MUSIQANING INSON RUHIYATI VA MA'NAVIYATIDAGI O'RNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1130 MUSIQANING INSON RUHIYATI VA MA’NAVIYATIDAGI O‘RNI 1Xalilova Maxfuza Maxamadjonovna, 2Hayitboyeva Nozima Zokir qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi yo‘nalishi 3bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17446154 Annotatsiya. Insoniyat tarixida musiqa eng qadimiy san’at turlaridan biribo‘lib,nafaqat madaniy hodisa, balki inson ruhiyatiga bevosita ta’sir etuvchi kuchli vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Musiqa insonning ruhiy kechinmalari, tuyg‘ulari, hayotiy qarashlari va orzuintilishlarini ifodalaydi. Shu boisdan ham qadimdan musiqa inson tarbiyasi va ma’naviy kamolotida muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda.Musiqa qadimdan inson hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Arxeologik topilmalardan ma’lum bo‘lishicha, qadimiy xalqlarda turli cholg‘u asboblari mavjud bo‘lgan va ular diniy marosimlar, urf-odatlar, to‘y va bayramlarda keng qo‘llangan. Musiqa insonning ruhiy holatini ifodalash, quvonch yoki g‘amanduhni yengillashtirish, shuningdek, ma’lum bir jamoani birlashtirish vositasi sifatida xizmat qilgan. Kalit so’zlar: Musiqa, inson ruhiyati, ma’naviyat, musiqa terapiyasi, maqom san’ati, o‘zbek xalq musiqasi, estetik tarbiya, cholg‘u asboblari, milliy qadriyatlar, zamonaviy musiqa, yoshlar ma’naviyati, musiqa va ta’lim. Аннотация. Музыка — один из древнейших видов искусства в истории человечества, не только культурное явление, но и мощный инструмент, непосредственно воздействующий на психику человека. Она выражает духовные переживания, чувства, жизненные взгляды, мечты и стремления человека. Именно поэтому музыка издавна играет важную роль в образовании и духовном развитии человека. С древних времён музыка тесно связана с жизнью человека. Археологические находки свидетельствуют о наличии у древних народов разнообразных музыкальных инструментов, которые широко использовались в религиозных церемониях, ритуалах, свадьбах и праздниках. Музыка служила средством выражения душевного состояния человека, смягчения радости или печали, а также средством объединения определённого сообщества. Ключевые слова: Музыка, психология человека, духовность, музыкотерапия, искусство макома, узбекская народная музыка, эстетическое воспитание, музыкальные инструменты, национальные ценности, современная музыка, духовность молодежи, музыка и образование. Annotation. Music is one of the oldest forms of art in human history, and is not only a cultural phenomenon, but also a powerful tool that directly affects the human psyche. Music expresses a person's spiritual experiences, feelings, life views, and dreams and aspirations. For this reason, music has long been an important part of human education and spiritual development. Music has been closely linked to human life since ancient times. Archaeological finds show that ancient peoples had various musical instruments and they were widely used in INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1131 religious ceremonies, traditions, weddings and holidays. Music has served as a means of expressing a person's mental state, alleviating joy or sadness, and also as a means of uniting a particular community. Keywords: Music, human psychology, spirituality, music therapy, maqom art, Uzbek folk music, aesthetic education, musical instruments, national values, modern music, youth spirituality, music and education. Musiqa ruhiyatga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan eng kuchli san’at vositasidir. Psixolog olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, musiqiy ohanglar inson kayfiyatini o‘zgartirishi, ruhiy sokinlik berishi yoki aksincha, ruhiy tetiklik bag‘ishlashi mumkin. Masalan, sokin kuylar asab tizimini tinchlantirsa, jo‘shqin kuy va qo‘shiqlar insonda kuch-g‘ayrat uyg‘otadi. Shu bois, musiqa tibbiyotda ham davolash vositasi sifatida qo‘llanadi. Musiqa inson miyasining faoliyatini faollashtiradi, tafakkurni boyitadi, xotirani mustahkamlaydi. Bugungi kunda musiqa terapiyasi depressiya, stress va xavotir kabi kasalliklarni davolashda samarali vosita sifatida keng qo‘llanmoqda. Inson kayfiyati musiqaga bog‘liq holda keskin o‘zgarishi mumkin. Shu sababli musiqaning inson ruhiyatiga ta’siri ilmiy asosda chuqur o‘rganilmoqda. Musiqa inson ma’naviyatini shakllantiruvchi muhim omildir. Milliy kuy-qo‘shiqlar, maqomlar va an’anaviy musiqiy meros xalqning ma’naviy qadriyatlarini