XALÍQ QOSÍQLARÍNDA «GÚL» KONCEPTI

2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 196 XALÍQ QOSÍQLARÍNDA «GÚL» KONCEPTI Ermaǵanbetova Gúlparshın Maratovna https://orcid.org/0009-0007-6324-2276 https://doi.org/10.5281/zenodo.17449546 Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq xalıq qosıqlarında «gúl» koncepti lingvokulturologiyalıq jaqtan analizlendi. Xalıq qosıqların arnawlı túrde izertlegen ilimpazlardıń miynetlerine toqtalıp ótildi. «Gúl» sóziniń konceptuallıq maydanındaǵı birliklerdiń semaların ashıp beriwde xalıqtıń mádeniy belgileri tiykar etip alındı. Gilt sózler: «Gúl» koncepti, qaraqalpaq xalıq qosıqları, sfera, kontrastlı máni. КОНЦЕПТ «ЦВЕТОК» В НАРОДНЫХ СТИХАХ Аннотация. В данной статье концепт «цветок» в каракалпакских народных стихах анализируется с лингвокультурологической точки зрения. Рассмотрены труды исследователей, специально изучавших народные стихи. При раскрытии семантики единиц, входящих в концептуальное поле слова «цветок», за основу взяты культурные особенности народа. Ключевые слова: концепт «цветок», каракалпакские народные стихи, сфера, контрастное значение. THE CONCEPT OF “FLOWER” IN FOLK POEMS Annotation. This article analyzes the concept of “flower” in Karakalpak folk poems from a linguoculturological perspective. The works of researchers who have specifically studied folk poetry are discussed. In revealing the semantics of the units within the conceptual field of the word “flower”, the cultural features of the people are taken as the basis. Key words: “Flower” concept, Karakalpak folk poems, sphere, contrasting meaning. Qosıq insannıń júreginde jatırǵan arzıw-ármanlar. Qosıq adamzattıń ruwxına sińip, gózzallıqtı payda etiwshi insan qálbiniń sezgirlik múmkinshilikleri. Qosıq tábiyattaǵı eń sulıw qubılıslardıń kórkem obrazları, iskusstvonıń biyik shıńı [1:3]. Sonlıqtan da, ol qaraqalpaq folklorında óz aldına úlken bir janr esaplanıp, «... adam balasınıń tuwılıwınan baslap, ómiriniń aqırına shekem, onıń turmısı hám sezimleri menen bekkem baylanısıp keledi». Xalıq qosıqları degende, dóretiwshisi bir waqıtta bolsa da umıtılıp ketken muhabbatqa, miynetke baylanıslı qosıqlardı, geypara tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı qosıqlardı, aqıl-násiyat, terme qosıqların, besik jırın, balalar qosıqların, háwjarlardı, bet asharlardı, joqlawlardı túsinemiz [2:75]. Ádenbay Tájimuratov qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynap, baspaǵa tayarlap «Qaraqalpaq xalıq qosıqları» [3], Qaraqalpaq folklorı 20 tomlıǵınıń V tomında «Qaraqalpaq xalıq qosıqları hám salt jırları» [4] degen atamada bastırıp shıǵardı. Q.Maqsetovtıń «Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri» miynetinde xalıq qosıqları bir janr sıpatında qaraldı hám birneshe túrlerge ajıratıldı. Xalıq qosıqları Saymanova Aynuranıń «Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń lingvomádeniy analizi» PhD dissertaciyasında [5] arnawlı túrde izertlendi. Jumısta xalıq qosıqlarındaǵı lingvomádeniy birlikler (simvol, mifologema, etalon hám t.b.), konceptual analiz (er adam, hayal, bala, reń, san, toy, ólim), milliy-mádeniy specifikası (frazeologizmler, teńewler, metaforalar) úyrenilgen. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 197 Sonday-aq, dissertaciyanıń «Metaforalar» bóliminde gúl sózine ayrıqsha toqtalıp ótiledi hám gózzal, jaǵımlı, súyikli sıyaqlı sózlerdiń mánisinde qollanılatuǵınlıǵı jáne gender metafora boyınsha hayal jınısındaǵı adamǵa baylanıslı jumsalatuǵınlıǵı aytılǵan. Xalıq qosıqlarında gúl sózi kóp qatlamlı mánige iye hám derlik onıń barlıq túrlerinde ónimli jumsalǵan. Mısalı ushın, «Yar-yar» qosıǵında «gúl» koncepti maydanındaǵı birneshe sózler qollanılǵan: 1) Tórde turǵan ǵalınıń, Bir gúliseń yar-yar. Atań menen eneńniń, Búlbúliseń yar-yar («Yar-yar» qosıǵı, 124-bet); 2) Qız degeniń biyhazar, Úy ishinde bir gúlzar («Yar-yar» qosıǵı, 124-bet). Bul jerdegi ǵalı sózine túsindirme sózlikte bılay anıqlama berilgen:«Tósek etip tósew yaki diywalǵa qaǵıw ushın naǵıslap, júnnen hám t.b. materialdan toqılǵan bir jaǵı túkli buyım, gilem» [6:54]. Demek, qosıqta uzatılıp atırǵan qızdı ǵalınıń gúli dep aytıw arqalı onı shańaraqtıń kórki sıpatında kórsetip tur. Negizinde gúl hám búlbúl sózleri kontrastlı mánilerde, qız hám jigittiń simvolları sıpatında qollanıladı. Al bul mısalda bolsa, gúl hám búlbúl sózleri qızdıń táriyipin beriwde jumsalıp tur. Ekinshi mısalda bolsa, gúlzar sózi qızdıń gózzallıǵı, jaqsı pazıyletleri mánisin bildirip tur. «Gúl» koncepti sferasındaǵı birlikler kórkem shıǵarmalarda metaforalıq mánide awısıp, oy-pikirdi obrazlı hám emocional tárizde sáwlelendiredi. Máselen: Kewli qalǵan dilbarım, Kim beripti xan sharap, Kózleri gúl-gúl janıp, Etti baǵrımnı kabap («Báyittiń úshinshi túri» qosıǵı, 138-bet). Bunda gúl-gúl janıp degende, insannıń kózleriniń gúldiń gózzallıǵı kibi quwanıshqa bólep, janıp, tásirli túrde qarap turǵan halatı súwretlenbekte. Yaǵnıy, bul arqalı insan qálbindegi ishki sezimleri kózler arqalı júzege shıǵıwı aytılmaqta. Túrli xalıqlar sanasında hayal-qızlardıń gózzallıǵı túrlishe. Qıtay hám koreys xalqı hayal júzin erikke, shashın májnúntal shaqasına, júziniń kórinisin (oval forması) asqabaq tuqımına uqsatadı, al olar basqa tiller ushın jat esaplanadı [7:16]. Qaraqalpaq xalqınıń milliy sanasında bolsa qızlardıń júzi, kóbinese, gúlge uqsatıladı. Máselen, Qáddiń ziyba ármish, gúl júziń rana («Sálem xat qosıǵı» 64-bet). Kórseń gúl yuzleri janǵan («Gúlziyba qız gúl yańlıdı» 300-bet). Qálem qaslı, gúl yuzleri quńqarı («Sánem degen kishi qarındasınıń aytqanı», 207-bet). Yuziń gúlge megzer, boylarıń shınar («Pal bolsın» 301-bet) [8:33-39]. Xalıq qosıqlarında gúl sózi arqalı gózzallıq hám insannıń baxıtlı turmısınan tısqarı uwayım-qayǵısı da sáwlelendiriledi. Mısalı: Sarısı sarısı gúldiń sarısı, Shıraǵımnıń egip ketken tarısı, Shıraǵımdı ayırıp aytıp neteyin, Qaytıp kelgey armiyanıń bárisi («Sálem» qosıǵı, 141-bet). 