BOLALAR MUSIQA VA SAN'AT MAKTABLARIDA RANGSHUNOSLIKNI OʻQITISHDA OʻYIN TEXNOLOGIYALARI VA GEIMIFIKATSIYA METODLARINI QOʻLLASHNING DOLZARB MASALALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1033 BOLALAR MUSIQA VA SAN'AT MAKTABLARIDA RANGSHUNOSLIKNI OʻQITISHDA OʻYIN TEXNOLOGIYALARI VA GEIMIFIKATSIYA METODLARINI QOʻLLASHNING DOLZARB MASALALARI Muratov Xusan Xolmuratovich¹, Berkinova Goʻzal Abduvahob qizi² ¹Chirchiq davlat pedagogika universiteti p.f.f.d. (PhD), dotsent, ²Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tasviriy sanʼat yoʻnalishi magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17445914 Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalar musiqa va san’at maktablarida rangshunoslik fanini oʻqitishning an’anaviy usullaridagi mavjud muammolar tahlil qilingan. Fanni oʻzlashtirishda oʻquvchilar motivatsiyasini oshirish, nazariy bilimlarni amaliy koʻnikmalar bilan uygʻunlashtirish maqsadida oʻyin texnologiyalari va geimifikatsiya metodlarini qoʻllashning dolzarbligi ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Xorijiy tajribalar oʻrganilib, Oʻzbekiston ta’lim tizimiga moslashtirilgan aniq amaliy yechimlar, jumladan, mobil ilovalar, virtual simulyatorlar va syujetli kvestlar kabi innovatsion yondashuvlar taklif etilgan. Ushbu metodlarning ta’lim samaradorligini oshirishdagi aniq natijalari va ijobiy tomonlari ilmiy dalillar bilan yoritilgan. Kalit soʻzlar: rangshunoslik, geimifikatsiya, oʻyin texnologiyalari, bolalar musiqa va san'at maktabi (BMSM), innovatsion metodlar, STEAM, raqamli ta’lim, motivatsiya, interaktiv dars. Аннотация. В данной статье анализируются существующие проблемы традиционных методов преподавания цветоведения в детских музыкальных и художественных школах. Научно обоснована актуальность применения игровых технологий и методов геймификации для повышения мотивации учащихся и интеграции теоретических знаний с практическими навыками. На основе изучения зарубежного опыта предложены конкретные практические решения, адаптированные для системы образования Узбекистана, включая инновационные подходы, такие как мобильные приложения, виртуальные симуляторы и сюжетные квесты. Научно доказаны конкретные результаты и положительные аспекты этих методов в повышении эффективности образования. Ключевые слова: цветоведение, геймификация, игровые технологии, детская музыкальная и художественная школа (ДМХШ), инновационные методы, STEAM, цифровое образование, мотивация, интерактивный урок. Abstract. This article analyzes the existing problems in traditional methods of teaching color science in children's music and art schools. The relevance of using game technologies and gamification methods to increase student motivation and integrate theoretical knowledge with practical skills is scientifically substantiated. Based on the study of foreign experience, concrete practical solutions adapted to the education system of Uzbekistan are proposed, including innovative approaches such as mobile applications, virtual simulators, and narrative-based quests. The specific results and positive aspects of these methods in increasing educational effectiveness are highlighted with scientific evidence. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1034 Keywords: color science, gamification, game technologies, children's music and art school (CMAS), innovative methods, STEAM, digital education, motivation, interactive lesson. XXI asr ta’lim tizimi oldiga raqamli transformatsiyalar va globallashuv sharoitida raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashdek muhim vazifani qo‘ymoqda. Bu jarayonda estetik tarbiyaning tarkibiy qismi bo‘lgan tasviriy san’at va uning asosi hisoblangan rangshunoslik fanini o‘qitishga innovatsion yondashish alohida ahamiyat kasb etadi. Rangshunoslik nafaqat rassom yoki dizayner, balki har bir ijodkor shaxsning fazoviy tafakkuri, estetik didi va kreativligini shakllantiruvchi