SOVET DAVLATINING ARAB DAVLATLARIDA IJTIMOIY SOHANI RIVOJLANTIRISHDAGI QO'SHGAN HISSASI

228 SOVET DAVLATINING ARAB DAVLATLARIDA IJTIMOIY SOHANI RIVOJLANTIRISHDAGI QO‘SHGAN HISSASI Beknazarov Sobirjon Barotboy o‘g‘li Xalqaro Innovatsion Universitet Tarix fani o‘qituvchisi Yo‘ldosheva Sevinch Xalqaro Innovatsion Universitet Tarix va filologiya fakulteti II kurs talabasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445100 Annotatsiya. Ushbu maqolada ma’lum davrdagi madaniy aloqalar, madaniyat va san’at xodimlari delegatsiyalari almashinuvi, SSSR sotsialistik internatsionalizm prinsipi va ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy tizimning о‘xshashligi asosida, Dо‘stlik, ittifoqchilik shartnomasida mustahkamlangan prinsiplar asosida arab davlatlari bilan madaniyat, fan va ta’lim, ijtimoiy sohasida almashinuvlar amalga oshirilganligi haqida so‘z yuritilgan. Kalit so‘zlar: madaniy aloqalar, konferensiyalar, Butunittifoq jamiyati, madaniy markazlar, jamoat tashkilotlari, do‘stlik jamiyati. Xorijiy mamlakatlar bilan dо‘stlik va madaniy aloqalar bо‘yicha Sovet jamiyatlari 1958 yil 17-18 fevral kunlari Moskvada bо‘lib о‘tgan Xorijiy mamlakatlar bilan dо‘stlik va madaniy aloqalar bо‘yicha sovet jamiyatlarining Butunittifoq konferensiyasining qarori bilan yangi tashkilot tuzilgan . Bu tashkilot Chet elliklar bilan madaniy aloqalar bо‘yicha Butunittifoq Jamiyatini (VOKS) о‘rnini egalladi va о‘sha paytda mavjud bо‘lgan barcha jamiyatlarni, uyushmalarni, dо‘stlik qо‘mitalarini, chet el bilan madaniy aloqalar bо‘yicha respublika jamiyatlarini, turli sanoat bо‘limlarini birlashtirdi. Konferensiyada qabul qilingan Nizomga binoan, Butunittifoq Jamiyatining vazifasi SSSR va xorijiy davlatlarning jamoat tashkilotlari, muassasalari va alohida fan va madaniyat vakillari о‘rtasida dо‘stlik va hamkorlikni, madaniy va ilmiy aloqalarni rivojlantirish edi. Butunittifoq Jamiyati nafaqat chet el aloqalarini rivojlantirishni, balki Sovet fuqarolarini boshqa mamlakatlar madaniyati va tarixi bilan tanishtirishni ta’minlashga qaratilgan edi. Ushbu jarayonga dо‘stlik jamiyatlarining mintaqaviy filiallari paydo bо‘lishi yordam berdi. Tarkibiga kirgan tashkilotlarning yana bir о‘ziga xos xususiyati ularning faoliyatining massivligi edi. 1970-80 yillarda Butunittifoq Jamiyati faoliyatining moddiy bazasi, shu jumladan chet yellarda sezilarli darajada kengaydi. Shu yillarda chet eldagi axborot-madaniy markazlar tarmog‘ining keng shakllanishi boshlandi. Shunday qilib, 1959-1975 yillarda 21 ta madaniyat markazlari ochildi: Marokash, Indoneziya, Hindiston va 229 boshqa mamlakatlarda. 1975-1986 yillarda yana 17 markaz ochildi: Suriya, Nepal, Peru, Kambodja, Loas va boshqa mamlakatlarda [1]. Chet mamlakatlarda yaratilgan sovet madaniyat markazlari, sovet ilm-fani va madaniyati uylari Sovet Ittifoqining madaniy, ilmiy va ijtimoiy hayoti tо‘g‘risida ma’lumot tо‘planadigan joyga aylandi. Bu Butunittifoq Jamiyati ning gumanitar sohadagi faoliyatini, shu jumladan rus tili va madaniyatini chet ellarda tarqatishni faollashtirishga yordam berdi. О‘sha paytda Butunittifoq Jamiyati kо‘magi bilan 90 dan ortiq mamlakatlarda rus tili kurslari tashkil qilingan bо‘lib, ularda 600 mingga yaqin chet elliklar tahsil olishgan. Butunittifoq Jamiyati chet elga yiliga 10 mingga yaqin turli xil kо‘rgazmalar yubordi, 7 ming chet ellik abonentlarga 450 dan ortiq davriy nashrlarni yubordi. 