BO'LAJAK MUSIQA O'QITUVCHILARINING IJODIY KOMPETENSIYALARINI ILMIY-NAZARIY BILIMLAR VA AMALIY IJROCHILIK INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 999 BO‘LAJAK MUSIQA O‘QITUVCHILARINING IJODIY KOMPETENSIYALARINI ILMIY-NAZARIY BILIMLAR VA AMALIY IJROCHILIK INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI 1O.I.Kimsanov, 2Otabekova Ruxshona Farrux qizi 1ChDPU “San’atshunoslik” fakulteti “Musiqa ta’limi” kafedrasi o‘qituvchisi, 2Mut 25-2 guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17445866 Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining ijodiy kompetensiyalarini shakllantirish muammosi ko‘rib chiqiladi. An'anaviy ta’lim amaliyotida ilmiy-nazariy bilimlar va amaliy ijrochilikning o‘zaro bog‘liqligi yetarlicha ta’minlanmayotgani ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: musiqa pedagogikasi, ijodiy kompetensiya, ilmiy-nazariy bilimlar, amaliy ijrochilik, integratsiya, musiqa o‘qituvchisi, metodika, innovatsiya, ijrochilik tahlili, improvizatsiya. Annotation. This article examines the issue of developing creative competencies of future music teachers. It emphasizes that in traditional educational practice, the interconnection between theoretical knowledge and practical performance is not sufficiently ensured. Keywords: music pedagogy, creative competence, theoretical knowledge, practical performance, integration. Аннотация: В данной статье рассматривается проблема формирования творческих компетенций будущих учителей музыки. Отмечается, что в традиционной образовательной практике недостаточно обеспечивается взаимосвязь между теоретическими знаниями и практическим исполнением. Ключевые слова: музыкальная педагогика, творческая компетенция, теоретические знания, практическое исполнение, интеграция. Zamonaviy ta’lim tizimi doimiy ravishda o‘zgaruvchan mehnat bozori talablariga javob berishga intilmoqda. Musiqa pedagogikasi sohasida bu talablar nafaqat yuqori ijro mahorati va nazariy bilimlarni o‘z ichiga oladi, balki o‘qituvchidan o‘quv jarayoniga innovatsion yondashuvni, ijodiy fikrlashni va nostandart vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishni ham talab qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tegishli qarorlarida ham musiqa va san'at sohasida ta’lim tizimini yanada rivojlantirish, yoshlarning ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish muhim vazifa sifatida belgilangan [5]. Shu sababli, bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarida professional faoliyat uchun muhim bo‘lgan ijodiy kompetensiyalarni shakllantirish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Afsuski, ko‘p hollarda oliy musiqa ta’lim ida nazariy fanlar (garmoniya, polifoniya, musiqa tarixi) amaliy ijrochilikdan ajralgan holda o‘qitiladi. Bu esa bitiruvchilarning nazariy bilimlarni dars jarayonida ijodiy qo‘llay olmasligi, musiqa asarini tahlil qilishda yuzakichilikka yo‘l qo‘yishi kabi salbiy holatlarga olib keladi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – ilmiy- INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1000 nazariy bilimlar va amaliy ijrochilikni o‘zaro uzviy bog‘lash asosida musiqa o‘qituvchisining ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan yangi metodik yondashuvlarni asoslashdan iborat. Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: • Ijodiy kompetensiya tushunchasini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish; • Nazariya va amaliyot integratsiyasiga asoslangan innovatsion metodlarni ishlab chiqish va tavsiflash; • Taklif etilayotgan metodikaning amaliy ahamiyatini va kutilayotgan natijalarini ko‘rsatish. Ijodiy kompetensiya – bu shaxsning yangi g‘oyalar, uslublar va mahsulotlar yaratish qobiliyatini, shuningdek, muammolarni noan'anaviy usullarda hal qilishga qaratilgan motivatsiyani o‘zida mujassam etgan murakkab psixologik-pedagogik tuzilmadir. Bu jarayon L.S. Vigotskiy ta'kidlaganidek, yuqori psixologik funksiyalarning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir [10]. Musiqa pedagogikasida bu kompetensiya quyidagi o‘zaro bog‘liq komponentlarni o‘z ichiga oladi: 1. Nazariy-tahliliy kompetensiya: Musiqiy asarlarni chuqur nazariy tahlil qilish, uslubiy xususiyatlarni aniqlash va kompozitorlik texnikalarini tushunish qobiliyati. Bu kompetensiya musiqiy tafakkurni shakllantirishning asosidir [8]. U shunchaki qoidalarni yodlash emas, balki musiqiy matnning «ichki mantig‘ini» anglashni nazarda tutadi. 2. Ijrochilik-interpretatsion kompetensiya: Nazariy bilimlarni bevosita ijro jarayoniga tatbiq etish mahorati. Chuqur nazariy tahlil asarning o‘ziga xos, ongli va hissiy jihatdan boy ijrochilik interpretatsiyasini yaratish uchun zamin yaratadi. Bu D. Elliottning «musiqani musiqiy tarzda» o‘qitish g‘oyasiga hamohangdir [7], ya'ni ijro jarayoni anglangan bilimlar bilan boyitilishi lozim. 