fundamental bilimdir. Biroq, an’anaviy ta’lim metodlari ko‘pincha nazariy ma’lumotlarning quruq bayoniga asoslanib, o‘quvchilarda motivatsiya pasayishiga va olingan bilimlarning amaliyotda qo‘llanilmay qolishiga sabab bo‘lmoqda. Ushbu muammoning yechimi sifatida butun dunyoda ta’limga geimifikatsiya (o‘yinlashtirish) elementlarini joriy etish tendensiyasi kuchaymoqda. Geimifikatsiya – bu o‘yinga xos bo‘lmagan sohalarda, jumladan ta’limda, o‘yin mexanikasi va dizaynidan foydalanib, foydalanuvchilarni jalb qilish va muammolarni hal qilishga undash jarayonidir 1 . Xorijiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘yin texnologiyalari o‘quv jarayonini interaktiv, qiziqarli va samarali qiladi. Masalan, Finlandiya ta’lim tizimida STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) yondashuvi doirasida ranglar fizikasini o‘rganishda virtual reallik (VR) simulyatorlaridan foydalaniladi. Bu o‘quvchilarga ranglarning optik aralashuvi kabi murakkab mavzularni amalda, tajriba qilib ko‘rish imkonini beradi. AQSh va Janubiy Koreya maktablarida esa ranglar uyg‘unligi va kompozitsiyasini o‘rgatuvchi “Adobe Color” kabi raqamli platformalar va mobil ilovalar dars jarayoniga singdirilgan bo‘lib, bu o‘quvchilarning ijodiy loyihalar ustida ishlash qobiliyatini sezilarli darajada oshirmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida madaniyat va san’at sohalarini, xususan, yosh avlodning estetik tarbiyasini yuksaltirishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 26-maydagi “Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4730sonli qarori bu boradagi davlat siyosatining yorqin namunasidir 2 . Mazkur qarorda bolalar musiqa va san’at maktablarining (BMSM) moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ularni zamonaviy o‘quv anjomlari va texnologiyalar bilan ta’minlash, shuningdek, pedagog kadrlar salohiyatini oshirish kabi ustuvor vazifalar belgilangan. Davlat tomonidan yaratilayotgan bu kabi sharoitlar BMSMlarda ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqishni, jumladan, rangshunoslik kabi fundamental fanlarni o‘qitishda eskirgan usullardan voz kechib, zamonaviy va samarador metodlarni joriy etishni taqozo etadi. Aynan shuning uchun rangshunoslik darslariga o‘yin texnologiyalari va geimifikatsiyani tatbiq etish O‘zbekiston sharoitida ham o‘ta dolzarb masaladir. Bu nafaqat o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini orttiradi, balki ularning ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish, tanqidiy fikrlash va muammolarni nostandart hal etish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun zamin yaratadi. 1 Kapp, K. M. (2012). The Gamification of Learning and Instruction: Game-based Methods and Strategies for Training and Education. Pfeiffer. 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 26-maydagi “Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4730-sonli qarori // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 27.05.2020-y., 07/20/4730/0655-son. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1035 Bugungi kunda BMSMlarda rangshunoslikni o‘qitishda quyidagi muammolar kuzatilmoqda: 1. Nazariyaning amaliyotdan uzilib qolishi: O‘quvchilar ranglar garmoniyasi, kontrast turlari kabi nazariy tushunchalarni yodlaydilar, biroq ularni o‘z ijodiy ishlarida qo‘llashga qiynaladilar. 2. Motivatsiyaning pastligi: An’anaviy ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar formati zamonaviy raqamli dunyoga o‘rgangan bolalar uchun zerikarli tuyuladi, bu esa fanni o‘zlashtirishga bo‘lgan ishtiyoqni so‘ndiradi. 3. Resurslarning cheklanganligi: Barcha o‘quvchilarni yetarli miqdorda sifatli bo‘yoqlar, qog‘ozlar va boshqa materiallar bilan ta’minlashda qiyinchiliklar mavjud, bu esa amaliy eksperimentlar o‘tkazish imkonini cheklaydi. 