1980-yillarda Moskvada bir qator xorijiy mamlakatlarning madaniy markazlari ochildi. Suriya va SSSR oʻrtasidagi madaniy hamkorlikning eng muhim turi Suriyaga zudlik bilan zarur boʻlgan milliy mutaxassislarni tayyorlash edi. U 1962-yil 19avgustda SSSR va Suriya oʻrtasida madaniy hamkorlik toʻgʻrisida imzolangan shartnoma asosida amalga oshirildi. Tomonlar hamkorlikni rivojlantirish va mustahkamlash, fan, ta’lim, san’at, sog‘liqni saqlash sohalarida tajriba almashish, oliy ta’lim muassasalari о‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirishga kelishib oldilar. Shartnomada asosiy narsa talabalar va aspirantlarga stipendiyalar tо‘lash, shuningdek, oliy о‘quv yurtlarida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish bо‘yicha kelishuvlar bо‘ldi. Shartnoma badiiy kо‘rgazmalar almashinuvi, tarjima sohasida hamkorlik qilish va adabiyot, fan va texnika, shuningdek, madaniy hayotning boshqa muhim sohalariga oid eng qimmatli kitoblarni nashr etish kabi madaniy aloqalarning keng yо‘nalishini qamrab oldi. Keyingi yillarda bir qator madaniy shartnomalar imzolandi, chunki birinchi shartnoma uch yilga imzolangan va avtomatik ravishda xuddi shu muddatga yangilangan. Sovet Ittifoqi Suriya milliy kadrlarini tayyorlashda muhim rol о‘ynadi. Uning shakllari juda xilma-xil edi. Ulardan biri suriyaliklarni sanoat obyektlarini qurish jarayonida ishchi kasblarga о‘rgatishdir. Faqat Furot gidroelektr majmuasi qurilishida 15 mingdan ortiq ishchi tayyorlandi. Bundan tashqari, Suriyada neft qidiruvi paytida juda kо‘p suriyaliklar malakaga ega bо‘lishdi. Sovet Ittifoqi Suriya uchun zarur bо‘lgan turli mutaxassislarni tayyorlashda ishtirok etdi. Sovet mutaxassislari koʻmagida 1970-yillar boshida Aleppoda (Halab) kasb-hunar taʼlimi markazi tashkil etilib, uni har yili turli mutaxassisliklar boʻyicha 500 ga yaqin malakali ishchi va hunarmandlar tayyorlaydi. 1976-yilda Damashqda 230 ham mamlakat iqtisodiyotining eng istiqbolli tarmoqlari (muhandislik, elektrotexnika, qurilish va boshqa mutaxassisliklar) uchun mutaxassislar tayyorlaydigan oʻquv markazi tashkil etildi. Markazni har yili 1,5 mingga yaqin mutaxassis bitiradi. Bundan tashqari, SSSR yordamida oʻrmon xoʻjaligi, sugʻoriladigan va sugʻorilmaydigan dehqonchilikni oʻrganish boʻyicha ilmiy qishloq xoʻjaligi markazlari tashkil etildi. Bu markazlarning barchasi sovet uskunalari va о‘quv materiallari bilan jihozlangan. 1972-yilda madaniy hamkorlik tо‘g‘risidagi shartnomaga muvofiq SSSR Fanlar akademiyasi Halab universiteti Ilmiy kengashi delegatsiyasini qabul qildi, u SSSR Akademiyasi ilmiy-tadqiqot institutlarida olimlarning ilmiy tadqiqotlari bilan tanishdi [2]. 