INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING KOMMUNIKATIV VAZIFALARI

378 INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING KOMMUNIKATIV VAZIFALARI Eshmuradova Gulnoza Uktamovna Xalqaro innovatsion universiteti magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445277 Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi paralingvistik vositalarni qiyosiy tadqiq qilish, har ikki tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, shuningdek, ularning madaniy kontekstlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ingliz tili xalqaro kommunikatsiyaning asosiy tili sifatida tanilgan bo‘lsa, o‘zbek tili o‘zining boy madaniyati va an'analarini saqlab qolmoqda. Ushbu ikki tilning paralingvistik vositalarini o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik sohalarida ham qiziqarli natijalar berishi mumkin. Kalit so‘zlar: nuanslar; til; madaniyat; lingvistik xususiyatlar; tilshunoslik; madaniy kompetentsiya; ijtimoiy amaliyot; kontekstual xabardorlik; fanlararo o‘rganish; tillar hamjamiyati. Annotation: this article is a comparative study of paralinguistic tools between English and Uzbek, helping to understand the specifics of both languages, as well as their cultural contexts, in greater depth. While English is known as the dominant language of international communication, Uzbek maintains its rich culture and traditions. The study of paralinguistic means of these two languages can give interesting results not only in the fields of linguistics, but also in cultural studies. Key words: nuances; language; culture; linguistic features; linguistics; cultural competence; social practice; contextual awareness; interdisciplinary learning; language community. Аннотация: эта статья представляет собой сравнительное исследование паралингвистических инструментов между английским и узбекским языками, чтобы помочь глубже понять особенности обоих языков, а также их культурный контекст. В то время как английский язык известен как основной язык международного общения, узбекский язык сохраняет свою богатую культуру и традиции. Изучение паралингвистических средств этих двух языков может дать интересные результаты не только в лингвистике, но и в культурологии. Ключевые слова: нюансы; язык; культура; лингвистические особенности; Лингвистика; культурная компетентность; социальная практика; контекстная осведомленность; междисциплинарное обучение; языковое сообщество. Kirish: Bizga ma’lumki, bugungi kunda ingliz va o‘zbek tillarida paralingvistik vositalarning qiyosiy tadqiqi mavzusi zamonaviy lingvistika, kommunikatsiya va madaniyatshunoslik sohalarida muhim ahamiyatga ega. Paralinguistika, ya’ni tilning non-verbal komponentlari, insonlar o‘rtasidagi muloqotda muhim rol o‘ynaydi. Bu vositalar, jumladan, intonatsiya, mimika, gestlar va boshqa paralingvistik elementlar, so‘zlar orqali ifodalangan ma'lumotlarni boyitadi va muloqotning samaradorligini oshiradi. 379 Paralingvistik vositalar tilning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular kommunikativ jarayonlarda ma'lumotni uzatishda, hissiyotlarni ifodalashda va muloqotning kontekstini belgilashda muhim ahamiyatga ega. Ingliz va o‘zbek tillarida paralingvistik vositalarning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish, har ikki tilning madaniyati va kommunikativ uslublarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu tadqiqot til o‘rganish jarayonida, xususan, chet tillarni o‘rganishda paralingvistik vositalarning rolini aniqlashga imkon beradi. Jahon globalizatsiya jarayonlari davomida turli tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi muloqot yanada kuchaymoqda. Ingliz tili xalqaro kommunikatsiyaning asosiy tili sifatida tanilgan bo‘lsa, o‘zbek tili esa o‘zining boy madaniyati va an’analarini saqlab qolmoqda. Bu ikki tilning paralingvistik vositalarini qiyosiy tahlil qilish, nafaqat lingvistik jihatdan, balki madaniy jihatdan ham qiziqarli natijalar berishi mumkin. Shuningdek, paralingvistik vositalarning ta’siri va ularning kommunikativ vazifalari haqida bilimlarni chuqurlashtirish, tilshunoslar, pedagoglar va