4. Individual yondashuvning yetishmasligi: Har bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi va qiziqishi turlicha bo‘lishiga qaramay, darslar ko‘pincha umumiy qolip asosida o‘tiladi. Yuqorida sanab o‘tilgan muammolarni hal etish uchun rangshunoslik darslariga quyidagi geimifikatsiya metodlarini qo‘llashni taklif etamiz: “Ranglar Ovchisi” mobil ilovasi: Bu o‘yinda o‘quvchilarga ma’lum bir ranglar garmoniyasi (masalan, komplementar, analog yoki triada) topshiriq qilib beriladi. Ularning vazifasi atrofdagi real muhitdan (tabiat, interyer, kiyim-kechak) aynan shu garmoniyaga mos obyektlarni topib, smartfonga suratga olish va ilovaga yuklashdan iborat. Har bir to‘g‘ri topilgan kompozitsiya uchun o‘quvchiga ballar, yutuq nishonlari beriladi va u reytingda yuqorilab boradi. Bu metod nazariy bilimlarni (ranglar garmoniyasi) real hayot bilan bog‘laydi, kuzatuvchanlikni rivojlantiradi va dars jarayonini sinf xonasidan tashqariga olib chiqadi. O‘zaro musobaqa elementi esa motivatsiyani keskin oshiradi. “Virtual Palitra” simulyatori: Bu kompyuter dasturi yoki veb-platforma bo‘lib, unda o‘quvchilar cheksiz miqdordagi ranglarni virtual tarzda aralashtirib, yangi tuslar hosil qilishlari mumkin. Dasturda “issiqlik darajasi”, “to‘yinganlik” kabi parametrlarni o‘zgartirish orqali ranglarning xarakterini o‘rganadilar. Noto‘g‘ri aralashtirilgan ranglar (masalan, iflos tuslar hosil bo‘lishi) haqida dastur darhol izoh beradi. Bu yechim moddiy resurslarni (bo‘yoq, qog‘oz) tejaydi, o‘quvchilarga xato qilishdan qo‘rqmasdan, cheksiz tajriba o‘tkazish imkonini beradi. Tezkor qayta aloqa (feedback) mexanizmi esa bilimlarning samarali o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Syujetli kvestlar (Narrative-based Quests): Dars bir nechta bosqichdan iborat sarguzashtli o‘yin shaklida tashkil etiladi. Masalan, “Yo‘qolgan ranglar siri” nomli kvest: “Qadimiy rassomning sehrli palitrasi ranglarini yo‘qotib qo‘yadi. O‘quvchilar jamoalarga bo‘linib, rangshunoslikka oid jumboqlarni (masalan, Qaysi rangni sariqqa qo‘shsak, u xotirjam bo‘ladi?) yechib, bosqichma-bosqich yo‘qolgan ranglarni topadilar”. Bu usul jamoada ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi, tanqidiy fikrlashga undaydi va o‘quv jarayonini qiziqarli hikoyaga aylantirib, o‘quvchilarni to‘liq o‘ziga jalb qiladi. Xulosa qilib aytganda, bolalar musiqa va san’at maktablarida rangshunoslik fanini o‘qitishda an’anaviy metodlardan voz kechib, geimifikatsiya va o‘yin texnologiyalariga asoslangan innovatsion yondashuvlarni joriy etish zamon talabidir. Bu nafaqat ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi, ularning kreativ salohiyatini ochib beradi va XXI asr uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantiradi. Raqamli vositalar va o‘yin mexanikalarining integratsiyasi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1036 O‘zbekiston hukumati tomonidan ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlarning mantiqiy davomi bo‘lib, yosh avlodni har tomonlama barkamol etib tarbiyalashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 26-maydagi “Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4730sonli qarori // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 27.05.2020-y., 07/20/4730/0655son. 2. Deterding, S., Dixon, D., Khaled, R., & Nacke, L. (2011). From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification." In Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference: Envisioning Future Media Environments (pp. 9-15). ACM. 3. Kapp, K. M. (2012). The Gamification of Learning and Instruction: Game-based Methods and Strategies for Training and Education. Pfeiffer. 4. Werbach, K., & Hunter, D. (2012). For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business. Wharton Digital Press. 5. Abdullayev, R. S. (2018). Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi. Toshkent: “Fan va texnologiya”. 6. Sodiqov, T. S. (2021). Rangshunoslik asoslari. Toshkent: “Musiqa”. 7. Gee, J. P. (2003). What Video Games Have to Teach Us About Learning and Literacy. Palgrave Macmillan.