1973-yil fevral oyida taniqli sovet olimi, Sharqshunoslik instituti arab mamlakatlari boʻlimi mudiri YE.P.Lebedev Suriyaga tashrif buyurdi. Damashqda u arab mamlakatlari tarixi va iqtisodiyoti boʻyicha ilmiy maslahatlar oʻtkazdi. Damashq kutubxonalari va boshqa ilmiy markazlarga tashriflar amalga oshirildi. 1987-yil iyul oyida amalga oshirilgan Sovet-Suriya qо‘shma kosmik parvozi Suriya-Sovet hamkorligining yangi bosqichining boshlanishi bо‘ldi. Suriya Saudiya Arabistonidan keyin о‘z vakili Muhammad Forisni koinotga yuborgan ikkinchi arab davlati bо‘ldi. Suriyaliklar uchun koinotga parvoz qilish nafaqat obrо‘- e’tibor masalasi edi, balki eng avvalo bu Suriyaning milliy manfaatlariga javob beradigan va uning milliy iqtisodiyoti va milliy ilm-fan rivoji uchun muayyan amaliy natijalar bergan harakat edi. Sovet-Suriya qо‘shma parvozi davomida Yerni masofadan turib zondlash kabi zamonaviy usullardan foydalangan holda Suriyaning foydali qazilmalari zaxiralari haqida tо‘liqroq tasavvurga ega bо‘ldi. Tadqiqot obyekti, shuningdek, butun mos fondni aniqlash uchun uning qishloq xо‘jaligi erlari edi, chunki yarim qurg‘oqchil zonada bо‘lganligi sababli intensiv dehqonchilikni olib borish va barqaror ekin olish uchun sug‘oriladigan dalalar maydonini kengaytirish kerak. Suriyadagi Xalqlar dо‘stligi universiteti Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi (jumladan, Suriya) mamlakatlari uchun turli mutaxassisliklar bо‘yicha kadrlar tayyorlashga katta hissa qо‘shdi. SSSR hukumatining qarori bilan 1960-yil fevral oyida Patris Lumumba universiteti Moskvada tashkil etilgan. 1970-1991-yillar mobaynida ushbu universitetning suriyalik bitiruvchilari soni aspirant va stajyorlarni hisobga olmaganda 174 dan ortiq kishini qoldirdi. Talabalar asosan Xalqlar doʻstligi universitetiga turli mutaxassisliklar (asosan tibbiyot, 231 muhandislik, qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa mutaxassisliklar ustunlik qilgan) davlat emas, balki davlat yoʻnalishi boʻyicha oʻqishga yuborilgan. Sovet Ittifoqida 1988-yilda 5000 suriyalik talaba tahsil olgan bо‘lsa, 1983-yilda bu raqam 3354 kishi Volgin O.I. Moskvadan tashqari, о‘nlab suriyalik talabalar, stajyorlar, aspirantlar sobiq SSSRning kо‘plab universitetlarida ta’lim olishadi [3]. Bundan tashqari, Sovet Ittifoqi Suriya universitetlariga sovet о‘qituvchilarini, shuningdek, rus tili bо‘yicha maslahatchi-metodistlarni yuborish orqali Suriya milliy kadrlarini tayyorlashda ishtirok etdi. Turli sohalarda ilmiy tadqiqotlar olib borish uchun universitet о‘qituvchilari guruhlari almashildi, ikki mamlakat xalqlarining iqtisodiy, ijtimoiy va ilmiy hayotiga oid ilmiy materiallar va ma’lumotlar almashildi. Zamonaviy Suriya-Sovet madaniy aloqalari asosan 1962-yil 19-avgustda imzolangan Suriya va Sovet Ittifoqi о‘rtasidagi madaniy hamkorlik tо‘g‘risidagi shartnomaga asoslanadi. Suriya va Sovet Ittifoqi о‘rtasidagi madaniy va ilmiy hamkorlikning barcha rejalari 1962-yil 19-avgustda imzolangan. 70-yillarda ikki davlat oʻrtasida tuzilgan madaniy va ilmiy hamkorlik boʻyicha barcha rejalar yuqorida qayd etilgan kelishuvning amalda amalga oshirilishidir. 