TA'LIM MUASSASALARIDA MA'NAVIY-MA'RIFIY ISHLARNI TASHKIL QILISH USULLARI.

112 TA’LIM MUASSASALARIDA MA’NAVIY-MA’RIFIY ISHLARNI TASHKIL QILISH USULLARI. Javlonbek Egamberdiyev Xalqaro innovatsion universitet tadqiqotchisi https://orcid.org/0009-0002-7346-4853 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445002 Annotatsiya: Мazkur maqolada ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil qilish usullari va uning samaradorligi izchil ilmiy tahlil qilingan. Barkamol avlod, komil inson, yosh avlod tarbiyasi kabi vazifalar aynan ma’naviy-ma’rifiy faoliyatni tashkil etish orqali amalga oshirilishi, shuningdek, yoshlarning bilim va saviyasini oshirish, dunyoqarashini kengaytirish, iqtidorli talabalarni faol qo‘llab-quvvatlash kabi masalalar ushbu maqolada keng yoritilgan. Kalit so`zlari: ma’naviyat, ma’rifat, talaba yoshlar, islohot, axloq, tarbiya, madaniy-ma’rifiy ishlar, ma’naviy-ma’rifiy ishlar, madaniy tadbir. Kirish. milliy-ma’naviy salohiyatimizning jahon sivilizatsiyasidagi o‘rnini tiklash va bugungi kunda ma’naviyat, ma’rifat, fan, texnika, texnologiya yutuqlarini chuqur o‘zlashtirish asosida hozirgi zamon umumjahon ma’naviyati tizimi rivojiga hissa qo‘shish; yoshlar ma’naviyatini milliy istiqlol g‘oyalari bilan boyitib borish, ular ongida mafkuraviy immunitetni kuchaytirish; insoniyatning asrlar davomida yaratgan va umumjahon mulkiga aylangan barcha boyliklarni milliy-ma’naviy salohiyatimizning ajralmas qismiga aylantirish. Tadqiqot metodologiyasi. Siyosiy jrayonlar globallashuvi va Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy faoliyatning uslublari ahamiyati. Mavzu bayoni. Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ishlar ko‘lami kundan-kunga kengayib bormoqda. Davlatimiz rahbarining sayiharakatlari, tashabbuslari bilan shiddat bilan taraqqiyot sari intilish O‘zbekiston hayotida misli ko‘rilmagan darajadagi rivojlanishning yuksak pog‘onalarini ko‘rib guvohi bo‘lib turibmiz. Insonlarning tinch-hotirjam yashashi, ularning manfaatlarini himoya qilish, yurtimizni jahon arenasiga chiqarish, obro‘yini ko‘tarish, Prezidentimizning ta’birlari bilan aytganda, “xalqni rozi qilish” yo‘lida qilinayotgan barcha ishlar, islohotlar jamiyatimiz taraqqiyotida muhim strategik masala sifatida qaralmoqda. [ O‘zbekiston, 2020. –B.148.] O‘zbekistonni yanada rivojlantirishning Harakatlar Strategiyasida belgilangan beshta, uning uzviyligini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladigan yettita ustivor yo‘nalishlarda belgilangan vazifalar va bunda ko‘zda tutilgan maqsadlarning barchasining markazida “INSON”ning turishi, bir so‘z bilan aytganda, chiqarilayotgan barcha xujjatlarning 113 mazmunida shu yurtda yashayotgan xalqimizning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish, ularning farovon turmush tarzini yaxshilash, insonlar mehnatini qadrlash, yurtimizning jahon hamjamiyati oldida nufuzi, obro‘yini oshirish va boshqa ulug‘ maqsadlar qo‘yilganligidan dalolat berib turibdi. Bunday ulug‘ ishlarni amalga oshirishda ma’naviy-ma’rifiy faoliyatning ahamiyati beqiyosdir. “Ma’naviy-ma’rifiy faoliyat - bu insonlarning ma’naviy, ma’rifiy, axloqiy qarashlariga oid tushunchalarni qamrab oladigan jarayonlardan hisoblanib, aniq reja asosida o‘tkaziladigan tadbirlar asnosida amalga oshiriladigan ishlar majmuasidir”. Ma’naviy-ma’rifiy