OTM TALABALARI O'RTASIDA GENDER TENGLIGINI TA'MINLASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

268 OTM TALABALARI O‘RTASIDA GENDER TENGLIGINI TA’MINLASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI O‘tkirova Zuhra Ahmedjanovna, Xalqaro innovatsion universiteti talabasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445140 Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalarning gender tengligini ta’minlash masalalari yoritilgan. Unda ta’lim tizimida erkak va ayol talabalarning imkoniyatlari, o‘qish jarayonida yuzaga keladigan ijtimoiy-sotsiologik tafovutlar, shuningdek, gender siyosatining OTMlar miqyosida amalga oshirilish holati tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: gender, tenglik, oliy ta’lim, talaba, ijtimoiy adolat, imkoniyatlar tengligi. XXI asrda ta’lim tizimining asosiy maqsadlaridan biri-inson huquqlari, ayniqsa gender tenglikni ta’minlash va shu orqali jamiyatda adolatli ijtimoiy muhitni shakllantirishdan iboratdir. Oliy ta’lim muassasalari yoshlarning dunyoqarashini, qadriyatlarini, madaniy tafakkurini shakllantiruvchi eng muhim bosqich bo‘lib, aynan shu jarayonda gender madaniyat poydevori yaratiladi. Gender-bu biologik farqlardan tashqari, ijtimoiy va madaniy jihatdan shakllangan erkaklik va ayollik roli bilan bog‘liq tushuncha. Pedagogik nuqtai nazardan, gender tengligi deganda ta’lim jarayonida erkaklar va ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlar yaratilishi tushuniladi. Pedagogika fanida gender yondashuvi o‘qituvchilarning neytral, diskriminatsiyasiz munosabatini, o‘quv dasturlarida jinsiy stereotiplarning kamaytirilishini va barcha talabalarga o‘z salohiyatini erkin namoyon etish imkonini yaratishni nazarda tutadi. Tadqiqot doirasida 100 nafar OTM talabasi (60 qiz va 40 yigit) o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi. So‘rovda talabalarning gender tenglik haqidagi tushunchasi, ta’lim jarayonidagi tajribalari va shaxsiy fikrlari o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, 42% talaba gender tenglikni to‘liq tushunmagan, 35% talaba hali ham ayrim kasblarni faqat erkaklarga xos deb biladi, 23% talaba esa o‘qituvchilar tomonidan genderga bog‘liq farqlarni sezganini bildirdi. Bu holatlar pedagogik jarayonda gender tarbiyasi va madaniyatini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim jarayonida gender tenglikni mustahkamlashning bir nechta asosiy pedagogik yo‘nalishlari mavjud: 1. Ta’lim mazmunida — o‘quv fanlari orqali gender madaniyatni shakllantirish; 2. Tarbiyaviy ishlar orqali — qiz va yigit talabalar ishtirokida munozara, trening, loyihalar tashkil etish; 269 3. O‘qituvchi shaxsida — gender neytral yondashuv va odil baholash tizimini yo‘lga qo‘yish. Gender tenglikka oid pedagogik faoliyatda muhim omil — bu o‘qituvchining pozitsiyasi. Pedagog shaxsida gender adolat tamoyili kuchli bo‘lsa, talabalarda ham bu qadriyat tezroq shakllanadi. Shuningdek, OTM miqyosida gender siyosatini ishlab chiqish, rektorat va fakultet darajasida maxsus “Gender markazlari” tashkil etish foydali natijalar beradi. Oliy ta’lim muassasalarida gender tenglik-bu erkaklar va ayollar, shuningdek, barcha jinsiy identifikatsiyaga ega shaxslar uchun teng imkoniyatlar yaratish, ularning ta’lim olish, ilmiy izlanish olib borish, kasbiy o‘sish, rahbarlik lavozimlariga intilish hamda o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etish huquqini kafolatlash tizimini anglatadi. Gender tenglik masalasi ta’lim tizimining demokratlashuvi, ijtimoiy adolat va inson huquqlarini ta’minlashning ajralmas qismi sifatida ko‘riladi. Oliy ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlashning asosiy maqsadiayollar va erkaklarning ta’lim sohasida, ilmiy faoliyatda, boshqaruv lavozimlarida, mehnat taqsimotida va resurslardan foydalanishda teng huquqli ishtirokini ta’minlash, shuningdek, diskriminatsiyaning barcha shakllarini bartaraf etishdir. Bu jarayon shunchaki erkak va ayollarning son jihatdan teng ishtirokini emas, balki ularning imkoniyat, sharoit va ijtimoiy qadriyatlar nuqtai nazaridan teng darajada baholanishini nazarda tutadi. Oliy ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlashning zaruriyati bir necha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, bu inson huquqlarining umumiy tamoyillariga asoslanadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan “Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini yo‘q qilish to‘g‘risidagi konvensiya” (CEDAW, 1979) va 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG 5 – Gender tengligi) ta’limda gender tenglikni milliy siyosat darajasida ta’minlash zarurligini belgilaydi. Ikkinchidan, gender tenglik ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim muassasalarida ayollar va erkaklarning teng ishtiroki innovatsion g‘oyalar almashinuvi, boshqaruvda muvozanatli qarorlar qabul qilinishi, hamda ta’lim jarayonida