KASBIY RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH: XORIJ TAJRIBASI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1421 KASBIY RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH: XORIJ TAJRIBASI Abdullayeva Muborak Sobirovna¹, Qorabekov Og`abek², Ubaydullayev Mirzabek3 ¹ CHDPU katta o’qituvchisi, 2,3 CHDPU talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17448732 Annotatsiya. Maqolada o‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirishda innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanishning xorijiy tajribasi Germaniyaning andrologik ta’lim tizimi misolida ko‘rsatib o‘tilgan. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish muammosi bo‘yicha pedagogik nazariya va amaliyotni tahlil qilish va umumlashtirish Germaniyada o‘qituvchilar malakasini oshirish amaliyotida qo‘llaniladigan bir qator texnologiyalarni ajratib ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: innovatsiya, kasbiy rivojlanish, pedagogik texnologiya, kasbiy rivojlanish, innovatsion texnologiya. Zamonaviy ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy sharoitda innovatsiya insoniyat taraqqiyoti, xususan, ta’lim sohasini modernizatsiya qilishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, buni ko‘pchilik rivojlangan mamlakatlar amaliyoti tasdiqlaydi. O‘qituvchilarni tayyorlashda innovatsiya muammosi doimiy o‘zgarib turadigan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda shaxsning ijodiy salohiyati va faol hayotini shakllantirish uning o‘z taqdirini o‘zi belgilashga yo‘naltirilganligini ta’minlash, kasbiy faoliyatda pedagogik vazifalarni idrok etishga va samarali hal qilishga tayyorlikni rag‘batlantirish asosida amalga oshiriladigan yangi ta’lim paradigmasining shakllanishi ta’siri ostida faollashdi. Bunday sharoitda rivojlangan mamlakatlarning ijobiy pedagogik tajribani o‘rganish alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda pedagogik ta’limni takomillashtirishga yordam beradigan foydali narsalarni aniqlash imkonini beradi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili. Zamonaviy ta’limga xos muhim jihatlardan biri – pedagog faoliyatining innovatsion xarakter kasb etishiga erishish sanaladi. Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda pedagog faoliyatining innovatsion xarakter kasb etishiga erishish masalasi o‘tgan asrning 60yillaridan boshlab jiddiy o‘rganila boshlagan. Xususan, X.Barnet, J.Basset, D.Gamilton, N.Gross, R.Karlson, M. Maylz, A.Xeyvlok, D.Chen, R.Edem, F.N. Gonobolin, S.M. Godnin, V.I.Zagvyazinskiy, V.A.Kan-Kalik, N.V.Kuzmina hamda V.A.Slastenin kabi tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ishlarda innovatsion faoliyat, pedagogik faoliyatga innovatsion yondashish, innovatsion g‘oyalarni asoslash va ularni amaliyotga samarali tadbiq etish, xorijiy mamlakatlar hamda respublikada yaratilgan pedagogik innovatsiyalardan xabaror bilish orqali pedagog faoliyatida ulardan faol foydalanish borasidagi amaliy harakatlar mazmunini yoritilgan[1].. Germaniyaning zamonaviy pedagogikasida o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi muammosini H.-K. Beckmann, B. Bonz, H. Gudjons, N. Krüger, R. Mіllєr, T. Rauschenbach kabi nemis tadqiqotchilari tadqiq etshanlar[2]. Muammoga doir ilmiy-pedagogik adabiyotlarini umumlashtirish, olimlar tomonidan pedagogik texnologiyalarning muhim xususiyatlarini aniqlash va o‘qituvchilarning INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1422 kasbiy rivojlanish jarayonida qo‘llashda turli xil yondashuvlar mavjudligini ko‘rsatdi. Aniqlanishimizcha, nemis tadqiqotchilarning "innovatsion pedagogik texnologiya" tushunchasini tushunishda xorijlik olimlarning yondashuvi bilan bir xil emas. Nemis olimlari tomonidan “ta’lim texnologiyalari” tushunchasiga quyidagicha ta’rif beradi: ta’lim jarayoni samaradorligini oshirish uchun predmetlar, metodlar, vositalar, hodisalar yoki munosabatlardan kompleks yoki alohida-alohida maqsadli foydalanish (M.Vulman) [3]; maqsadni belgilashning yaxlit jarayoni, ta’lim rejalari va dasturlarini doimiy ravishda yangilash, muqobil strategiyalar va o‘quv materiallarini sinovdan o‘tkazish, pedagogik