1962-yil 19-avgustda imzolangan Suriya va SSSR oʻrtasida madaniy va ilmiy hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma ikki davlat oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirish va mustahkamlash hamda adabiyot, fan, sanʼat, taʼlim sohasida tajriba, yutuqlar almashishni nazarda tutgan edi. va sog‘liqni saqlash, guruhlar, alohida mutaxassislarni jо‘natish, shuningdek, universitetlar bilan boshqa ta’lim muassasalari, ilmiy va adabiy muassasalar о‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirish. Tomonlar, deyiladi shartnomada, ularning har biri bir-birining iltimosiga kо‘ra, talabalar va aspirantlarga ta’lim stipendiyalari hamda universitetlar va boshqa ta’lim muassasalarida yashash, ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish uchun joy ajratishga kelishib oldilar. Madaniy hamkorlik turli yoʻnalishlarda rejalashtirilgan edi: madaniyat, ilmiy, tarix va sanʼat muzeylari oʻrtasidagi hamkorlik; badiiy kо‘rgazmalar, musiqa, teatr va boshqa badiiy jamoalar almashinuvi; kinofestivallarni о‘tkazish, rassomlar va boshqa rassomlar almashinuvi; adabiyot, fan va texnikaga oid kitoblarni tarjima qilish va nashr etish masalalari kо‘rib chiqildi [4]. Shartnoma uch yilga tuzilgan va agar tomonlardan biri uni denonsatsiya qilish istagi tugashidan 6 oy oldin xabar bermagan bо‘lsa, xuddi shu muddatga avtomatik ravishda uzaytiriladi. Suriya va SSSR о‘rtasidagi madaniy hamkorlik shakllaridan 232 biri madaniyat va san’at xodimlari delegatsiyalarining bekor qilinishi edi. Sovet professorlari fortepiano, skripka va violoncheldan dars berishgan. Suriya va SSSR oʻrtasida hujjatli va badiiy filmlar almashildi. Ularning katta qismi har yili Suriyada ham, SSSRda ham namoyish etilgan. Suriya va SSSRga kelgan Suriya va Sovet badiiy jamoalari va solistlarining chiqishlari ham katta muvaffaqiyatga erishdi. Suriya ziyolilari doiralarida katta qiziqish arab tilida, xususan, Damashq universitetida (matematika, fizika, kimyo bо‘yicha ma’ruza kurslari) sovet ilmiy va texnik kitoblarining nashr etilishi bilan namoyon bо‘ldi. Suriyada texnik adabiyotlardan tashqari rus va sovet yozuvchilarining (Pushkin, Tolstoy, Chexov, Mayakovskiy va boshqalar) koʻplab asarlari arab tilida nashr etilgan. Sport sohasida Suriya kо‘p yillar davomida Sovet Ittifoqi bilan yaqin aloqada bо‘lib, sport almashuvlarida, klub jamoalarining muntazam yig‘ilishlarida, klublar va milliy terma jamoalarni tayyorlaydigan sovet murabbiylari yordamida sport jamoalarini musobaqalarga tayyorlashda ifodalangan futbol kabi sport turlari, voleybol, basketbol, gimnastika va boshqalar. 1980-yil 12-martda imzolangan Suriya va SSSR oʻrtasida televideniye va radioeshittirish sohasida hamkorlik qilish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq tomonlar badiiy, hujjatli, ilmiy-ommabop, musiqa va sport televideniya filmlari va telekoʻrsatuvlarini almashdilar, radioeshittirishlar bilan almashdilar. Suriya va SSSRda sodir bо‘layotgan muhim voqealar eshittirib borildi [5]. Hamkorlikning eng foydali yо‘nalishlaridan biri turizm bо‘lishi mumkin, bu ikki xalqni yanada yaxshiroq tushunishga, ularning an’ana va urf-odatlari, madaniyati bilan tanishishga xizmat qiladi. Shu maqsadda 