ishlar haqida olimlarimiz juda turli xil fikrlarni aytib o‘tganlar. Madaniy oqartuv ishlari, madaniy-ma’rifiy ishlar, ma’naviy-ma’rifiy ishlar, madaniy tadbirlar kabi nomlar bilan atalib kelingan. Ushbu sanab o‘tilganlarning barchasi deyarli bir xil mazmunga ega, ammo hozirgi kunga kelib asosan “ma’naviyma’rifiy ishlar” deb yuritish an’anaga aylangan. Yurtimizda ma’naviy-ma’rifiy ishlarga juda katta strategik masala sifatida qaralib kelinmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning deyarli barchasi shu yurtda istiqomat qilayotgan insonlarning orzu-istaklarining ro’yobi uchun qilinayotgan ishlardir, deb qarasak, bizningcha to’g‘ri bo’ladi. Barkamol avlod, komil inson, yosh avlod tarbiyasi kabi vazifalar aynan ma’naviy-ma’rifiy faoliyatni tashkil etish orqali amalga oshiriladigan jarayonlardir. Bu jarayonlarning barchasining markazida insonlarning farovon hayot kechirishlari, xalqimizni ehtiyojlarini qondirish, ularning yaxshi yashashi, sharoitlarini yaxshilash kabi vazifalar yotadi. Ayniqsa, yoshlar tarbiyasida bu faoliyatning muhimligini unutmasligimiz lozim. Zero, davlatimiz rahbari aytib o‘tganlaridek, “barkamol avlodni shakllantirish, yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismonan sog‘lom etib tarbiyalash, ularni olib borilayotgan islohotlarning faol ishtirokchisiga aylantirish” kabi masalalar ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari oldidagi katta ma’suliyat yuklaydi. Hammamizga ma’lumki, “ma’naviyat” va “ma’rifat” tushunchalarining ko‘pincha birgalikda qo‘llanishi ma’naviy-ma’rifiy ishlarda ta’lim va tarbiya uyg‘unligini nazarda tutadi. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida buning ahamiyati, dolzarbligi yuz barobarga oshadi. Yoshlarning bilim va saviyasini oshirish, dunyoqarashini kengaytirish, iqtidorli talabalarni faol qo‘llab-quvvatlash maqsadida oliy ta’lim muassasalarida bir qator tanlovlar, sport musobaqalari muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Bu ishlarning barchasi shu paytga qadar shakllantirilgan mavjud tizim va mexanizmlar doirasida tashkil 114 etilmoqda. Qolaversa, ma’naviy-ma’rifiy sohadagi ishlarning samaradorligi, ta’sirchanligi, zamonaviyligi jihatidan o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Shunday bo‘lsada, bugungi globallashuv va tezkor axborot asrida, mamlakatimizdagi demokratik islohotlarga hamohang so‘z erkinligi tufayli ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarining davlat va jamiyat boshqaruvidagi o‘rni keskin faollashdi. Bunday pallada yoshlarning ta’lim-tarbiyasi borasidagi ishlarni yangi bosqichga ko‘tarish ehtiyoji paydo bo‘ldi. Albatta, bunday murakkab vaziyatda ishlash, natijaga erishish uchun, eng avvalo, sharoit va yuqori malakali kadrlar kerak. Yaqin yillargacha oliy ta’lim muassasasida psixolog, tarbiyachi-pedagog, dekan o‘rinbosarlari, tyutorlar faoliyati to‘laqonli yo‘lga qo‘yilmagan edi. Borlari ham jamoatchilik asosida ishlardi. Natijada yoshlar masalalari va ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha prorektorlar samarali faoliyat ko‘rsatish uchun tayanadigan zarur kuch va salohiyatga ega kadrlar, mutaxassislar armiyasi paydo bo‘ldi. Bundan tashqari, har bir oliy ta’lim muassasasida alohida psixologlar, talabalar turar joylarida tarbiyachipedagoglar, fakultetlarda dekan