tizimlarni baholash (C.Spaulding) [4]; o‘quv jarayonini rejalashtirish, amalga oshirish va baholash tizimi (B.Otto, I. Sheller) [3]. O‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirishda innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanishning xorijiy tajribasini Germaniyaning andrologik ta’lim tizimi misolida ko‘rib chiqish. Tahlil va natijalar. Aniqlanishicha, nemis olimlarining innovatsion pedagogik texnologiyalarning mohiyati to‘g‘risidagi qarashlaridagi farq pedagogik texnologiya talqinining barcha jihatlari kabi “ta’lim metodi” tushunchasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Qayd etilgan yondashuvlarning qiyosiy tahlili muammoning ko‘p qirraliligi, Germaniya ta’lim tizimi o‘quv jarayonidagi pedagogik texnologiyalarning alohida komponentlarini funksional yukining xilmaxilligi haqida xulosa chiqarishga asos bo‘ldi. Pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish muammosiga oid ko‘plab ilmiy ishlar tahlili innovatsion pedagogik texnologiyalarni tashkiliy-pedagogik sohaga joriy etishning muhim mazmuni, tashkiliy va ichki tarkibiy tuzilmasi, yo‘llari va vositalarini aniqlash va xususiyatlarini aniqlashga alohida yondashuvlar mavjudligini isbotladi. Ilmiy adabiyotlar tahlili zamonaviy nemis pedagogik nazariyasida ta’limni mukammal tashkil etish, ta’limni kafolatlangan natijaga ega aniq texnologik jarayonga aylantira oladigan samarali didaktik usul va vositalar tufayli barcha o‘quvchilarning ta’lim va tarbiyasiga erishish mumkin, degan fikr uchtuvorlik kasb etgan[1; 3; 4; 7]. YA’ni o‘qituvchilarning o‘z kasbiy faoliyatida kafolatlangan natijalarga erishishga intilishi ta’lim va tarbiyani tashkil etish, uslubiy ta’minlash va mazmuniga yangicha yondashuvlarning shakllanishi va rivojlanishiga, pedagogika nazariyasida “texnologiya” atamasining paydo bo‘lishiga olib keldi. Nemis pedagogik ta’limida “texnologiya” tushunchasi bilan parallel ravishda ilmiy-metodik adabiyotlarda “pedagogik texnologiya”, “o‘quv texnologiyasi”, “ta’lim texnologiyasi”, “ta’limda texnologiya” kabi atamalar keng tarqalgan, bu esa, ularning aniq chegaralanmaganligini ko‘rsatadi. Germaniya ilmiy hamjamiyati pedagogik texnologiyani axborotni to‘plash, qayta ishlash, saqlash va ta’lim jarayonida foydalanish maqsadida birlashtirilgan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy-texnik vositalar majmui sifatida qaraydi[5]. Tadqiqot jarayonida nemis nazariyasi va o‘qituvchilarni kasbiy tayyorlash amaliyotini retrospektiv tahlil qilish asosida innovatsion pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish texnik vositalardan kengroq foydalanish, bilimlarni kompyuterlashtirish bilan bog‘liqligi aniqlandi. Pedagogik texnologiyaning mohiyatini nemis olimlari asarlari asosida tushunish kontekstida pedagogik texnologiyaning tuzilishiga quyidagilarni kiritish kerak: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1423 konseptual asos, mazmun komponenti (o‘quv maqsadi va o‘quv materialining mazmuni), protsessual komponent (usul va metodlar) ish shakllari, o‘quv jarayonini diagnostika qilish vositalari) va dasturiy uslubiy ta’minot. Aniqlanishicha, urushdan keyingi davr nemis pedagogika maktabining ijobiy boyligi o‘qituvchilarning mustaqil ijodiy fikrlash va barqaror kasbiy motivatsiyasini shakllantirishga yordam bergan qisman izlanish va tadqiqot usullarini ishlab chiqish qo‘llanilgan[6; 7]. Nemis o‘qituvchilarining fundamental umumiy ilmiy tayyorgarligi ijtimoiy-pedagogik muammolarni aniqlash, tanqidiy tahlil qilish va baholash qobiliyatlarini rivojlantirish hamda jamiyat taraqqiyotida ustuvor ahamiyatga ega bo‘lgan fan asoslaridan bilimlarni o‘zlashtirish, mantiqiy fikrlash, o‘z fikrlarini ifoda etish va himoya qilish qobiliyatini shakllantirish, o‘qituvchilarda o‘quvchining hayotiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan axloqiy va ijtimoiy fazilatlarni rivojlantirish, kasbiy martaba qurish asosi sifatida o‘quvchilarning uzluksiz ta’limga bo‘lgan ehtiyojini shakllantirish kabi maqsadlarga erishishga qaratilgan. Shunday qilib, keng ilmiy tayyorgarlik, nafaqat, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga yordam beradi, balki ularga o‘z kasbi talab qiladigan qoidalarga e’tiqod uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Germaniyada o‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirish dasturlarini tahlil qilish bu faqat o‘quv jarayonining texnologik jarayoni kontekstida amalga oshirilishi aniqlandi[3; 4].. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, nemis o‘qituvchilarini kasbiy rivojlantirish jarayonida pedagogik texnologiyani ishlab chiqishning innovatsionligi quyidagilardan iborat: o‘quv jarayonini oldindan ongli ravishda loyihalash va keyinchalik ushbu loyihani pedagogik amaliyotda takrorlash imkoniyati; belgilangan didaktik maqsadlarga erishish sifati ustidan bosqichmabosqich ob’ektiv nazorat qilish imkoniyatini nazarda tutuvchi maxsus tashkil etilgan maqsadni belgilash; ta’lim texnologiyasining tarkibiy va mazmuniy birligini ta’minlash, ya’ni uning tarkibiy qismlaridan biriga boshqalarini o‘zgartirmasdan o‘zgartirish kiritishga yo‘l qo‘ymaslik; ta’lim texnologiyasining barcha elementlarining to‘liq aniq va muntazam aloqalari bilan ta’minlangan optimal usullar, shakllar va vositalarni tanlash; o‘quv jarayonini o‘z vaqtida moslashtirish imkonini beruvchi operativ teskari aloqaning mavjudligi. Amalga oshirilgan tadqiqotlar kontekstida pedagogik texnologiyaning innovatsionligi ta’lim jarayonini tashkil etishning yangi shakllari va usullarining o‘ziga xosligi bilan emas, balki u yoki bu texnologiyaning asosiga qo‘yilgan metodologiya bilan belgilanadi. Biz tomonidan olib borilgan ilmiy umumlashtirish va xulosalar aniqlangan innovatsion texnologiyalarni transformatsiyalar ko‘lami bo‘yicha quyidagilarga bo‘lish imkonini beradi: tizimli (shaxsiy yo‘naltirilgan, axborot texnologiyalari, modulli reyting); modulli (ijodkorlik, o‘yin va dialogni rivojlantirish texnologiyalari); mahalliy (loyiha texnologiyalari, maqsadlarni belgilash va o‘qitish). Germaniyada o‘qituvchilar malakasini oshirish tajribasi tahlili shuni isbotlaydiki, pedagogik texnologiyalardan foydalanish ta’limning tashkiliy shakllarini ishlab chiqish va amalga oshirish kontekstida ko‘rib chiqiladi, uning muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat: muloqotning interaktiv xarakteri; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1424 ta’lim va tashkiliy funksiyalarni individual taqsimlash; tarbiyaviy ish mazmunining aniq tanlanishi va ketma-ketligi[3; 4].. O‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirishda innovatsion o‘qitish usullarini tatbiq etish samaradorligi ularning bilish faoliyatini “tartibga solish” bilan tavsiflangan an’anaviy didaktik tizimdan tafakkurining ijodiy-tahliliy tomonlarini rivojlantirishni, ta’lim mazmuni va usullariga tanqidiy munosabatni, kelgusidagi amaliy faoliyatga samarali yondoshishni rag‘batlantirishni ta’minlaydigan tizimga o‘tishni nazarda tutadi. Samaradorligi tufayli Germaniyada pedagogik ta’lim amaliyotida eng keng tarqalgan innovatsion pedagogik texnologiyalar orasida biz quyidagilarni ajratib ko‘rsatishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz: shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar (ta’lim jarayonini individuallashtirish va tabaqalashtirish orqali samaradorligini oshirish), o‘quv jarayonida qulaylik muhitini yaratish, o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik uchun makonni fan-fan darajasida kengaytirish); yangi axborot texnologiyalari (tarmoqlari yordamida axborotni yig‘ish, tizimlashtirish, qayta ishlash, saqlash, taqdim etish usullari va texnik vositalari majmui); modulli reyting texnologiyalari (birinchi navbatda o‘quvchilarning ta’lim natijalariga qiziqishini va bilimni baholashning ob’ektivligini oshirish maqsadida mazmuni, tashkiliy shakllari va usullarida aks ettirilgan alohida funksional bloklar bo‘yicha o‘qitishni tashkil etish); ijodkorlikni rivojlantirish texnologiyalari (ijodiy topshiriqlar yordamida o‘quvchilarning bilim faoliyatiga qiziqishini rag‘batlantirish); o‘yin texnologiyalari (kelajakdagi pedagogik faoliyatni o‘yin shaklida tashkil etish, turli xil o‘quv va pedagogik o‘yinlardan foydalanish); dialog texnologiyalari (fan va