Do Digital Media Induce Social Paranoia? On the Presence of Conspiracy Theories in Social Media and Mass Culture

NAUKA 3/2019 • 147–169 doi:10.24425/nauka.2019.129249 WIKTOR WERNER*, ADRIAN TRZOSS** Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję? Dwugłos w sprawie obecności teorii spiskowych w mediach społecznościowych i kulturze masowej 1. Czy cyfryzacja kultury sprzyja rozwojowi pseudonauki i teorii spiskowych? Dyskusja Tytuł artykułu nawiązuje do tematyki książki niemieckiego psychiatry i neuropedagoga Manfreda Spitzera, który swoją naukową działalność, poświęconą neuronalnym mechanizmom uczenia się dzieci, łączy z refleksją na temat skutków gwałtownego upowszechniania się współczesnych mediów cyfrowych. Swoje przemyślenia oparte na wielu badaniach regularnie publikuje w postaci lekkim piórem napisanych, lecz nieupraszczających zagadnienia książek. W 2012 roku (polskie tłumaczenie rok później) ukazała się Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci [Spitzer M. 2013], kontynuacją, tej ze wszech miar godnej zainteresowania książki są Cyberchoroby. Jak cyfrowe życie rujnuje nasze zdrowie , wydane w 2015 roku (polskie tłumaczenie w 2016) [Spitzer M. 2016]. Autor tych i wielu jeszcze innych tytułów wskazuje w swoich publikacjach na negatywne, zdrowotne oraz społeczne następstwa intensywnego korzystania z „dobrodziejstw” cyfrowego świata, takich jak media społecznościowe, strony WWW i oczywiście gry komputerowe. Wśród wymienionych negatywnych następstw są: utrata zdolności do skupienia uwagi, zaburzenia pamięci, izolacja społeczna, depresja, uzależnienie (w szczególności od gier komputerowych i portali społecznościowych), nie wspominając już nawet o chorobach kręgosłupa, otyłości, krótkowzroczności, które mogą stać się powszechnymi przypadłościami osób wychowanych w „epoce cyfrowej”. Głos Manfreda Spitzera jest jednym z bardziej błyskotliwych, lecz z pewnością nie jedynym głosem krytyków intensywnej cyfryzacji współczesnego świata. Niebezpieczeństwa związane z eksplozją nowych technologii informacyjnych analizował już na początku lat 90. XX wieku Neil Postman, autor bestselleru Technopoly [Postman N. 1992] (polskie tłumaczenie: Technopol w 1995). W omawianej pracy zauważa on fakt, że wprowadzenie nowych technologii informacyjnych zmienia strukturę i hierarchię obecności wiedzy w społeczeństwie doświadczającym prze- * Prof. dr hab. Wiktor Werner ([email protected]), Instytut Historii UAM ** Mgr Adrian Trzoss, doktorant w Zakładzie Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytutu Historii UAM W. Werner, A. Trzoss148 łomu technologicznego, w efekcie czego są zarówno „wygrani”, jak i „przegrani” [Postman N., 1992: 12–15], jako że żadna technologia nie wiąże się jedynie z zyskami. Kontynuując ten wątek rozważań Postmana, możemy stwierdzić, że w przypadku technologii cyfrowych takich jak sieć WWW z obecnymi w niej encyklopediami cyfrowymi, do których można uzyskać dostęp za pomocą urządzenia mobilnego, „przegranym” może być nauczyciel, który nie ma już monopolu na wiedzę czy nawet przewagi polegającej na zdobyciu tej wiedzy przed uczniem. Jego nawet błahe faktograficzne pomyłki mogą być w „czasie rzeczywistym” wyśledzone i obnażone przez uczniów łączących się przy pomocy swoich smartfonów z Wikipedią czy wyszukiwarką Google. Fakt utraty przez nauczyciela przewagi, a wraz z nią i autorytetu niekoniecznie zachęci ucznia do samodzielnego kształcenia według naukowych standardów, gdyż łatwy dostęp do informacji nie oznacza umiejętności jej porządkowania, krytyki i analizy, lecz raczej wyda go „na żer” obecnym w sieci niejako „tuż obok” rzetelnej wiedzy koncepcjom spiskowym, pseudonaukowym hipotezom czy szkodliwym społecznie ideologiom głoszonym pod przykryciem „ujawniania tajemnic”. Za korzystne dla skrajnych, ideologicznych dyskursów środowisko w cyberprzestrzeni odpowiadałaby tu koniunkcja dwóch zjawisk. Pierwszym z nich jest wspomniany powyżej przewrót w hierarchii autorytetów (w zakresie wiedzy). Na to, że mamy z tym do czynienia obecnie zwraca uwagę nie tylko Postman. W roku 2007 ukazała się ciekawa, napisana z wielką pasją i zaangażowaniem książka Andrew Keena The Cult of the Amateur. How Today’s Internet is Killing Our Culture [Keen A., 2007] (polskie tłumaczenie: Kult amatora. Jak Internet niszczy kulturę), w której znajdziemy opis procesu wypierania z rynku pracy profesjonalnych publicystów: dziennikarzy, reporterów, felietonistów i komentatorów przez rzesze amatorów blogujących, twittujących, edytujących wikipedyczne hasła i emitujących swoje produkcje na YouTube ‘just for fun’ [Keen A., 2007: 25–33]. Stanowisko Keena nie zostało przyjęte bez sprzeciwów, autorowi zarzucano pochopność sądów i elityzm, jednak niezależnie od niego do podobnych poglądów dochodzi coraz więcej badaczy, takich jak naukowiec – specjalista od spraw międzynorodowych i zagadnień bezpieczeństwa Tom Nichols, który w książce The Death of Expertise zwraca uwagę na fakt, że nowe technologie informacyjne (w szczególności algorytmy przeszukiwania zasobów Internetu przez wyszukiwarki) wzmacniają istniejące już w rzeczywistości „analogowej” tendencje do deprecjonowania wiedzy eksperckiej, szczególnie niemającej czysto utylitarnego (technicznego bądź prawniczego) charakteru [Nichols T., 2017: 115–120]. Drugim zjawiskiem mającym wspierać rozwój radykalnych ideologii, pseudowiedzy i teorii spiskowych w cyberprzestrzeni ma być fenomen tak zwanej „bańki informacyjnej” ( the filter bubble ). Termin ten został spopularyzowany za sprawą wydanej w 2011 książki Elia Parisera pt. The Filter Bubble. What Internet is Hiding from You Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?149 [Pariser E. 2011]. Autor zwraca w niej uwagę na specyfikę algorytmów stosowanych zarówno przez portal społecznościowy Facebook, jak i wyszukiwarkę Google, których zadaniem jest personalizowanie informacji wyświetlanych w interfejsie użytkownika. Informacje te są powiązane z wcześniejszą aktywnością użytkownika (rozdzielaniem „polubień”, komentowaniem, zapisywaniem na „listy znajomych”), co powoduje, że do osoby czerpiącej wiedzę o świecie za pośrednictwem portali społecznościowych (których jest coraz więcej) docierają informacje, które z dużym prawdopodobieństwem są zgodne z jej (uzewnętrznianymi w działaniach na portalu) poglądami np. im więcej stron o tematyce UFO/astrologii/spirytystyki wyróżniam swoim „polubieniem”, tym więcej informacji powiązanej z tymi stronami (i prezentowanym tym punktem widzenia) otrzymuję. Praktyka ta ma doprowadzać, zdaniem autora książki, do zmniejszania się różnorodności poglądów docierających do użytkownika danego medium, a tym samym wspierania bezkrytycznego odniesienia do własnych poglądów i przez to tworzyć sytuację „informacyjnego determinizmu”, w którym do człowieka zamkniętego w „bańce” dociera tylko to, co już wcześniej wie o świecie, nawet jeżeli jest to wiedza zideologizowana czy przypadkowa [Pariser E., 2017: 10–16]. Polityczne konsekwencje algorytmów personalizujących analizuje Cass R. Sunstein w pracy #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media [Sunstein C.R., 2017], wskazując na rozbieżność między interesami użytkownika Internetu i jednocześnie klienta kapitalistycznego wolnego rynku, dla zaspokajania potrzeb którego powstały te algorytmy (dostarczające spersonalizowanej oferty różnego rodzaju dóbr konsumenckich), dzięki nim np. przeglądając strony poświęcone turystyce górskiej, „przyciągamy” reklamy butów i plecaków, a nie musimy oglądać reklam towarów, które nas nie interesują, a interesami użytkownika internetu i zarazem obywatela, którego światopogląd powinien uwzględniać różnego rodzaju stanowiska i wartości tak, aby umożliwić dokonanie racjonalnego wyboru politycznego. Brak zróżnicowania w informacji docierającej do internauty – obywatela ma powodować to, że wzmacniane są tendencje do partyjniactwa, radykalizmu i traktowania obywateli mających inne poglądy jako wrogów [Sunstein C.R., 2017: 59–97]. Kolejnym zagrożeniem dla funkcjonowania ustroju demokratycznego, wzmacnianym przez cyfrowe mechanizmy rozprzestrzeniania informacji, mają być, jak wskazują na to współcześni badacze mediów, tzw. fake-news, czyli fałszywe informacje, które niezależnie od miejsca powstania rozprzestrzeniają się masowo na portalach społecznościowych [Benkler Y., Faris R., Roberts H., 2018: 75–104] Z powyższymi stanowiskami korespondują poglądy Sivy Vaidhyanathana, który w pracach The Googlization of everything: (and why we should worry) [Vaidhyanathan S., 2011] i Antisocial Media: How Facebook Disconnects Us And Undermines Democracy [Vaidhyanathan S., 2018] podejmuje zagadnienie negatywnych: społecznych, poli- W. Werner, A. Trzoss150 tycznych i cywilizacyjnych następstw monopolizacji usług sieciowych przez gigantów (tu: Facebook i Google). Wśród problemów generowanych przez powyższych dostarczycieli usług omówione jest zjawisko zalewania użytkownika strumieniem niezróżnicowanych danych, bez dania mu możliwości rozróżnienia między informacją pochodzącą z pewnych źródeł a swobodną twórczością oszołomów. Dlatego zdaniem uczonego nowe technologie informacyjne mimo olbrzymiego potencjału edukacyjnego nie sprzyjają rozpowszechnianiu się wiedzy naukowej, lecz jej zaprzeczeniu [Vaidhyanathan S., 2018: 174–197]. Oczywiście przytoczonym tu głosom krytycznym względem wpływu technologii cyfrowych na rozwój społeczeństwa i kultury można przeciwstawić stanowiska uwzględniające znacznie więcej pozytywnych następstw cyfrowej rewolucji. Gwoli ścisłości technofilów, technoewangelistów i technoapologetów świata cyfrowego jest znacznie więcej niż jego krytyków. Siłą nurtu pozytywnie nastawionego do cyfryzacji świata jest również to, że tworzą go nie tylko akademicy, lecz i ludzie praktycznego (zarówno technicznego, jak i finansowego) sukcesu, realnie zmieniający rzeczywistość swoimi działaniami, tacy jak Steve Jobs, Stephan Wozniak, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Larry Page i Sergey Brin, czy patrząc od strony „wolnego oprogramowania” Linus Torvalds, Richard Stallman, Guido van Rossum i wielu, wielu innych. Trudno zrozumieć rozległy dyskurs apologetyczny względem cyfrowej rewolucji, nie znając jego „założycielskiego mitu” (mitu w sensie fundamentalnej opowieści, a nie fałszu). Jest to mit mówiący o wielkiej sile ludzkiej kreatywności, która jest w stanie tworzyć „coś z niczego”. Opowieść o tym, jak człowiek mocą swojego umysłu tworzy nowe światy, napawa wielkim optymizmem, zwłaszcza że jest to tworzenie „czyste”, niezwiązane z przetwarzaniem materii, lecz ekspresją idei w postaci kodu, która materializuje się poprzez działanie programu. Jak zauważa programista (współtwórca jednego z pierwszych systemów operacyjnych IBM System/360) i autor napisanej w 1975 roku, a później wielokrotnie wznawianej i nagradzanej książki The Mythical ManMonth. Essays on Software Engineering Frederick Phillips Brooks, programowanie wiąże się z optymizmem jako aktywność młodzieńcza ze swojej natury, otwarta na pasję, ciekawość i odwagę eksperymentowania [Brooks P.F., 1995: 15–18]. Siła nowych technologii ma tkwić zatem w kreatywnej mocy, którą każdy może wziąć w swoje ręce, stając się „hakerem”, co ma oznaczać tutaj twórcę oprogramowania łączącego fachowe umiejętności z pasją tworzenia, ciekawością i pragnieniem