3. Metodik-innovatsion kompetensiya: O‘quv materialini o‘quvchining individual xususiyatlariga moslashtirish, yangi o‘qitish usullari va texnologiyalarini ishlab chiqish hamda pedagogik jarayonda ijodiy muhit yaratish qobiliyati [4]. Bu kompetensiya nazariy bilimlar va ijrochilik mahoratini o‘quvchiga samarali yetkazib berishni ta'minlaydi. O‘qituvchi o‘z ijodiy tajribasidan kelib chiqib, ta’lim jarayoniga innovatsion texnologiyalarni joriy eta olishi kerak [2]. Bu komponentlarning har biri bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning rivojlanishi faqat ilmiy-nazariy bilimlar va amaliy ijrochilikni birgalikda o‘rganish orqali erishish mumkin [3]. Integratsiya metodikasi: amaliy yondashuvlar Tadqiqot doirasida ilmiy-nazariy va amaliy ijrochilikni birlashtiruvchi bir qator metodik usullar ishlab chiqildi va sinovdan o‘tkazildi. 1. Kompleks loyiha usuli: Talabalarga ma’lum bir musiqa asarini (masalan, I.S. Baxning fugasi) nafaqat ijro etish, balki uning garmonik, polifonik tuzilmalarini tahlil qilish, ijro uchun o‘z interpretatsiyasini ilmiy asoslash va o‘quvchilar uchun soddalashtirilgan aranjirovkasini yaratish topshirig‘i beriladi. Bu usul nazariya va amaliyotni bir loyihada birlashtiradi. Natijada talabada nafaqat ijrochilik mahorati, balki tadqiqotchilik, tanqidiy fikrlash va loyihani boshqarish ko‘nikmalari ham shakllanadi. 2. Improvizatsiya mashg‘ulotlari: Garmoniya va polifoniya darslarida nazariy qoidalar (masalan, akkordlarning bog‘lanishi) ustida ishlash bilan birga, talabalarga berilgan mavzu yoki garmonik ketma-ketlik bo‘yicha improvizatsiya qilishga undaladi. Bu nazariy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1001 bilimlarning bevosita amaliy ifodasini topishga, ularni «jonli» his qilishga yordam beradi. Improvizatsiya, o‘z navbatida, talabaning ijodiy erkinligini oshiradi va musiqiy materialni chuqurroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi. 3. Tahliliy ijro darslari: Ixtisoslik darslarida ijro etilayotgan asar faqat texnik jihatdan emas, balki nazariy-tahliliy nuqtai nazardan ham o‘rganiladi. Talaba asarning shakli, garmoniyasi, uslubi haqidagi bilimlarni o‘z ijrosiga ongli ravishda tatbiq etadi. Bu jarayon talabaning asar mohiyatini chuqurroq tushunishiga va ijrosini shunchaki mexanik takrorlashdan ongli ijodiy jarayonga aylantirishiga xizmat qiladi [1, 9]. Yuqoridagi metodlarni zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida yanada boyitish mumkin. Musiqa notatsiyasi dasturlari (Sibelius, Finale) orqali aranjirovkalar yaratish, audio tahrirlovchilar (DAW - Digital Audio Workstation) yordamida o‘z ijrosini yozib olish va tahlil qilish, shuningdek, onlayn musiqiy tahlil platformalaridan foydalanish talabalarning nazariy bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkoniyatlarini kengaytiradi [2]. • Taklif etilgan integratsion metodikani oliy musiqa ta’limi muassasalarining «Maxsus cholg‘u», «Garmoniya va solfedjio», «Musiqa o‘qitish metodikasi» kabi fanlarining o‘quv dasturlariga tatbiq etish tavsiya etiladi. • O‘quv rejalarda fanlararo loyihalarni amalga oshirish uchun maxsus soatlar ajratish maqsadga muvofiqdir. O‘tkazilgan tadqiqot ushbu yondashuvning amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi va bu sohada keyingi ilmiy izlanishlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirish ilmiy-nazariy bilimlar va amaliy ijrochilikni bir-biridan ajratgan holda o‘rganish orqali to‘liq amalga oshirilmaydi. Ularning integratsiyasi V.V. Davidovning rivojlantiruvchi ta’lim nazariyasiga mos ravishda [6], musiqiy ta’lim ning samaradorligini oshiradi, talabalarda mustaqil ijodiy fikrlashni shakllantiradi va ularni zamonaviy pedagogik faoliyatga tayyorlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdullayev B. Musiqa ta’lim i metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. Ahmedov Sh. Musiqa pedagogikasida innovatsion texnologiyalar. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. 3. Jumayev A. Musiqa ijrochiligi va ta’lim integratsiyasida kreativ yondashuvlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. 4. Nazarova G. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarida ijodiy kompetensiyani shakllantirishning pedagogik shart-sharoitlari // Pedagogika ilmiy jurnali. – 2018. – № 3. – B. 45–52. 5. “Musiqa va san’at sohasida ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. PQ–3775. – 2018. 6. Давыдов В. В. Теория развивающего обучения. – Москва: Академия, 2000. 7. Elliott D. J. Music Matters: A New Philosophy of Music Education. – New York: Oxford University Press, 1995. 8. Sloboda J. A. Exploring the Musical Mind: Cognition, Emotion, Ability, Function. – Oxford: Oxford University Press, 2005. 9. Swanwick K. Teaching Music Musically. – London: Routledge, 1999. 10. Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.