ifodalaydi. O‘zbek xalq musiqasi asrlar davomida insonlarni vatanparvarlik, mehr-oqibat, sabr-toqat, mehnatsevarlik va ezgulikka chorlab kelgan. Shu bois maktab va oliy ta’lim muassasalarida musiqaga alohida e’tibor qaratilishi bejiz emas. Musiqa orqali yoshlar milliy qadriyatlarni o‘zlashtiradi, estetik didi shakllanadi. Musiqa insonning ichki olamini uyg‘otadi, ularni go‘zallikka, yaxshi fazilatlarga undaydi. Shu jihatdan musiqa ma’naviy tarbiya jarayonida o‘quvchilar ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababdan ham ta’lim muassasalarida musiqiy darslar, to‘garaklar va tadbirlarning ahamiyati beqiyosdir. O‘zbek xalqining boy musiqiy merosi — maqom san’ati, dostonlar, milliy qo‘shiqlar nafaqat badiiy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Xususan, “Shashmaqom” kabi ulkan musiqiy yodgorlik inson ruhiyatini poklab, ma’naviy olamni boyitadi. U xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy merosi sifatida yangi avlodga yetkazib berilmoqda. Maqomlarning ohanglari inson qalbiga chuqur kirib boradi, tinglovchiga ruhiy huzur beradi. Xalq qo‘shiqlarida esa xalqning dardu-hasrati, quvonch va orzu-armonlari ifodalanadi. Bu asarlar yosh avlodni milliy qadriyatlarga hurmat, ona yurtga sadoqat va estetik did bilan tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, o‘zbek xalq cholg‘u asboblari — doira, dutor, nay, rubob va boshqalar milliy musiqamizning ajralmas qismidir. Har bir cholg‘u asbobi o‘ziga xos ohang va ruhiyatga ega bo‘lib, inson qalbini o‘ziga rom etadi. Bu esa xalq musiqasining keng tarqalishiga xizmat qilmoqda. Hozirgi davrda zamonaviy musiqa yo‘nalishlari keng tarqalmoqda. Ularning ayrimlari yoshlarning dunyoqarashi va estetik didini shakllantirishga xizmat qilsa-da, ba’zi musiqiy oqimlarning salbiy ta’siri ham kuzatilmoqda. Shu sababli yoshlarni milliy va jahon musiqiy merosi bilan tanishtirish, ularga badiiy qiymati yuqori asarlarni targ‘ib qilish dolzarb masaladir. Bugungi kunda o‘zbek estrada san’ati ham yuksak rivojlanmoqda. Estrada qo‘shiqlari orqali yoshlarga ezgulik, mehr-oqibat, vatanparvarlik g‘oyalari singdirilmoqda. Shu bilan birga, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1132 globallashuv jarayonida ba’zi xorijiy musiqiy oqimlar yoshlar ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, musiqani to‘g‘ri tanlash, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash har bir yosh uchun muhimdir. Ta’lim jarayonida musiqaning ahamiyati nihoyatda katta. Musiqa darslari o‘quvchilarning estetik didini shakllantiradi, ularni go‘zallikka oshno qiladi. Bundan tashqari, qo‘shiq kuylash va cholg‘u asboblarida ijro etish o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi. Musiqa o‘qituvchilari yoshlarning ruhiy olamini boyitishda katta mas’uliyatni zimmasiga olgan. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida musiqa orqali yoshlar milliy merosimiz bilan yaqindan tanishadi, ularni qadrlashni o‘rganadi. Shuningdek, jahon musiqiy merosidan namunalar tinglash orqali ularning dunyoqarashi kengayadi. Shu bois ta’lim tizimida musiqaga doimiy ravishda e’tibor qaratish zarur. Musiqa inson ruhiyatiga ta’sir etuvchi, uning ma’naviy dunyosini boyituvchi, jamiyat madaniy taraqqiyotini ifodalovchi qudratli san’at vositasidir. U insonni tarbiyalaydi, ruhiy sokinlik beradi, ma’naviy barkamollikka yetaklaydi. Shu bois musiqani qadrlash, milliy musiqiy merosimizni asrab-avaylash va yosh avlod ongiga singdirish eng muhim vazifalardan biridir. Musiqa orqali insonlar o‘z qalbidagi eng nozik tuyg‘ularni ifoda etadilar, ruhiy yuksalishga erishadilar. Demak, musiqa nafaqat san’at turi, balki inson hayotining ajralmas qismi, uning ma’naviy olamining asosiy tayanchidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. Qodirov O. O‘zbek musiqa san’ati tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 3. Abdullayev F. Musiqa psixologiyasi va pedagogikasi. – Toshkent: Fan, 2012. 4. Jo‘rayev A. Shashmaqom va uning badiiy-estetik ahamiyati. – Buxoro, 2017. 5. G‘ulomov H. Musiqa va ma’naviyat. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 6. Hasanov M. Musiqa nazariyasi asoslari. – Toshkent: San’at, 2011. 7. Jalolov X. O‘zbek an’anaviy cholg‘ulari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. 8. Xudoyberdiyeva D. Bolalar musiqiy tarbiyasida xalq qo‘shiqlarining o‘rni. – Toshkent, 2020. 9. G‘anieva S. Musiqa terapiyasining asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014. 10. Unesko. The Importance of Music in Human Development. – Paris, 2018.