przełamywania barier – programistów porównuje z renesansowymi malarzami Paul Graham, autor książki Hackers & Painters. Big Ideas from the Computer Age . Zauważa on również, to że twórczość programisty łamie zasadę kapitalistycznej konkurencji, według której zwycięstwo jednego oznaczało stratę drugiego podmiotu. Programista, tworząc aplikację realizującą ludzkie potrzeby, nie odbiera nikomu zasobów, lecz zagospodarowuje obszary leżące dotych- Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?151 czas odłogiem, nieznane. Dlatego Graham uważa cyberprzestrzeń za nowy wymiar ludzkiej działalności twórczej i ekonomicznej, umożliwiający rozwój bez skutków negatywnych [Graham P., 2004: 50–60]. Radość ( the fun ) pochodzącą z tworzenia podkreśla współtwórca wolnego systemu operacyjnego1, nazwanego na jego „cześć” Linuxem Linus Torvalds, w opublikowanym w postaci książki wywiadzie-rzece Just for Fun. Story of an Accidental Revolutionary [Torvalds L., Diamond D., 2001: 179–208]. Linus Torvalds wskazuje również w swoich wypowiedziach na kolejny element „mitu założycielskiego” cyfrowego świata, jakim jest ujawnienie się siły tkwiącej we współpracy (działaniu sieciowym). Linus Torvalds wspomina tu o wartościach wyniesionych z rodzinnego domu (związanych z ideami „skandynawskiego” socjalizmu) i kończy ten wątek stwierdzeniem, że „chciwość nigdy nie jest dobra” [Torvalds L., Diamond D., 2001: 86–97]. Na ten potencjał cyberprzestrzeni zwraca również uwagę Eric C. Raymond, programista i autor książki The Cathedral and the Bazaar. Musings on Linux and Open Source by an Accidental Revolutionary , w której nawiązuje do życiorysu i osiągnięć Linusa Torvaldsa. Podkreśla on, że niezależnie do talentu programistycznego Torvaldsa, jego największym „odkryciem” było wprowadzenie nowego sposobu tworzenia złożonych projektów informatycznych. W odróżnieniu od tradycyjnego podejścia, które Raymond porównuje do „katedry”, polegającego na systematycznej współpracy zorganizowanego zespołu, nowatorska metoda polegała na spontanicznym organizowaniu się rzesz luźno z sobą powiązanych osób (model bazaru) [Raymond E.C., 2001: 19–64]. Korzyści pochodzące z sieciowej komunikacji omawia szczegółowo James Surowiecki w pracy The Wisdom of Crowds , w której rozciąga wnioski pochodzące z analizy historii sukcesu Linuxa na całokształt współczesnych zjawisk społecznych i politycznych, wskazując na pozytywne następstwa spontanicznej i niescentralizowanej współpracy zachodzącej wszelako za pośrednictwem mediów cyfrowych, mającej gwarantować autonomię myślową uczestników [Surowiecki J., 2005: 70–75]. Szansą, którą przed człowiekiem ma stwarzać rewolucja cyfrowa ma być rozszerzenie jego biologicznych i intelektualnych możliwości. Na ten aspekt zwracano uwagę już w momencie narodzin cyberprzestrzeni. Nicholas Negroponte w głośnej pracy Being Digital podkreśla możliwość zniesienia geograficznych i temporalnych barier w dostępie do informacji, co ma skutkować powstaniem lepszego, mądrzejszego społeczeństwa [Negroponte N. 1995]. Howard Rheingold w książce Tools for Though wskazuje na fakt, że rewolucja cyfrowa nie jest przypadkowa i wynika z wielowiekowej tradycji poszukiwania narzędzi wzmocnienia ludzkiego myślenia i zdolności do zapamiętywania [Rheingold H. 2000]. 1 W zasadzie są to różne systemy (typu GNU/Linux) oparte na wspólnym jądrze systemowym noszącym właśnie nazwę Linux W. Werner, A. Trzoss152 Kevin Kelly w swojej książce What Technology Wants? podkreśla również brak alternatyw dla rozwoju technologii, którą można zamienić tylko na inną, lecz całościowa prymitywizacja kultury nie jest możliwa [Kelly K., 2010: 218–232], a reguły rozwoju technologii cyfrowej nie są inne niż analogowej, „dąży ona” do różnicowania się, wchodząc w symbiotyczną interakcję z ludzkimi potrzebami i wzmacniając ludzki potencjał dla rozwoju. Różnorodność przedstawionych powyżej opinii i wielowątkowość dyskusji nie powinna dziwić, zwracając uwagę zarówno na rozmiar zjawiska, o którym jest mowa, jak i fakt, że cyberprzestrzeń nie jest już wyizolowanym fenomenem dostępnym specyficznej grupie „internautów”, lecz równoległym wymiarem kultury równie zmiennym i zróżnicowanym jak ona sama. Powoduje to, że różni badacze mogą dochodzić do sprzecznych wniosków na temat skutków rewolucji cyfrowej, mając na uwadze różne zjawiska szczegółowe bądź różne ich aspekty. Stąd wynika potrzeba systematycznych badań nad funkcjonowaniem zjawisk społecznych i idei w cyberprzestrzeni oraz ich porównywania z ich „analogowymi” odpowiednikami. W kolejnej części artykułu przedstawimy badania, których celem będzie refleksja nad tym, na ile pseudonaukowe koncepcje świata objawiające się za pośrednictwem mediów cyfrowych uzyskują dzięki temu określone właściwości i wpływ społeczny. 2. Studium przypadku Celem tej części artykułu jest analiza specyfiki pseudonaukowej spiskowej teorii historii Polski funkcjonującej w mediach społecznościowych2. Pytanie, które stawiamy, to, na ile możemy mówić o nowej jakości w teorii spiskowej spowodowanej jej cyfrową dystrybucją. Studium przypadku stanowi koncepcja rzekomego Imperium Lechickiego, która powstała w ramach działalności twórców w medium Youtube3, a następnie przez wydawnictwo Bellona przedostała się na półki księgarni w całym kraju4. Imperium Lechickie, 2 Zob. Blog prowadzony przez absolwenta historii Artura Wójcika, na łamach którego autor zbiera informacje dotyczące konfrontacji między autorami teorii spiskowej Wielkiej Lechii a przedstawicielami świata nauki http://sigillumauthenticum.blogspot.com/p/lechicki-spis-tresci. html [dostęp online: 20.04.2019]; kanał Youtube jednego z głównych autorów treści lechickich Pawła Szydłowskiego https://www.youtube.com/user/rationalatheist100 [ dostęp online: 20.04.2019]; książkowe wersje Wielkiej Lechii: Bieszk J., Słowiańscy królowie Lechii. Polska starożytna, Warszawa 2015; tenże, Chrześcijańscy królowie Lechii. Polska średniowieczna, Warszawa 2016; tenże, Królowie Lechii i Lechici w dziejach, Warszawa 2017. 