1984-yil 13-sentabrda turizm sohasida hamkorlik toʻgʻrisida shartnoma imzolandi, bu esa Suriya va SSSR oʻrtasida turistik almashinuvlarning oʻzaro oshishiga xizmat qildi [6]. Suriya-Sovet madaniy aloqalari rivojlanishida ikki mamlakat jamoat tashkilotlarining faolligi muhim omil bо‘ldi. Bu yerda kasaba uyushmalari, yoshlar tashkilotlari, xotin-qizlar tashkilotlari, yozuvchilar, jurnalistlar tashkilotlari kabi jamoat tashkilotlari о‘rtasidagi aloqalarni alohida ta’kidlash lozim. Uzoq vaqt davomida Suriyada ham, SSSRda ham jamoat tashkilotlari orasida "Suriya-SSSR" dо‘stlik jamiyati (1968-yil mart oyida tashkil etilgan) va "SSSRSuriya" (1967-yil avgustda tashkil etilgan) alohida о‘rin egallagan. Bu jamiyatlar ikki mamlakat xalqlari tarixi, iqtisodiyoti, madaniyati, ilm-fani, turmushi va turmush tarzi bilan о‘zaro yaqindan tanishish orqali dо‘stlik, о‘zaro hamjihatlik, ishonchni 233 mustahkamlash, shuningdek, madaniy aloqalarni rivojlantirishga kо‘maklashishga chaqirildi. Jamiyatlar oʻrtasidagi madaniy hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma doirasida 1982yil oktabr oyida “SSSR-Suriya” doʻstlik jamiyati delegatsiyasi Suriyada boʻldi. Uni Baas mintaqaviy rahbariyati a’zosi, “Suriya-SSSR” dо‘stlik jamiyati raisi Vohib Tanus qabul qildi. Eng muhim xalqaro muammolar, jumladan, fikr almashildi. Suriya dо‘stlik jamiyati SSSRning yubileylari va muhim sanalariga bag‘ishlangan tadbirlarni о‘tkazdi, Damashqdagi madaniyat markazi ishiga, rus tilini о‘rganish bо‘yicha tо‘garaklar faoliyatiga yordam berdi, shuningdek, Sovet delegatsiyalarining kelishi va uchrashuvlarini tashkil etdi. Kо‘plab suriyalik talabalarning Sovet Ittifoqiga о‘qishga yuborilganini “Suriya-SSSR” jamiyati faoliyatining katta xizmati deb hisoblash mumkin. Ikki jamoat tashkiloti oʻrtasida doimiy ravishda axborot materiallari, sanʼat asarlari, doʻstona delegatsiyalar almashinuvi yoʻlga qoʻyilgan. Bir sо‘z bilan aytganda, birgalikdagi faoliyatning xilma-xil shakllari bо‘lgan, biroq maqsad bir – Suriya va Sovet xalqlari о‘rtasidagi dо‘stlik va hamjihatlikni rivojlantirishga kо‘maklashish edi. Shuni ta’kidlash kerakki, bu uzoq vaqt davomida Moskvada hech qachon madaniyat markazi ochilmagan, garchi Damashqda shunday Sovet madaniyat markazi mavjud edi. Baas rahbariyati "Suriya-SSSR" dо‘stlik jamiyati tashkil topgan kundan boshlab uning faoliyatiga katta ahamiyat berdi. "Tuzatish harakati" Sovet Ittifoqi bilan dо‘stlik uchun xalqaro harakatni yanada rivojlantirish yo’nalishini tasdiqladi va jamiyat tuzilishini takomillashtirish bо‘yicha bir qator rejalarni amalga oshirdi. Baasning milliy va mintaqaviy kongresslarida odatda ushbu tashkilot faoliyatini jonlantirishga qaratilgan maxsus qarorlar qabul qilingan. Qoidaga kо‘ra, jamiyatni Baas mintaqaviy rahbariyati a’zolaridan biri boshqargan. Jamiyat rahbariyatiga Suriya Kommunistik partiyasi (SKP) va boshqa partiyalar rahbariyati a’zolari ham kirdi. Suriya va SSSR о‘rtasidagi hamkorlikning muhim yo’nalishi Sovet Ittifoqi tomonidan milliy sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirishda kо‘rsatilgan yordam edi. Bu yordam