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 198 Bul qatarlar urıs dáwirinde jazılǵan qosıqlardıń birine tiyisli. Onda óz perzentiniń tilegin tilep, jeńiske erisip, eline qayta oralıwın kútip otırǵan ananıń saǵınıshı sarı gúl simvolı arqalı ashıp berilgen. Qaraqalpaq folklorında adamnıń denesine shıǵatuǵın keselliklerdi emlewde aytılǵan «Bádik», «Gúlapsan» aytımlardıń túrleri de orın alǵan. Mısalı: Gúl gúlapsan, gúl emes pe? Poshsha torǵay sheńgelge túnemes pe? Bes-altı awız gúlapsan ayta qoysaq, Jımıyıp ayaq ushtan jónemes pe? («Gúlápsan» qosıǵı 244-bet) Gúlapsan – islam dinine shekemgi xalıqtıń tábiyatqa, jer, aspan, juldızlarǵa sıyınǵan dáwirinen bizge jetken dástúrleriniń biri. Gúlgúlapsan – adamnıń betinde yamasa denesinde belgi berip shıqqan qálegen awırıwdıń atı; usı awırıwdı emlewge baylanıslı qollanılǵan diniy qosıq [6:33]. Sonday-aq, keselliklerdi bunday atawdıń sebepleri tabu sózlerge qatnaslı bolıwı, yaǵnıy, tuwrıdan-tuwrı aytıwdan qashıw hám ornın basatuǵın ekinshi bir sóz arqalı bildiriw menen baylanıslı bolıwı múmkin. Folklorlıq shıǵarmalardıń barlıq janrlarında perzent kóriw máselesi baslı temalardan biri esaplanadı. Hátteki, ayırım xalıq qosıqlarında bul tema gúl sóziniń semantikalıq maydanında sáwlelendirilip beriledi: Perzentliniń úyin kórseń gúlistan, Perzentsizdiń úyin kórseń shólistan («Gúlápsan» qosıǵı 281-bet). Mısalda kontrastlı mánidegi gúlistan hám zimistan metaforaları qollanılǵan. Bunda gúlistan perzentli insannıń úyi quwanıshqa, mazmunǵa tolı bolıwın ańlatıp tur. Qosıqlarda gúl sózi arqalı xalıq sanasında qáliplesken tereń filosofiyalıq kózqaraslar da jetkeriledi. Mısalı: Qódireń gúller gúl bolmas, Ekpe gúller turǵanda, Sarı shımshıq búlbúl bolmas, Búlbúller sayrap turǵanda («Qızdıń jigitke qaytarǵan juwabı» qosıǵı, 74-bet). Bul jerde «gúl» koncepti – bul adamnıń bolmısı, shınshıllıǵı, ishki sezimleriniń qanshelli bahalılıǵı haqqında keń kólemli oy-pikirdi sáwlelendirgen. Ekpe gúl – naǵız haqıyqatlıq penen suwǵarılǵan talanttı, al qódireń gúl – jalǵan kórinisti, eliklewshi adamdı bildiredi. Ulıwmalastırıp aytqanda, qaraqalpaq xalıq qosıqlarında da gúl sferasına tiyisli bolǵan birlikler ushırasıp, milliy oylaw múmkinshliklerine tiykarlanǵan halda bir qatar mánilerdi bildirip keledi. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Баўатдинова С. Қарақалпақ халық қосықлары. (1960-1990-жыллар). Хрестоматия. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2019. – Б. 3. 2. Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелери. – Нөкис: Билим, 1996. – Б. 75. 3. Тәжимуратов Ә. Қарақалпақ халық қосықлары.-Нөкис: Қарақалпақстан, 1965.-400 б. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 199 4. Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық V том. Қарақалпақ халық қосықлары ҳәм салт жырлары. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1980. – 467 б. 5. Saymanova A.M. Qoraqalpoq xalq qo’shiqlarining lingvomadaniy tahlili. Filol.fan. bo’yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi aftoreferati. – Nukus, 2024. 6. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Үшинши том Г (гингивит) – Ж. – Нөкис: Qaraqalpaqstan, 2023. – Б. 54. 7. Маҳмудов Н., Худойберганова Д. Ўзбек тили ўхшатишларининг изоҳли луғати. – Тошкент: Маънавият, 2013. – Б. 16. 8. Сайманова А. Қарақалпақ халық қосықларындағы «гүл» концепти // Uzacademia: Ilmiy-uslubiy jurnal. 2022. – Б. 33-39.