3 Film Pawła Szydłowskiego, w którym autor po raz pierwszy szerzej przedstawia swoją koncepcję Wielkiej Lechii https://www.youtube.com/watch?v=4Hq05Kvij3w&t=5s [dostęp online: 20.04. 2019]. 4 M.in. w salonach sieci Empik, w którym są dostępne wszystkie prace Janusza Bieszka por. https://www.empik.com/szukaj/produkt?author=bieszk+janusz [dostęp online: 20.04.2019]. Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?153 zwane również jako Wielka Lechia, jest koncepcją głoszącą istnienie przedpiastowskiego organizmu państwowego założonego przez dynastię Lechitów wywodzącą się z grupy Ario-Słowian. Imperium to, w zależności od koncepcji, miało istnieć na kilka stuleci przed chrztem Mieszka I oraz władać znacznymi terytoriami od Azji po krańce Europy. Całość różnych wersji tej spiskowej teorii dziejów Polski staje oczywiście w sprzeczności z dotychczasowym stanem badań naukowych [Żuchowicz R., 2018]. Od początku pojawiania się koncepcji Wielkiej Lechii była podejmowana konfrontacja merytoryczna z jej autorami. Najpierw polemikę podejmowali młodsi badacze i studenci, m.in. znany z bloga Sigillum Authenticum Artur Wójcik5, a także autor bloga Seczytam6, anonimowo prowadzony fanpage Imperium Lechickie to bzdura7 oraz autorka innego fanpage Historyczne Bzdury8. Polemika ta, dotyczącą już popularnej teorii spiskowej, przeniosła się także na wysoce rozpoznawalne polskie portale historyczne9. Co warto zauważyć, konfrontacja ze zwolennikami Wielkiej Lechii rozpoczęła się i głównie nadal toczy w przestrzeni, w której narodziła się omawiana teoria spiskowa, czyli w Sieci, a głównie na portalach społecznościowych. Dopiero następnie podjęto się bardziej syntetycznych i tradycyjnych opracowań problematyki. Próbę dekonstrukcji teorii spiskowej Wielkiej Lechii rozumianej jako mit podejmuje Marcin Napiórkowski w ramach serii wpisów na swoim blogu10. Najobszerniejsze dotychczas opracowanie merytoryczne od strony historii przygotował Roman Żuchowicz [Żuchowicz R., 2018]. Poza polemiką z argumentacją Wielkiej Lechii autor zwraca także uwagę na jej genezę i rozwój oraz szkicuje wstępnie źródła jej popularności, wskazując na analogiczne przykłady z tzw. ruchu antyszczepionkowego [Żuchowicz R., 2018: 165]. Mimo ciągłej polemiki i prób podważania koncepcji Wielkiej Lechii jej popularność zdaje się nie maleć, a popyt na tego typu publikacje jest wciąż obecny, co potwierdza fakt, iż ukazują się kolejne książkowe wersje tej spiskowej teorii dziejowej [Bieszk J., 2019; Kosiński T.J., 2019; Szydłowski P., 2018]. 2.1 Problem badawczy Głównym problemem badawczym związanym z naszym studium przypadku jest związek mechaniki mediów społecznościowych opartych na założeniach Web 2.0 [O’Reilly T. 2007; Aced C. T. 2013] oraz kultury uczestnictwa [Burgess J., Green J., 5 Informacje o autorze, jak i blogu http://sigillumauthenticum.blogspot.com/2017/09/czas-siewreszcie-poznac.html [dostęp online: 20.04.2019]. 6 http://seczytam.blogspot.com/ [dostęp online: 20.04.2019]. 7 https://www.facebook.com/imperiumlechickietobzudra/ [dostęp online: 20.04.2019]. 8 https://www.facebook.com/historycznebzdury/ [dostęp online: 20.04.2019]. 9 https://histmag.org/Wielka-Lechia-nie-istniala-baza-artykulow-14682 [dostęp: 20.04. 2019]. 10 Napiórkowski M., https://mitologiawspolczesna.pl/tryumf-historycznej-post-prawdy-pseudo naukowe-bestsellery-o-starozytnym-imperium-lechitow/ [dostęp online: 20.04.2019]. W. Werner, A. Trzoss154 2009; Keen A., 2007; Szpunar M., 2010; Surowiecki J., 2005; Dziadzia B., 2012] z fundamentami teorii spiskowej, pseudonauki. Zamierzamy ukazać, jak społeczne wymiary korzystania z mediów oraz ich techniczne aspekty wspomogły rozprzestrzenianie się koncepcji Wielkiej Lechii [Vaidhyanathan S. 2018; Quattrociocchi W., Scala A., Sunstein C.R., 2016]. Następnie wskazujemy na problem funkcjonowania wiedzy historycznej w dobie Web 2.0 oraz kultury uczestnictwa i jej związek z obecną edukacją historyczną w Polsce [Trzoss A. 2018; Pomorski J., 2017; CBOS 2016]11, 12. Przesłankę, którą poddajemy pod dyskusję, w kontekście popularności teorii pseudonaukowych, są skutki faktograficznie zorientowanej edukacji historycznej. Efektami próby obiektywizacji nauczania historii w szkole jest powstanie modelu pozbawionego elementów interpretacyjnych, warsztatowych, a przede wszystkim reflektujących nad procesami dziejowymi. Prowadzi to do wytworzenia się zjawiska, o którym Pomorski mówi „umysł historycznie zniewolony” [Pomorski J., 2017: 90–101]. Pozostawiło to swoistą pustkę, która została zagospodarowana przez zewnętrzne i oddolne inicjatywy w mediach m.in. na portalu Youtube oraz Facebook [Trzoss A., 2018]. Kolejnym elementem naszej refleksji jest kwestia społecznej roli historii i historyków. Ze względu na uzależnienie tejże od polityki historycznej możemy w ostatnich latach zaobserwować polaryzację społeczną również i w tym wymiarze. Problem uwikłania historyków w różne nurty polityczne czy kwestia odbioru środowisk związanych z IPN niestety również przekłada się negatywnie na odbiór historyków w społeczeństwie13. W konsekwencji rozważania te ukazują sytuację wyjściową, która stanowi o sukcesie popularności pseudonauki w Sieci [Żuchowicz R., 2018: 156–161], a także ukazuje specyfikę jej struktury. Mechanizmy zaobserwowane podczas przeprowadzonych badań można odnieść do analogicznych aktualnych trendów pseudonaukowych, jak np. medycyna alternatywna [Cendal I., 2017] czy ruchy antyszczepionkowe14 [Kata A., 2011]. Rezultatem naszych badań jest przedstawienie 11 Ponadto opieram się na własnych wcześniejszych badaniach prowadzonych w ramach pracy magisterskiej oraz niedawno zakończonych dotyczących wpływu mediów społecznościowych na popularyzację wiedzy historycznej w Polsce (przyp. autora AT). 