ham davlat, ham jamoat tashkilotlari orqali amalga oshirildi. Sovet Qizil Xoch tashkiloti orqali Suriyaga turli ofatlarda bir necha bor moddiy va moliyaviy yordam kо‘rsatildi. Shunday qilib, yordam 1967 va 1973-yillardagi Isroil agressiyasi va 1972-yilda Furot daryosidagi toshqin paytida kо‘rsatilgan. Ikki marta, 1970-1971-yillarda va 1976-1977-yillarda Suriya tomoni vabo epidemiyasi davrida vaksinaning katta partiyalarini, shuningdek, poliomielitga qarshi vaksinaning katta partiyasini, 200 kishiga mо‘ljallangan kо‘z kasalxonasi uchun 234 tо‘liq jihoz va asboblar tо‘plamini oldi. 1975-yilda Suriya va Sovet Ittifoqi о‘rtasida sog‘liqni saqlash va tibbiyot sohasida shartnoma tuzildi, unda bu sohada mutaxassislar almashinuvi, kurash va yuqumli kasalliklarga qarshi profilaktika choralari, sog‘liqni saqlash ta’limi kо‘zda tutilgan [7]. Shunday qilib, yuqoridagilar asosida shuni aytish mumkinki, 70-80-yillarda Suriya va Sovet Ittifoqi о‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy sohalardagi munosabatlar ma’lum bir dinamika oldi va ma’lum muvaffaqiyatlarga erishildi. Bundan tashqari, olimlar va mutaxassislarni ilmiy kongresslar, kongresslar va simpoziumlar ishiga taklif etish bо‘yicha kelishuvga erishildi. Furot tо‘g‘oni qurilishi dо‘stlik va samarali iqtisodiy hamkorlik timsoliga aylandi. Ushbu qurilish tufayli Suriyada о‘sha paytda uning uchun mutlaqo yangi sanoat – mamlakat iqtisodiyotida muhim rol о‘ynay boshlagan neft ishlab chiqarish yaratildi. Xulosa qilib aytganda, yuqoridagilar asosida shuni aytish mumkinki, 70-80yillarda Suriya va Sovet Ittifoqi о‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy sohalardagi munosabatlar ma’lum bir dinamika oldi va ma’lum muvaffaqiyatlarga erishildi. Bundan tashqari, olimlar va mutaxassislarni ilmiy kongresslar, kongresslar va simpoziumlar ishiga taklif etish bо‘yicha kelishuvga erishildi. Kо‘rib chiqilayotgan davrda Suriya-Sovet hamkorligining rivojlanishiga iqtisodiy va madaniy sohalarda kо‘p hollarda uzoq muddatli xarakterga ega bо‘lgan turli kelishuvlarning mavjudligi yordam berdi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Гаврилюк А.Е. Социальное обеспечение решения продовольственной проблемы. М., 1989. С. 8 2. Корнеэв С.Г. СССР Фанлар академиясининг Осиё ва Африка мамлакатлари билан илмий алоқалари, М., 1976. С. 278. 3. Сурия: Тутти инқилобига 25 йил, Москва, 1988. – Б.88. 4. СССР томонидан хорижий давлатлар билан тузилган амалдаги шартномалар, битимлар ва конвенциялар тўплами, М., 1970. Нашр. 23. С. 627 5. Сурия ва СССР ўртасида телевидения ва радиоэшиттириш соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги битим // СССР томонидан хорижий давлатлар билан тузилган амалдаги шартномалар, битимлар ва конвенциялар тўплами, М., 1982. Нашр. 36. С. 233-234. 6. Сурия ва СССР ўртасида туризм соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги битим // СССР томонидан хорижий давлатлар билан тузилган амалдаги шартномалар, битимлар ва конвенциялар тўплами, М., 1987. Нашр. 41. С. 379-382. 7. Гетманетс М.З. Совет Иттифоқи ва Осиё ва Африка мамлакатлари, М, 1977. С. 168.