o‘rinbosarlari faoliyat ko‘rsatmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida jamoat xavfsizligini ta’minlash hamda talabalar o‘rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasining samarali tizimini joriy etish maqsadida aksariyat oliy ta’lim muassasalarida shartnoma asosida profilaktika inspektori lavozimi joriy etildi. Shuningdek, yoshlar masalalari va ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha prorektorlarga birinchi prorektor maqomi berildi. Bir so‘z bilan aytganda, sohani boshqarish hamda faoliyatni muvofiqlashtirish uchun katta jamoa shakllantirildi va har bir talaba bilan individual ishlash mexanizmi yaratildi. Ta’lim muassasalarida ma’naviy ma’rifiy ishlarni tashkil qilish, o‘quvchilarning ma’naviy, insoniy, va jamiyatga qiziqishini oshirish, ularning ma’lumotlarni o‘rganish va rivojlantirish, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishlarini oshirishni maqsad qiladi. Bu maqsadga erishish uchun quyidagi usullar va amallar muhimdir: 1. Talabalarni individual rivojlantirish: Har bir talaba o‘zining maxsus talablari, qobiliyatlari, va qiziqishlari bilan kelib chiqadi. Talabalarni tanish, ularni o‘z individualiy rivojlanishi yo‘lida yo‘naltirish va ularning shaxsiy maqsadlariga qarab o‘qish tizimini tuzish ma’naviy ma’rifiy ishlarni tashkil qilishda muhimdir. 2. Jamiyat bilan bog‘liq ma’naviy ta’lim: Talabalarga jamiyat, madaniyat, va milliyatlarini tushunish va qadr-qimmatlarini o‘rgatish, ma’naviy ma’rifiy ishlarni rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Jamiyat bilan bog‘liq ma’naviy oliy ta’lim talabalarga o‘z mamlakatlarining tarixini, adabiyotini va ijtimoiy qoidalarini tushuntirib, uningga o‘ziga xos ma’naviyatni rivojlantirish uchun muhimdir. 115 3. Qo‘ng‘iroq va baholash: O‘qituvchilar talabalarni qanday o‘rganishlari va rivojlanishlari haqida xabar olish va ularni maqsadlariga erishishda qo‘ng‘iroq va baholash, ma’naviy ma’rifiy ishlarni tashkil qilish uchun muhimdir. talabalarni qo‘ng‘iroqlar orqali yondashish va ularning yaratilishiga ta’sir ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir. 4. Mustaqil o‘rganish va ijodiy faoliyatlar: Talabalarga mustaqil o‘rganish va ijodiy faoliyatlar imkoniyati berish, ularning fikr ifodalash, muhokama qilish, va ijodiy ishlarini olib borishga imkoniyat yaratish, ma’naviy ma’rifiy rivojlantirishning muhim qismlaridir. 5. Ijtimoiy xizmat va tashkilotlar bilan hamkorlik: Talabalarni ijtimoiy xizmatlarga jalb qilish va tashkilotlar bilan hamkorlik qilish, ularning jamiyatiga qanday qilib foyda kiritishlari mumkinligini ko‘rsatishda muhimdir. Ma’naviy ma’rifiy ishlarni tashkil qilish uchun tashkilotlar, maqbuliyatlar, va obro‘larni o‘rganish o‘quvchilarga jamiyatga foyda kiritish va o‘z fikrlarini izlashda yordam bera olishadi. 6. Munozara va fikr almashish: Talabalarni munozaralarda ishtirok etish, fikr almashish va muzakara qilish, ularning tushunish va ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tadbirlar orqali talabalar o‘zlarini ifodalash, boshqalar bilan o‘z fikrlarini almashtirish, va muhokama qilish o‘rganish jarayonlarini samarali qilishadi. 