizimidagi islohotlar va Uchinchi Renessans konsepsiyasining amaliy tatbiqi o‘zaro uzviy bog‘liq jarayon sifatida talqin qilinadi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida ma’rifatli jamiyatni barpo etish jarayoni jamiyatning barcha sohalarini qamrab olgan keng ko‘lamli islohotlar tizimi sifatida shakllanmoqda. Bu jarayonning muvaffaqiyati, avvalo, ta’lim, fan, madaniyat va ma’naviyatning o‘zaro uzviy aloqasi bilan belgilanadi. Birinchidan, ta’lim tizimi modernizatsiyasi ma’rifatli jamiyatning eng muhim poydevoridir. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, raqamli ta’lim, STEAM yondashuvi, ijodiy tafakkurni rivojlantirish dasturlari yoshlarning bilim olish jarayonini faollashtirmoqda. Bunda ta’lim nafaqat bilim berish, balki tafakkur madaniyatini shakllantirish, tanqidiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish vositasiga aylanmoqda. Ikkinchidan, fan va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash ma’rifatli jamiyatning intellektual asosini mustahkamlaydi. Hozirgi kunda yosh olimlar, tadqiqotchilar va ixtirochilar uchun yaratilayotgan shart-sharoitlar, ilmiy grantlar va xalqaro hamkorlik dasturlari Uchinchi Renessans g‘oyasining amaliy ifodasidir. Prezidentning tashabbusi bilan tashkil etilgan “Yoshlar akademiyasi”, “Innovatsion rivojlanish vazirligi” va “Fan jamg‘armasi” singari tuzilmalar ma’rifatni amaliy kuchga aylantirishga xizmat qilmoqda. Uchinchidan, ma’naviyat va axloqiy qadriyatlar ma’rifatli jamiyatning ruhiy tayanchi sifatida namoyon bo‘ladi. Ma’naviy barkamollik — bu faqat diniy yoki axloqiy tushuncha emas, balki shaxsning ijtimoiy mas’uliyat, vatanparvarlik, adolat 83 va bag‘rikenglik kabi fazilatlar asosida shakllanishi demakdir. Bu borada oilaviy tarbiya, o‘qituvchilik faoliyati va ommaviy axborot vositalarining roli beqiyosdir. To‘rtinchidan, axborot madaniyatining rivojlanishi ma’rifatli jamiyatning yangi sifat bosqichini belgilaydi. Raqamli kommunikatsiya davrida ma’lumotni tanlab qabul qilish, tahlil qilish va undan samarali foydalanish ko‘nikmalari shaxsning intellektual yetukligini namoyon etadi. Shu sababli, media savodxonlikni oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va axborot etikasi madaniyatini shakllantirish ma’rifat siyosatining ajralmas qismiga aylanmoqda. Beshinchidan, davlat siyosatining ma’naviy yo‘nalganligi ma’rifatli jamiyat qurilishining strategik omilidir. “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida qabul qilingan davlat dasturlarida ta’lim, fan, madaniyat, yoshlar siyosati va ma’naviy merosni asrash masalalarining uyg‘un yechimi nazarda tutilgan. Bu esa Renessans davrlariga xos ilm-fan va ma’naviyat birligining zamonaviy ko‘rinishidir. Shuningdek, ma’rifatli jamiyat konsepsiyasi bugungi global jarayonlarda O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzini mustahkamlashda ham muhim rol o‘ynamoqda. Ma’naviy diplomatiya, ilmiy almashinuv, madaniy muloqotlar — bularning barchasi milliy qadriyatlarni jahon sivilizatsiyasi kontekstida namoyon etishga xizmat qilmoqda. Muhokama nuqtayi nazaridan qaraganda, ma’rifatli jamiyat g‘oyasi Uchinchi Renessansning mafkuraviy tayanchi bo‘lish bilan birga, ijtimoiy ongni yangilashning ham vositasidir. U insonni o‘zligini anglash, tafakkurini yangilash, bilimni qadrlash va uni amaliyotga tatbiq etish ruhida tarbiyalaydi. Shu bois ma’rifatli jamiyatni shakllantirish – bu faqat iqtisodiy yoki siyosiy islohotlar emas, balki tafakkur inqilobi, dunyoqarash yangilanishi va ma’naviy uyg‘onish jarayonidir. Xulosa.Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ma’rifatli jamiyatni shakllantirish O‘zbekistonning Uchinchi Renessans sari yo‘lida eng muhim strategik vazifalardan biridir. Bu jarayon mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy islohotlarning yagona maqsadga – insonni yuksak bilim, tafakkur va ma’naviyat egasi sifatida tarbiyalashga qaratilganini anglatadi. Ma’rifatli jamiyat — bu inson omilini markazga qo‘ygan, ilmiy tafakkur, axloqiy barkamollik va ijodkorlik uyg‘unligiga asoslangan ijtimoiy tizimdir. U shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro mas’uliyatni, tafakkur erkinligini, ma’naviy poklikni va intellektual yuksalishni ta’minlaydi. Shu jihatdan, ma’rifatli jamiyatni shakllantirish jarayoni O‘zbekiston uchun milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari o‘tishning konseptual bosqichi hisoblanadi. 84 Uchinchi Renessansning poydevori aynan shunday ma’rifatli avlod, erkin fikrlaydigan yoshlar, ilm va tafakkurga tayanadigan jamiyat tomonidan yaratiladi. Bunda ta’lim tizimi, fan va innovatsiya, madaniyat va ma’naviyat, axborot madaniyati va fuqarolik ongining uyg‘un rivoji asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Shunday ekan, O‘zbekistonning kelajagini belgilaydigan eng muhim omil – bu ma’rifatni ijtimoiy qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hayot mezoniga aylantirishdir. Ma’rifatli inson – bu Uchinchi Renessans davrining bosh ishtirokchisi, yangilanish va taraqqiyot jarayonining faol subyekti. Demak, ma’rifatli jamiyatni shakllantirish — bu nafaqat ijtimoiy zarurat, balki milliy g‘oya va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligiga asoslangan falsafiy yo‘ldir. Uning samarali amalga oshirilishi orqali O‘zbekiston nafaqat o‘z tarixiy merosiga sodiq qoladi, balki jahon sivilizatsiyasi miqyosida o‘zining yangi, intellektual va ma’naviy qiyofasini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirziyoyev, Sh. M. (2022). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 2. Mirziyoyev, Sh. M. (2021). Uchinchi Renessans – yangi O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent: Ma’naviyat. 3. Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 4. Alimova, D., & Tursunov, M. (2023). Uchinchi Renessans konsepsiyasi: ijtimoiy-falsafiy tahlil. Toshkent: Ijtimoiy fanlar nashriyoti. 5. Forobiy, A. N. (1993). Fozil odamlar shahri. Toshkent: Fan nashriyoti. 6. Ibn Sino, A. (1980). Donishnoma. Toshkent: Fan nashriyoti. 7. Beruniy, A. (1983). Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Toshkent: Fan nashriyoti. 8. Kant, I. (1999). Critique of Pure Reason. Cambridge: Cambridge University Press. 9. Locke, J. (1988). An Essay Concerning Human Understanding. Oxford: Clarendon Press. 10. UNESCO. (2020). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. Paris: UNESCO Publishing. 11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning “Yangi O‘zbekiston – Uchinchi Renessans sari” konsepsiyasi to‘g‘risidagi qarori, 2021-yil 26-mart. 12. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, yangi tahrirda. (2020). Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti. 13. G‘afforov, B. (2021). Ma’naviy taraqqiyotning falsafiy asoslari. Toshkent: Ijtimoiy-gumanitar fanlar.