psixologlar uchun amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari til o‘rganish metodologiyasini takomillashtirishga, shuningdek, interkultural kommunikatsiya jarayonlarini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi paralingvistik vositalarni qiyosiy tadqiq qilish, har ikki tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, shuningdek, ularning madaniy kontekstlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ingliz tili xalqaro kommunikatsiyaning asosiy tili sifatida tanilgan bo‘lsa, o‘zbek tili o‘zining boy madaniyati va an'analarini saqlab qolmoqda. Ushbu ikki tilning paralingvistik vositalarini o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik sohalarida ham qiziqarli natijalar berishi mumkin. Adabiyotlar tahlili: Paralingvistik vositalar — bu tilning verbal komponentlariga qoshimcha ravishda, muloqot jarayonida ma’lumotni uzatishga yordam beruvchi nonverbal elementlardir. Ular muloqotda o'zaro tushunishni kuchaytiradi va hissiy holatlarni ifoda etishga xizmat qiladi. O‘zbek olimlari tomonidan paralingvistik vositalar haqida olib borilgan tadqiqotlar quyidagi bo‘limlar bo‘yicha tahlil qilinishi mumkin: Mamatqulova, N. “O‘zbek tilida nonverbal kommunikatsiya” (2015) — Mamatqulova paralingvistik vositalarni tilning muhim qismi sifatida ko‘radi va ularning muloqotdagi rolini ta’kidlaydi. U paralingvistik vositalarni ovoz balandligi, intonatsiya, tempo, pauza kabi elementlar bilan bog‘laydi. Mamatqulovaning tadqiqoti paralingvistik vositalarning ta'rifini aniq belgilaydi va ularning 380 tilshunoslikda qanday ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Paralingvistik vositalar muloqotda ma’lumotni yanada boyitadi va nutqning hissiy rang-barangligini oshiradi. Ismoilova, F. “O‘zbek tilida paralingvistik elementlar” (2018) — Ismoilova paralingvistik vositalarni bir necha turga ajratadi: intonatsiya, ovoz balandligi, ritm, pauza, mimika va gestlar. U har bir turga alohida e'tibor qaratib, ularning muloqot jarayonidagi funksiyalarini tahlil qiladi. Ismoilovaning tadqiqoti paralingvistik vositalarning turlarini kengaytiradi va ularning qanday qilib kommunikativ maqsadlarni amalga oshirishda xizmat qilishini ko'rsatadi. U intonatsiya va ovoz balandligining hissiy holatlarni ifoda etishdagi rolini alohida ta'kidlaydi. Abdullayeva, D. “O‘zbek va ingliz tillarida paralingvistik farqlar” (2020)— Abdullayeva paralingvistik vositalarning madaniyatga bog‘liqligini o‘rganadi va o‘zbek hamda ingliz tillaridagi farqlarni tahlil qiladi. Ushbu tadqiqot paralingvistik vositalarning madaniyatga bog‘liqligini ko‘rsatadi va turli madaniyatlarda ularning qanday qabul qilinishi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Abdullayeva o‘zbek va ingliz tillaridagi paralingvistik farqlarni aniqlab, ularning muloqotdagi ahamiyatini yoritadi. Nazarova, S. “Ta’limda paralingvistik vositalarning roli” (2019) — Nazarova ta’lim jarayonida paralingvistik vositalarning ahamiyatini o‘rganadi va ularni o‘qitish jarayonida qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi. Nazarovaning tadqiqoti ta’lim jarayonida paralingvistik vositalarning muhimligini ta’kidlaydi. U o‘qituvchilar uchun paralingvistik elementlarni qanday qo‘llash orqali talabalarning diqqatini jalb qilish va tushunishni yaxshilash mumkinligini ko‘rsatadi. Chet el olimlaridan: Gumperz, J. J. “Language and Social Identity” (1982) — Paralingvistik vositalarning ijtimoiy identifikatsiya va kommunikatsiyadagi roli. Burgoon, J. K., Hale, J. L. “Nonverbal Communication” (1988) — Nonverbal kommunikatsiya va paralingvistik elementlar o‘rtasidagi aloqalar 1 . Ushbu asarlarda paralingvistik vositalarning ta’rifi, ularning turlari (intonatsiya, ovoz balandligi, ritm, mimika va gestlar) haqida ma’lumot berilgan. Gumperz va Burgoon kabi mualliflar paralingvistik vositalarning kommunikativ 1 Jang S.J. Research on the effects of team teaching upon two secondary. School teachers. Educational research. 