12 Elementem tej części badań było przeprowadzenie autorskiej ankiety dotyczącej funkcjonowania mediów podejmujących tematykę historyczną wśród użytkowników mediów społecznościowych. W efekcie otrzymaliśmy ponad dwa tysiące odpowiedzi, które zostały opracowane i przedstawione podczas konferencji naukowej IV Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Historia a media” 12-13.04.2019 w Toruniu. Artykuł z wynikami jest aktualnie w przygotowaniu. 13 Przykładem może tu być niedawne zamieszanie wokół spotu produkcji IPN z okazji powstania w Getcie Warszawskim https://histmag.org/Ludzie-Niemcy-ludziom-zgotowali-ten-los-burza-wo kol-materialu-IPN-18601 [dostęp online: 20.04.2019], a także geneza działalności portalu prowadzonego przez akademickie środowisko historyków http://ohistorie.eu/o-nas/ [dostęp online: 20.04.2019]. 14 https://mitologiawspolczesna.pl/reakcje-antyszczepionkowcow-odre-pruszkowie/ [dostęp online: 20.04.2019]. Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?155 struktury współczesnej pseudonauki funkcjonującej w świecie cyfrowym oraz tego, na ile różni się i czy w ogóle od swoich przedcyfrowych wersji. Jednocześnie wskazujemy na potencjalne zagrożenia, przed którymi stoi społeczna rola nauki w Polsce. 2.2 Analiza przypadku Narracja Wielkiej Lechii wyłoniła się z przestrzeni mediów społecznościowych. Czerpie ona garściami z wcześniejszych konceptów poświęconych etnogenezie Polaków, jak i Słowian w ogóle [Żuchowicz R., 2018: 67–109; Bieszk J., 2015: 281–288]. Tym, na co chcemy zwrócić uwagę, jest proces krystalizowania się konkretnej formy pseudonauki, która okazała się tą najbardziej popularną15. Analizie poddaliśmy przede wszystkim myśl dwóch autorów: Pawła Szydłowskiego oraz Janusza Bieszka. Pierwszy z nich za pośrednictwem kanału na portalu Youtube spopularyzował zagadnienie Wielkiej Lechii, jej pochodzenia oraz ogólne tło, z którego się wyłania (co jest również istotne z poziomu struktury teorii spiskowej), czyli przestrzeni z pogranicza ezoteryki, paleoastronautyki, światowego spisku uknutego przez Watykan i środowiska Judaistyczne16. Drugi z autorów inspiruje się swoim poprzednikiem17, jednakże w przeciwieństwie do niego od razu dokonuje implementacji teorii Wielkolechickiej na grunt słowa pisanego18. Podczas tego zabiegu strukturyzuje luźno powiązane wątki w filmach Szydłowskiego, wzoruje się na innych „badaczach” [Żuchowicz R., 2018: 14; 41; 45] i uzupełnia swoje prace o dodatkowe, ideowe wątki, a także tłumaczenia rzekomo nieznanych dotąd źródeł. W przeciwieństwie do Szydłowskiego Bieszk nie prowadzi swojego kanału na portalu Youtube, jednak pojawia się u różnych innych twórców19. Podczas tych wystąpień prezentuje wybrane wątki ze swoich prac, często wdając się w polemikę ze środowiskiem naukowym. Nie jest naszym zamiarem powielanie dyskusji już odbytych nad konkretnymi wątkami Wielkiej Lechii. Chcielibyśmy dokonać naszej refleksji na metapoziomie, a mianowicie najpierw dokonać dekonstrukcji samego zjawiska: jego genezy, rozwoju i wreszcie mechanizmów, które stanowią fundament jego popularności. Pragniemy także odpowiedzieć na pytanie, dlaczego zjawisko tzw. Turbo15 W sieci krążą też mniej popularne odłamy koncepcji inspirujących się Szydłowskim i Bieszkiem, jednakże stanowią swego rodzaju niszę zob. Kanał poświęcony Wielkiej Lechii autorstwa Mariana Nosala https://www.youtube.com/channel/UCwZ300lEjY4pyTad-fJ2OWg/about [dostęp online: 20.04.2019]. 16 Kanał Szydłowski. 17 Jest to widoczne również w bibliografii. 18 W jego ślad idzie następnie Szydłowski. 19 Wywiady z Januszem Bieszkiem: na kanale tagentv https://www.youtube.com/watch?v=eEQG if2Y8e0 [dostęp online: 20.04.2019], Edward Słowianin Leh https://www.youtube.com/watch?v= LytnMvBetIU [dostęp online: 20.04.2019], PorozmawiajmyTV https://www.youtube.com/ watch? v=s1xETnaaNA4; [dostęp online: 20.04.2019]. W. Werner, A. Trzoss162 Tak wykształceni uczniowie stają się później studentami historii, którzy przenoszą swoje szkolne doświadczenia na poziom uniwersytetu31. „Umysł historycznie zniewolony” zostaje zagospodarowany zatem przez inne podmioty. Z badań przeprowadzonych przez nas w tym roku w marcu wynika, iż podmiotami tymi stały się media społecznościowe. Spośród dwóch tysięcy przebadanych użytkowników Facebooka, którzy śledzą na nim kanały historyczne, zauważyliśmy drastyczne różnice międzypokoleniowe. Młodsze pokolenia zdecydowanie bardziej skupiają się na przekaźnikach, które bardziej operują warstwą wizualną aniżeli tekstową. Ponadto przekaz taki jest z reguły uproszczony, nierzadko operujący narracją tabloidów. Również o wiele silniejsze jest oddziaływanie takich portali na młodszych. Z naszych badań wynika, iż odbiorcy treści w grupach wiekowych poniżej 25. roku życia są mniej skłonni do weryfikacji zastanych tam treści, a jeśli już takowa dokonuje się, to przez wyszukiwarki i encyklopedie internetowe, a zatem błędne koło się zamyka. Pokoleniom dorastającym w świecie cyfrowym dostarcza się historii jako rozrywki, spłycając niuanse badań historycznych. Jak już pokazaliśmy na przykładzie Wielkiej Lechii, na faktografii nadbudowuje się nową interpretację oraz schematy myślenia historycznego. W najlepszym wypadku są one nakierowane na rozrywkę i kontrowersję, w innych na pobudzanie emocji związanych z dumą narodową i konkretnymi poglądami politycznymi, a w przypadku Wielkiej Lechii wiarę w spisek i istnienie Ario-Słowian i wartości im przypisywanych. 