amaliyotda noaniq bo‘lgan muammoli xarakterdagi masalalarni muloqot rejimida hal qilish); loyiha texnologiyalari (turli xil muammolarni hal qilish, talabalarning muayyan bilim, qobiliyat va ko‘nikmalarni mustaqil ravishda egallashga qiziqishini rag‘batlantirish); maqsadlarni belgilash va hayotni yaratuvchi texnologiyalar (o‘qituvchilik kasbining maqsadlarini bilish, o‘z qobiliyatiga va o‘z muvaffaqiyatiga ishonish, kelajakda ijobiy istiqbollarga umid qilish); o‘qitish texnologiyalari (yuqori darajada rivojlangan motivatsiyaga ega bo‘lgan shaxsga xos bo‘lgan o‘quv va kognitiv harakatlarning ma’lum algoritmlarini va har xil turdagi vazifalarni hal qilish usullarini ishlab chiqish bilan bog‘liq faoliyat tizimi). Demak, nemis pedagogik nazariyasiga ko‘ra, pedagogik innovatsiyalar ijodiy fikrlaydigan va noan’anaviy tarzda harakat qiladigan o‘qituvchilar tomonidan pedagogika fani va amaliyoti rivojlanishining yangi bosqichida, yangi ijtimoiy-madaniy sharoitlarda, yangicha talqinda pedagogik g‘oyalar va tajribalardan foydalanishdir. O‘tkazilgan tadqiqot doirasida xorijiy, xususan, nemis ilmiy-pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish, Germaniya ta’lim tizimining o‘qituvchilarni kasbiy rivojlantirish tajribasini o‘rganish va umumlashtirish quyidagi xulosalar chiqarishga asos beradi: Nemis ilmiy-pedagogik adabiyoti va amaliyotida “pedagogik texnologiya” tushunchasi sof texnologik ma’noda qo‘llaniladi, ya’ni birinchidan, eng samarali faoliyat va natijani ta’minlovchi metodik jihatdan tasdiqlangan va pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq qadamlar va harakatlarga asoslangan ta’lim faoliyatini qurish; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1425 ikkinchidan, pedagogik jarayonni ta’minlash va uni o‘qitishning yangi texnik vositalari: kompyuterlar, audio va video uskunalar va boshqalar yordamida intensivlashtirish xususiyatlari. Nemis mumtoz va zamonaviy pedagogik nazariyasiga ko‘ra innovatsion pedagogik texnologiya - bu o‘quv jarayoni maqsadi, mazmuni, kasbiy faoliyat qobiliyatiga hissa qo‘shadigan ta’limni tashkil etish usullari, vositalari va shakllari. Germaniyada pedagogik innovatsiya muammosi bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlarni umumlashtirish zamonaviy pedagogik texnologiyalar innovatsionligining quyidagi muhim sifat xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi: oldindan ko‘rish xarakteri, uning mohiyati shaxsni o‘z vaqtida muvaffaqiyatga tayyorlashdan iborat; axborot tizimlariga nisbatan tahliliy va baholash funksiyalarini bajaradigan axborot va bilim tizimlari majmuasiga tayanish; o‘quvchining o‘z-o‘zini kuzatish, o‘z-o‘zini bilish, mulohaza yuritish, o‘zo‘zini tarbiyalash ko‘nikmalarini rivojlantirish asosida mustaqil bilish va tadqiqot faoliyatini tashkil etishga e’tibor qaratish; texnologiyalarni ta’lim tizimini amaliy o‘zgartirishning omili sifatida tan olish; Xulosa, alohida ta’lim bosqichlarida turli pedagogik ixtisoslikdagi mutaxassislarni tayyorlashda aniq kasbiy vazifalarni hal etish uchun innovatsion pedagogik texnologiyalarni shakllantirish metodologiyasi va usullarini yanada chuqur o‘rganish kelgusidagi vazifalardandir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Allamuradov A.A. Boʻlajak oʻqituvchilarning kasbiy faoliyatida yangi axborot texnologiyalaridan foydalanishda nazariya va amaliyot integratsiyasi // Toshkent davlat pedagogika universiteti. Ilmiy axborotlari ilmiy-nazariy jurnal. Toshkent. -2020. 2. Allamurodov A.A. Umumiy oʻrta taʼlim maktablarida texnologiya fanini oʻqitishning muammolari va yеchimlari//. Texnologik va professional taʼlimini modernizatsiyalash, muammolar va yеchimlar. Respublika ilmiy va ilmiy-amaliy konferensiya materiallari toʻplami. -Buxoro. 20.11.2020. -B.206-209. 3. Qodirov B.E. Elektron axborot taʼlim muhitida oʻquvchilarning hunarmandchilikka oid tayanch kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasi: Dis. 4. p.f.f.d. (PhD) – Termiz: 2021. 5. Qoʻysinov O.A. boʻlajak kasb taʼlimi oʻqituvchilarining kasbiy-pedagogik ijodkorligini rivojlantirishda kompetentli yondashuv. “Tafakkur ziyosi” ilmiy-uslubiy jurnal. Jizzax. 2021