2006 Jun 1;48(2):177-94. Muratova, N. B. (2021). Nutqning ixtisoslashuvi. Scientific progress, 2(7), 1263-1266. Muratova, N. B. (2021). Diskurs jarayonida adresant va adresatning nolisoniy vositalardan foydalanishi. Academic research in educational sciences, 2(11), 1197-1203. Van der Bij T, Geijsel FP, Ten Dam GT. Improving the quality of education through self-evaluation in Dutch secondary schools. Studies in Educational Evaluation. 2016 Jun 1;49:42-50. L. Ravshanova. Muloqot tizimining tarkibi va umumiy belgilari. Muloqot shakllari va xorijiy tillarga o‘rgatish. Samarqand, 2002, 81-82. Адамский А.И. Общественный образовательный договор (Очерк образовательный политики // Перемены. 2001. №6. – С. 34. Акинфиева Н.В., А.П. Владимирова Государственно-общественное управление образовательными системами. Учебно¬методическое пособие / Саратов, 2001. – 54 с. 381 funktsiyalarini o‘rganish orqali ularning ijtimoiy kontekstda qanday ishlatilishini tushuntiradi. Natijalar tahlili: Paralingvistik vositalar — bu nutq jarayonida so‘zlar bilan birga ishlatiladigan, lekin bevosita tilning leksik va grammatik elementlari bilan bog‘liq bo‘lmagan kommunikativ elementlardir. Ular, asosan, nutqning ovozli jihatlari, intonatsiya, ritm, tembr, shovqin va boshqa tovushli ko‘rsatkichlardan iborat bo‘lib, muloqot jarayonida his-tuyg‘ularni, niyatlarni va munosabatlarni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu matnda paralingvistik vositalarning turli jihatlari, ularning ahamiyati va madaniy kontekstdagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beriladi. “Madaniyatlararo muloqot” tushunchasi XX-asr o‘rtalarida amerikalik antropolog E. T. Xoll tomonidan kiritilgan. Uning fikricha, madaniyatlararo muloqot turli madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarga xos bo‘lgan omillarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak [1]. Jadal iqtisodiy o‘sish va inqilobiy texnologik o‘zgarishlarga asoslangan globallashuvning zamonaviy tendensiyalari, madaniyatlararo aloqalarning intensivligi va zichligi oshishiga olib keldi. Shu munosabat bilan madaniyatlararo muloqotni o‘rganish amaliy ahamiyatga ega bo‘lib bordi. An’anaga ko‘ra, bu sohadagi tadqiqotlar ikki xil madaniyatning o‘zaro ta’sirini tahlil qilishga, ularning farqlariga alohida e’tibor berishga qaratilgan. Ushbu farqlarni tushunish turli madaniyatlar vakillari o‘rtasidagi samarali hamkorlikka to‘sqinlik qiladigan to‘siqlarni yengishga yordam beradi. Zamonaviy tilshunoslikda madaniyatlararo muloqotning uchta asosiy turi mavjud: verbal, noverbal va paraverbal. Og‘zaki muloqot bevosita lingvistik o‘zaro ta’sirni o‘z ichiga oladi. Bunda axborot, fikr, hissiyot va tajriba almashish til orqali amalga oshiriladi. Madaniyatlararo muloqotda til o‘zaro tushunishga erishishda asosiy rol o‘ynaydi. Og‘zaki bo‘lmagan muloqot og‘zaki muloqotdan ma’lumotni yetkazish usuli bilan farq qiladi. U imoishoralar, mimikalar, ovoz intonatsiyasi va atrofdagi obyektlardan foydalanish kabi kodlangan signallar yordamida amalga oshiriladi. Rossiya va Amerika madaniyatlarini ajratib turadigan asosiy jihatlardan biri bu kollektivizm va individualizmga bo‘lgan munosabatdir. Rossiya madaniyati ko‘proq kollektivizmga yo‘naltirilgan, Amerika madaniyati esa individuallikni juda qadrlaydi. Bu farq kompaniyalarda boshqaruvga yondashuvlarda ham namoyon bo‘ladi. Rossiyada asosiy e’tibor xodimlar o‘rtasida shaxslararo munosabatlarni rivojlantirishga qaratiladi, AQShda esa ish natijalariga ustuvorlik beriladi. Bunday madaniy farqlarni chuqur tushunish, shuningdek, boshqa madaniyat vakillarining 382 xatti-harakatlarini to‘g‘ri talqin qilish qobiliyati muvaffaqiyatli madaniyatlararo muloqot va nizolarning oldini olishning kalitidir. Shuni ta’kidlash kerakki, til o‘rganish madaniy o‘rganishdan ajralmasdir, chunki til ma’lum bir tilda so‘zlashuvchilar uchun muhim bo‘lgan qadriyatlar va g‘oyalarni aks ettiradi. Nutqning paralingvistik jihatlari odamlarning his-tuyg‘ularini, niyatlarini va munosabatlarini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, biror fikrni qattiq va ishonch bilan aytish, uning ahamiyatini oshiradi. Boshqa tomondan, past ovozda yoki noaniq intonatsiyada aytilgan so‘zlar esa, e'tiborsizlik yoki ishonchsizlik hissini