2.4 Hipoteza (Stanowisko 1) Podsumowując nasze rozważania nad kwestią Wielkiej Lechii jako cyfrową teorią spiskową, jesteśmy w stanie sformułować następujące hipotezy: • Wielka Lechia jako pseudonauka narodziła się pierwotnie w mediach społecznościowych, co przyczyniło się do większej jej popularności. •Media społecznościowe przyczyniły się do tworzenia mikrowspólnot (plemion), ich mechanika ma wpływ na tworzenie się homogenicznej tożsamości tych wspólnot. • W swojej strukturze teoria spiskowa bazuje na już funkcjonujących sentymentach i uprzedzeniach. Bazowanie na tych sentymentach wpisało się w algorytmy portali społecznościowych, wzmacniając zasięg pseudonauki i zamykając jej wyznawców w bańce informacyjnej. •Media społecznościowe i cyfryzacja edukacji historycznej doprowadziły do sytuacji, w której młodsze pokolenia operują wiedzą historyczną wątpliwej jakości, a ich świadomość historyczna jest tworzona przez podmioty zewnętrzne w sposób opierający się na praktyce tabloidów. 31 Wywiad z dyrektorem IH UAM prof. Józefem Doboszem nt. kandydatów na studia historyczne http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C33584%2Cprof-j-dobosz-obecnym-kandydatomna-studia-historyczne-brakuje-erudycji.html [dostęp online: 20.04.2019]. Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?163 • Digitalizacja i otwarty dostęp do archiwów cyfrowych, który pierwotnie miał wspomóc badania historyczne, dał narzędzia twórcom teorii spiskowych do powoływania się na źródła przywoływane wyrywkowo i bez krytycznej analizy. 3. Krytyka (Stanowisko 2) Praktyka tworzenia pseudohistorycznych i pseudonaukowych narracji w oparciu o nienaukowe (zazwyczaj literalne) odczytanie istniejących źródeł historycznych, czy wręcz ich fabrykację, miało miejsce wielokrotnie przed pojawieniem się i upowszechnieniem Internetu, wystarczy wskazać tutaj bogatą (ilościowo) twórczość szwajcarskiego hotelarza, grafomana i pseudonaukowca Ericha von Dänikena, który w popularnych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (w Polsce dekadę później) książkach „odczytywał na nowo” starożytne teksty, dopatrując się w nich opisów pojazdów kosmicznych i gości z odległych galaktyk [Colavito J., 2013]. Jego twórczość wszelako nie tworzyła zwartego środowiska, lecz raczej miała swoich rozproszonych zwolenników czy też okazjonalnych czytelników. U podstaw hipotezy o sprzyjającej rozwojowi teorii spiskowych specyfice współczesnych mediów cyfrowych leży założenie, że fakt przedostania się danej pseudonaukowej (tu: spiskowej) koncepcji do cyberprzestrzeni stwarza jej szczególne możliwości dla rozszerzania się oraz infekowania kolejnych grup społecznych, a także integrowania się wokół niej zwartych grup fanowskich podzielających zawartą w danej spiskowej koncepcji ideologię. Tezę taką możemy poddać falsyfikacji, wskazując, że zjawiska, które obecnie bezsprzecznie obserwujemy w cyberprzestrzeni (rozpowszechnianie się teorii spiskowych), miały miejsce już wcześniej tj. w świecie informacyjnym tworzonym przez ludzką bezpośrednią komunikację, pismo i druk oraz analogowe środki masowego przekazu (radio, kino, telewizja). W roku 1864 w Belgii Maurice Joly francuski intelektualista i krytyk autorytarnych rządów Napoleona III wydaje pamflet polityczny pt. Dialogue aux Enfers entre Montesquieu et Machiavel . (Dialog w piekle między Monteskiuszem a Machiavellim). W książce tej, dla zmylenia cenzury, Machiavelli reprezentuje stanowisko Napoleona III, który ujawnia tu swoje polityczne ambicje i poglądy, w tym pogardę dla nizin społecznych i klasy średniej, pragnienie zachowania władzy za wszelką cenę i brak skrupułów w korzystaniu z narzędzi manipulacji, propagandy i przemocy. Książka nie przynosi jej autorowi sukcesu, zostaje bowiem rychło zakazana we Francji, a sam Joly nie potrafi ułożyć sobie życia ani w II Cesarstwie, ani w późniejszej III Republice i po serii życiowych niepowodzeń popełnia samobójstwo w 1879 roku [Cohn N.R., 2005]. Jest to koniec jego historii, ale nie historii jego książki. Jej egzemplarz pod koniec XIX wieku dostaje się w ręce wysokiego rangą pracownika rosyjskiej tajnej policji Piotra Raczkovskiego (A.HD W. Werner, A. Trzoss164 3&">@&4R C"R8@&F846), w momencie nasilenia się rosyjskiego państwowego antysemityzmu (po zamachu na cara Aleksandra II w roku 1881). Ten zleca swoim pracownikom napisanie (z wykorzystaniem książki Francuza) traktatu, w którym żydowska globalna organizacja ujawnia swój plan zdobycia władzy nad światem. Pracownicy „ochrany“ wywiązują się z powierzonego im zadania w ten sposób, że przepisują większość wypowiedzi Machiavellego z książki, przypisując je „żydowskim mędrcom“ naradzającym się, jak zdobyć władzę nad „gojskimi” państwami. Nie uniknięto przy tym niespójności, gdyż w traktacie Maurice’a Machiavelli/Napoleon III mówi o zachowaniu władzy, a w dziele rosyjskiej agentury jest mowa o spisku, którego celem jest jej zdobycie w przyszłości, jednak te szczegóły nie przeszkadzają pamfletu pt. AD@H@8@:Z F4@>F84N <J*D,P@& (Protokoły mędrców Syjonu) opublikować i rozprowadzać tak, aby uzasadniał organizowane „spontanicznie” pogromy w różnych częściach rosyjskiego imperium [Bronner S.E., 2000]. Jedna z broszur trafia do rosyjskiego mistyka i teologa Sergieya Nilusa (E,D(,6 !:,8F">*D@&4R =4:JF), który nieświadomy jego prawdziwego charakteru włącza jego tekst (jako apendyks) do swoich apokaliptycznych traktatów jako argument na rzecz swojej