bag‘rikenglik va ijtimoiy adolat muhitini mustahkamlashga yordam beradi. Oliy ta’lim tizimida gender tenglikni amalga oshirishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: 270 Huquqiy-me’yoriy asoslarni takomillashtirish — ta’lim siyosati, oliy ta’lim to‘g‘risidagi qonunlar, me’yoriy hujjatlar va ichki reglamentlarda gender tenglikni qo‘llab-quvvatlaydigan bandlarning mavjudligini ta’minlash. Kadrlar siyosatini demokratlashtirish-ahbarlik lavozimlarida ayollar ulushini oshirish, ilmiy lavozimlarda ayollarning ishtirokini kengaytirish, tanlovlarda adolatli baholash tizimini joriy etish. Gender tahlil va monitoring tizimini yaratisholiy ta’lim muassasalarida talabalar, o‘qituvchilar, rahbar kadrlar o‘rtasidagi gender muvozanatni muntazam tahlil qilib borish, statistik ma’lumotlar asosida tenglik darajasini baholash. Pedagogik jarayonni gender jihatdan neytral tashkil etish-o‘quv dasturlarida, darsliklarda, baholash mezonlarida jinsiy stereotiplarga yo‘l qo‘ymaslik, o‘quvchilarning jinsidan qat’i nazar bilim, qobiliyat va mehnatni teng qadrlash. Gender madaniyatini rivojlantirish-talaba va o‘qituvchilar o‘rtasida teng huquqlilik, o‘zaro hurmat, ijtimoiy bag‘rikenglik tamoyillarini shakllantirish, diskriminatsiyaga qarshi ma’naviy-axloqiy immunitet hosil qilish. Oliy ta’lim muassasalarida gender tenglikni ta’minlash jarayonida ijtimoiypsixologik omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab jamiyatlarda tarixan shakllangan jinsiy stereotiplar, ayollar faoliyatini ma’lum sohalar bilan chegaralashga intilish, rahbarlik lavozimlarida ayollarni kam ishtirok ettirish holatlari gender tenglikni cheklovchi psixologik va madaniy to‘siqlarni yuzaga keltiradi. Shu sababli oliy ta’lim tizimi gender stereotiplarni bartaraf etuvchi ijtimoiy ongni shakllantirish markaziga aylanishi zarur. Oliy ta’limda gender tenglikning yana bir muhim yo‘nalishi-ilmiy va akademik faoliyatda ayollar ishtirokini kengaytirishdir. Ayol olimlarning ilmiy izlanishlarda faol ishtiroki, grantlarda, tadqiqot dasturlarida va xalqaro loyihalarda teng qatnashishi, akademik nashrlarda ularning hissasini oshirish gender balansining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ayollarning akademik rahbarlik va ilmiy boshqaruv tizimida (dekan, prorektor, kafedra mudiri va boshqalar) faol ishtiroki ta’lim muhitida gender adolatni ta’minlaydi. Gender tenglikni ta’minlashda ta’lim muassasalarining madaniy muhiti ham alohida ahamiyatga ega. Oliy ta’lim muassasasi nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy qadriyatlarni shakllantiruvchi muhit sifatida ham xizmat qiladi. Shu bois, gender tenglikka asoslangan muhit yaratish uchun o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida o‘zaro hurmat, adolat, bag‘rikenglik va hamkorlik tamoyillariga asoslangan kommunikatsiya madaniyatini rivojlantirish zarur. 271 O‘zbekiston Respublikasida gender tenglik davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 2019-yilda qabul qilingan “Gender tenglikni ta’minlash to‘g‘risida”gi Qonun (O‘RQ-562-son) mamlakatdagi barcha ta’lim bosqichlarida, jumladan, oliy ta’lim tizimida ayollar va erkaklarning teng huquq va imkoniyatlarini kafolatlaydi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash va ularning jamiyatdagi rolini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari ham oliy ta’lim sohasida gender tenglikni amalda ta’minlash uchun huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida gender tenglikni ta’minlash uchun gender masalalari bo‘yicha maslahatchilar faoliyati yo‘lga qo‘yilgan, gender strategiyalar ishlab chiqilgan, ta’lim jarayonida diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik, gender nazariyasi asosida pedagogik va psixologik tayyorgarlikni kuchaytirish bo‘yicha kurslar tashkil etilgan. Oliy ta’limda gender tenglikni rivojlantirishning uzoq muddatli maqsadiayollar va erkaklarning intellektual salohiyatini jamiyat taraqqiyoti uchun birdek safarbar etishdir. Bu esa ta’lim tizimida ijtimoiy adolat, inson kapitali barqarorligi, boshqaruvda muvozanat va iqtisodiy hamda madaniy rivojlanishning uzviyligini ta’minlaydi. Oliy ta’limda gender tenglikni ta’minlash ta’lim mazmunini gender tamoyillar asosida qayta ko‘rib chiqish, talabalarga gender madaniyatni singdiruvchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash va o‘qituvchilar uchun gender kompetensiyasini oshiruvchi treninglarni yo‘lga qo‘yish orqali amalga oshiriladi. Natijada pedagogik ta’limda ijtimoiy adolat, teng imkoniyat va insonparvarlik qadriyatlari mustahkamlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2019-yil. 2. Djumayeva H.M. Gender pedagogikasi: Nazariya va amaliyot. – Termiz: TerDU nashriyoti, 2022. 3. Karimova N. Ta’lim tizimida gender madaniyatni shakllantirishning pedagogik asoslari. – Toshkent, 2020. 4. UNESCO. Gender Equality in Education: Global Report. – Paris, 2021.