uyg‘otishi mumkin. Shuningdek, paralingvistik vositalar yordamida muloqotda ijobiy yoki salbiy munosabatlarni ham ko‘rsatish mumkin. Paralingvistik elementlar shuningdek, madaniy kontekstga bog‘liq. Turli xalqlarda ovozning ohanglari va nutq uslubi muloqotdagi ahamiyatga ega. Masalan, ba’zi madaniyatlarda yuqori ovozda gapirish qabul qilinmaydi, bu esa hurmatni bildiradi. Boshqa tomondan, ba’zi joylarda kuchli intonatsiya va ovoz balandligi o‘zaro munosabatlarni kuchaytiradi. Shu tariqa, paralingvistik vositalar nutqning muhim qismi hisoblanadi. Ular muloqotni yanada boyitadi va insonlarning bir-biri bilan tushunishida muhim ahamiyatga ega. Odamlar o‘rtasidagi muloqotda paralingvistik elementlarni to‘g‘ri ishlatish, kommunikatsiya samaradorligini oshirishda yordam beradi. Xulosa: Paralingvistik vositalar – bu nutq jarayonida so‘zlardan tashqari qo‘llaniladigan noverbal elementlar bo‘lib, ular kommunikatsiyaning ma’nosini boyitadi. Ushbu vositalar ovoz balandligi, intonatsiya, tembr, ritm, mimika, gestlar va boshqa noverbal harakatlarni o‘z ichiga oladi. Paralingvistik vositalar, shuningdek, muloqotda hissiyotlarni ifodalash va fikrlarni aniq yetkazish imkonini beradi. Ular muloqot jarayonida so‘zlar bilan birga ishlatiladi va ko‘pincha so‘zlardan ko‘ra kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, biror gapni aytish usuli, uning ma'nosini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin. Paralingvistik vositalar kommunikatsiyada bir qator muhim funktsiyalarni bajaradi: 1. Hissiyotlarni ifodalash: Paralingvistik vositalar, masalan, ovoz balandligi yoki yuz ifodasi orqali hissiyotlarni aniq ifodalash imkonini beradi. Ovoz balandligi oshirilganda, bu hayrat yoki qiziqishni ko‘rsatishi mumkin, aksincha past ovoz esa shubha yoki ehtiyotkorlikni bildirishi mumkin. 383 2. Ma‘lumotni boyitish: So‘zlar bilan birga ishlatilgan paralingvistik elementlar muloqotning manosini kengaytiradi. Masalan, kulgili bir gap aytilganda tabassum qilish yoki kulish, bu gapning ijobiyligini kuchaytiradi. 3. O‘zaro aloqa: Paralingvistik vositalar muloqotda o‘zaro aloqa o‘rnatishga yordam beradi. Gestlar va mimika orqali odamlar bir-birining fikrlarini yanada yaxshiroq tushunishlari mumkin. Bu noverbal aloqalar ko‘pincha so‘zlardan ko‘ra tezroq va aniqroq yetkaziladi. 4. Qat’iylik va ishonch: Ovoz intonatsiyasi va balandligi orqali kishi o‘z fikrini qat’iy ifoda etishi mumkin. Masalan, ovozning pastlashishi tasdiqni anglatadi va bu ishonch hosil qiladi. 5. Savol va javoblar: Savol berishda intonatsiya muhim ahamiyatga ega. Ovozning oxirida ko‘tarilishi savolni bildirsa, pastlashishi esa tasdiqni anglatadi. 6. Ijtimoiy kontekst: Paralingvistik vositalar madaniy kontekstga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Har bir madaniyatda paralingvistik elementlarning ma’nosi va qabul qilinishi farq qiladi. Ingliz va o‘zbek tillarida paralingvistik vositalar o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi bilan birga, ko‘plab umumiy jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Har ikki tilda ham paralingvistik vositalar muloqot jarayonida muhim rol o‘ynaydi. References: 1. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge. 2. Brotherton, B. (2003). The International Hospitality Industry: Structure, Characteristics, and Issues. Wiley. 3. Gafurova, G. (2018). Cultural Aspects of Hospitality in Uzbekistan. Journal of Central Asian Studies. 4. Khalilov, A. (2015). The Role of Hospitality in Uzbek Culture. Uzbek Journal of Sociology. 5. Khamraev, I. (2020). Cultural Nuances in Translation: The Case of Hospitality. Journal of Linguistic Studies. 6. Lashley, C., Morrison, A. (2000). In Search of Hospitality: Theoretical Perspectives and Debates. International Journal of Hospitality Management. 7. Suleymanov, R. (2021). Cross-Cultural Communication in Hospitality Translation. Tashkent State University Press. 8. Tashkent State University. (2022). Analysis of Hospitality Industry Translations: Challenges and Solutions. Internal Report. 9. Venuti, L. (1995). The Translator’s Invisibility: A History of Translation. Routledge.