wiary w to, że Żydzi są narzędziem szatana w walce ze światem chrześcijańskim. Od tego momentu tekst Protokołów... zostaje uwiarygodniony prestiżem Nilusa jako „świętego” i „uczonego” męża, za którego był uważany. Po rewolucji bolszewickiej książka Nilusa pt. Wielkie w małym ( %,:48@, & <":@< ), której część stanowił tekst Protokołów... wraz z rosyjskimi emigrantami trafia do Niemiec, gdzie wiadoma jej część zostaje przetłumaczona na język niemiecki, a także wiele innych języków europejskich i pozaeuropejskich (arabski, perski, japoński) i rozpoczyna nowe życie jako koronny argument za przeprowadzeniem fizycznej eksterminacji narodu żydowskiego, a i współcześnie jest cały czas wznawiana w podobnym kontekście (w krajach arabskich i Iranie), komentowana, a nawet ekranizowana (w latach 90. w Egipcie) [Landes R., Katz T., 2012]. Powyższa historia z perspektywy naszych rozważań jest istotna, gdyż ukazuje, jak w rzeczywistości zdecydowanie niecyfrowej miały miejsca fenomeny dziś obserwowalne głównie w cyberprzestrzeni. Mamy tu zatem do czynienia z: • przekształcaniem jednej informacji w drugą poprzez wyjęcie z kontekstu będące nie tylko plagiatem, lecz również całkowitą zmianą sensu informacji (powstaniem tego, co dziś nazywa się „fake-newsem” i występuje w mediach społecznościowych). • uwiarygodnieniem przekazu zafałszowanej informacji (tu: Protokołów... ) przez jej przejęcie „w dobrej wierze” przez innych uczestników sieci informacyjnej (tu: S. Nilus, dziś: użytkownicy medium społecznościowego udostępniający „fake-newsy”. • wzmocnieniem przekazu fałszywej informacji za pomocą jej powielenia w sieci tworzonej przez użytkowników podzielających poglądy zgodne z przekazem (tu: wpisanie się Protokołów... w rozległy dyskurs antysemicki). Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?165 •niemożliwością skutecznej falsyfikacji, gdyż krytyka jest uważana za potwierdzenie fałszywej informacji (tu: zwolennicy prawdziwości Protokołów... nawet po ukazaniu się publikacji obnażających plagiat twierdzono, że np. Maurice Joly sam był Żydem i przypadkowo ujawnił prawdę o spisku, lub że Protokoły... nawet jako plagiat ukazywały „wewnętrzną” prawdę). •tworzeniem się baniek informacyjnych, w których zafałszowana wiedza ma charakter niepodważalny (w XX wieku istnienie tych baniek jest gwarantowane metodami administracyjnymi: cenzura i propaganda obecnie mogą pojawiać się oddolnie i spontanicznie dzięki mechanizmom mediów cyfrowych – opisanym wyżej). 4. Podsumowanie Jak to zostało powyżej wspomniane, historia Protokołów mędrców Syjonu nie kończy się wraz z kapitulacją III Rzeszy. Tekst zyskuje kolejne życie w krajach arabskich, Iranie, a ostatnio również w Rosji wraz z rosnącym zainteresowaniem dyskursem eschatologiczno-nacjonalistycznym, którego reprezentantem był Sergiey Nilus. Protokoły... są również obecne w cyberprzestrzeni i to pod wieloma postaciami: krytycznych publikacji obnażających specyfikę fałszerstwa i zbrodniczość przesłania, lecz również apologetycznych względem nich stron internetowych; są powielane jako audiobooki, kolportowane w wielu formatach elektronicznych. Zachodzi tutaj zjawisko opisane dokładnie w książce Jaya Davida Boltera i Richarda Grusina zwane remedializacją (remediation), a które oznacza przeniesienia treści wcześniejszych mediów (tutaj słowa drukowanego, audycji radiowych, filmu) w obszar medium nowego (np. strona internetowa, portal społecznościowy, platforma audiowizualna) bez ironii czy też przetworzenia, lecz z zachowaniem, powieleniem i wzmocnieniem istniejącego przesłania [Bolter J.D., Grusin R., 2000]. Cyberprzestrzeń i obecne w niej nowe media działają właśnie w ten sposób: jako wzmacniacz, amplifikator istniejących już wcześniej idei, kategorii symbolicznych, wartości i sensów. Choć istnieje wielka pokusa, aby wieszczyć powstanie nowego typu kultury – „cyberkultury”, to wszelako obserwacja obecnych w świecie zjawisk i ich funkcjonowania prowadzi raczej do wniosku, że mamy tutaj do czynienia z powstaniem nowego wymiaru kultury absorbującego istniejące już zjawiska i problemy. W nowym wymiarze świata dzięki obniżeniu kosztów tworzenia się sieciowych połączeń i przesyłu informacji oraz radykalnemu obniżeniu progu trudności w przekształcaniu informacji, stare zjawiska (zarówno korzystne, jak i szkodliwe społecznie) uzyskują nową moc oddziaływania, nawet jeżeli nie występują zjawiska polityczne, które mogłyby je od początku wzmacniać. Dzięki amplifikacyjnej funkcji sieci pozornie nieistotne idee (jak dotyczące tzw. Lechitów czy uprzedzenia antyszczepionkowe) zyskują rozpoznawalność społeczną i wpływy, wcześniej dla rozwoju społecznych spiskowych przekonań potrzebne W. Werner, A. Trzoss166 było wsparcie ekonomiczne i polityczne sił mających środki na propagowanie takich idei, takich jak partie polityczne czy wpływowe osoby prywatne (propagatorem autentyczności Protokołów... w USA był magnat samochodowy Henry T. Ford [Watts S., 2006]). Równolegle do funkcjonowania opisywanych przez nas zjawisk pojawiają się także inicjatywy mające duży pozytywny potencjał społeczny. Są nimi działania opisywane w dyskursie akademickim jako Citizen Science, czyli zaangażowanie społeczeństwa (szlachetnych amatorów) w badania naukowe, by pokierować ich działaniami i nadzorować je przez środowisko naukowe [Bonney R., Cooper C., et al., 2009; Silverton J., 2009; Cohn J., 2008]. Dzięki rozwojowi technologii cyfrowych i internetowych akademicy uzyskują nowe narzędzia do zagospodarowywania społecznego potencjału do współtworzenia profesjonalnych badań akademickich, co byłoby niejako przeciwwagą do rozpowszechniania się pseudonauki i teorii spiskowych. Część