7. San’at, adabiyot, va ijodiy faoliyatlar: San’at, adabiyot, va ijodiy faoliyatlar talabalarni ijodiy tashabbuskarlikka olib chiqarish, o‘z fikr va hissiyotlarini ifodalash, va ma’naviy ma’rifiy rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Talabalar o‘zlarining san’at va ijodiy mahoratlarini rivojlantirish orqali o‘rganish va tarbiyalanishlari uchun tajribalar olishlari mumkin. 8. Dunyodagi muhim muzokaralar va muhitga oid yangiliklar: Talabalarga dunyodagi muhim muzokaralar va muhitdagi yangiliklarni kuzatish, ularni jamiyat tajribalaridan o‘zlashtirish, dunyoqarash va global o‘zgarishlarga tushunishlarini rivojlantirish maqsadida qo‘llaniladi. Bu, ularga dunyoqarash va uning tajribasiga oid yangiliklarni tahlil qilish, ulardan o‘rganib, fikr almashishga imkoniyat beradi. Ma’naviy ma’rifiy ishlarni tashkil qilishda yuqori darajada muvaffaqiyat qo‘lidagi tashkilotlar talabalarning insoniy va ma’naviy rivojlanishiga ega bo‘lishadi. Bu, ularning o‘z fikr va hissiyotlarini ifodalash, dunyoqarash va global o‘zgarishlarga tushunishlarini rivojlantirish uchun juda muhimdir. Xulosa sifatida shuni aytish kerakki, aniq maqsadlarni oldiga qo’ygan holda 116 ma’naviy-ma’rifiy ishlarni maqsadli tashkil etish, u orqali insonlar ongida Vatanga muhabbat ruhini singdirish, ular orasida ijtimoiy-ma’naviy muhitni yaxshilash, ularni ertangi kunga ishonch bilan bunyodkorlik ishlariga jalb etish, ma’naviyatini yuksaltirish, ilmli, bilimli, amiyatga nafi tegadigan inson bo‘lib yetishishlarida bu faoliyatning ahamiyati beqiyosdir. Adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. - T.: O‘zbekiston, 2017. -488 b. 2. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. -592 b. 3. Mirziyoyev Sh. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. 4-jild. T.: O‘zbekiston, 2020. –B.148. 4. Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida 22 dekabr kuni Respublika Ma’naviyat va ma’rifat kengashining kengaytirilgan yig‘ilishidagi nutqi. 5. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023, 52 b. 6. Egamberdiyev Javlonbek. (2023). SOCIO-HISTORICAL GENESIS OF IDEAS THAT FORM THE SPIRITUAL IMAGE OF YOUTH. Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 426–432. 7. Egamberdiyev, J. (2024). SCIENTIFIC AND METHODOLOGICAL BASES OF ORGANIZING SPIRITUAL AND EDUCATIONAL WORK IN EDUCATIONAL INSTITUTIONS IN THE CONDITIONS OF GLOBALIZATION. В ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE (Т. 3, Выпуск 3, сс. 209–214). 8. Жабборов, Ж.A. (2021). Интерпретация проблемы духовных потребностей в научных исследованиях ученых нашей страны. Общество и инновации, 2(5/S), 484–491. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss5/S-pp484-491 9. Жабборов, А. М., Жабборов, И. А., & Жабборов, Ж. А. (2015). ЭТНИЧЕСКИЕ СТЕРЕОТИПЫ И ПСИХОЛОГИЯ САМОБЫТНОСТИ УЗБЕКСКОГО НАРОДА. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов, (1), 80-83. 10. Жабборов, А. М., & Жабборов, Ж. А. (2016). СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ЗНАЧИМОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ УЗБЕКСКИХ НАРОДНЫХ ПОСЛОВИЦ ПРИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ УЧЕБНО-ВОСПИТАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов, (3), 93-95. 11. Жабборов Ж.А. Маънавий эҳтиёжлар – жамият тараққиётининг мезони // «Трансформація суспільних наук: соціально-економічний, лінгвістичний, політичний та it-виміри» II Міжнародна наукова конференція. 22.10.2021. Харків, UKR. 40-43 бет. https://doi.org/10.36074/mcnd-22.10.2021.