specjalistów przy dekonstruowaniu funkcjonowania specyfiki sieci społecznościowych zwraca właśnie uwagę na te jej mechanizmy, które mogłyby per analogiam posłużyć społeczeństwu, by zapobiegać rozwojowi szkodliwych koncepcji i wspomóc konstruowanie pozytywnego przekazu czy to w świecie polityki, czy gospodarki [Benkler Y., Faris R., Roberts H., 2018; Benkler Y., 2006]. Pod wieloma względami wnioski pochodzące z analizy przypadku (stanowisko 1) i jego krytyki (stanowisko 2) są zbieżne, cyberprzestrzeń jest potencjalnie potężnym amplifikatorem ludzkich działań informacyjnych i społecznych (usieciowienie), nie weryfikuje jednak celu ani sensu tych działań. Patrząc od strony ilościowej, można powiedzieć, że demokratyzacja dostępu do informacji (obniżenie kosztów) i jej przetwarzania (ułatwienie) rodzi skutek deprofesjonalizacji dyskursu i kończy epokę autorytetów intelektualnych. Jednak proces ten rozpoczął się długo przed powstaniem komputerów i Internetu. Wiązał się on z umasowieniem kultury, powstaniem mediów masowych oraz powiązaniem mechanizmów władzy z poparciem mas (co za tym idzie powstaniem przemysłu propagandy i polityki informacyjnej). Sieć WWW oraz media społecznościowe ten silny już w XX wieku proces jeszcze bardziej wzmocniły. Bibliografia Aced C.T., 2013, Web 2.0: the origin of the word that has changed the wat we understand the public relations, https://www.researchgate.net/publication/266672416_Web_20_the_origin _of_the_word_that_has_changed_the_way_we_understand_public_relations [dostęp online: 20.04.2019]. Benkler Y., 2006, Wealth of the Network, Yale University Press, New Haven and London. Benkler Y., Faris R., Roberts H., 2018, Network Propaganda, Oxford University Press, Oxford. Bennet W.L., 2012, The Personalization of Politics: Political Identity, Social Media and Changing Patterns of Participation , [w:] The ANNALS of American Academy of Political and Social Science 664(1), s. 20–39. Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?167 Bieszk J., 2014, Cywilizacje kosmiczne na Ziemi , Bellona. Bieszk J., 2015, Słowiańscy królowie Lechii. Polska starożytna, Warszawa. Bieszk J., 2016, Chrześcijańscy królowie Lechii. Polska średniowieczna, Warszawa. Bieszk J., 2017, Królowie Lechii i Lechici w dziejach, Warszawa. Bieszk J., 2019, Starożytne królestwo Lehii. Kolejne Dowody , Warszawa. Blaskiewicz R., 2013, The Big Pharma conspiracy theory [w:] „Medical Writing” 22(4), s. 259–261. Bolter J.D., Grusin R., 2000, Remediation. Understanding New Media , MIT Press. Bonney R., Cooper C. et al., 2009, Citizen Science: A Developing Tool for Expanding Science Knowledge and Scientific Literacy [w:] BioScience vol. 59/11 s. 977–954. Bronner S.E., 2000, A rumor about the Jews: reflections on antisemitism and the Protocols of the learned elders of Zion, Macmillian Brooks P.F., 1995, The Mythical Man-Month. Essays on Software Engineering , Pearson Education. Burgess J., Green J., 2009, YouTube: Online Video and Patricipatory Culture , Polity Press. Cannataro M., Ieplo N., Calabrese B., 2015, Using Social Networks Data for Behavior and Sentiment Analysis [w:] Internet and Distributed Computing Systems, Springer International Publishing. CBOS, 2016, Komunikat z badań nr 68/2016. Świadomość historyczna Polaków , Warszawa https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_068_16.PDF [dostęp online: 20.04.2019]. Cendal I., 2017, Od Hahnemanna do Zięby. Wpływ autorytetu na postrzeganie medycyny – homeopatia, efekt placebo, propaganda antyszczepionkowa , [w:] Acta Uroboroi – w kręgu alchemii, red. Dąsal M., Wrocław, s. 92–104. Cohn J., 2008, Citizen Science: Can Volunteers Do Real Research? [w:] BioScience vol. 58/3 s. 192–197. Cohn N.R., 2005, Warrant for Genocide. The Myth of the Jewish World Conspiracy and the Protocols of the Elders of Zion , Serif. Colavito J., 2013, Faking history. Essays on Aliens, Atlantis, Monsters, and More. Albany. Dziadzia B., 2012, Dylematy tzw. kultury uczestnictwa, [w:] „Media i Społeczeństwo” nr 2/2012, s. 101–113. Flaxman S., Goel S., Rao J., 2016, Filter bubbles, echo chambers and online news consumption, [w:] „Public Opinion Quaterly” 80(S1), s. 298–320. Graham P., 2004 , Hackers&Painters. Big Ideas from the Computer Age , O’Reilly Media. Kata A., 2011, Anti-vaccine activists, Web 2.0, and the postmodern paradigm – An overview of tactics and tropes used online by the anti-vaccination movement , [w:] „Vaccine” 30(25) s. 3778–3789. Keen A., 2007, The Cult of the Amateur. How Today’s Internet is Killing Our Culture , New York. Kelly K., 2010, What Technology Wants? , Viking. Kosiński T.J., 2019, Runy słowiańskie, Warszawa. Landes R., Katz T., 2012, The Paranoid Apocalypse: A Hundred-Year Retrospective on The Protocols of the Elders of Zion , New York University Press. Manovich L., 2013, Software takes command: extending the language of new media , New York. Napiórkowski M., 2013 , Mitologia współczesna , Warszawa. Negroponte N., 1995, Being Digital , Hodder and Stoughton. Nichols T., 2017, The Death of Expertise, Oxford University Press, USA. W. Werner, A. Trzoss168 O’Reilly T., 2007, What is Web 2.0: Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software , [w:] „International Journal of Digital Economics” No. 65, s. 17–37. Pariser E., 2011, The Filter Bubble. What Internet is Hiding from You, Penguin Press. Pomorski J., 2017, Spoglądając w przeszłość. Studia i szkice metahistoryczne , Lublin. Postman N., 1992, Technopoly. The surrender of culture to technology, New York. Quattrociocchi W., Scala A., Sunstein C.R., 2016, Echo Chambers on Facebook, http://www.law. harvard.edu/programs/olin_center/papers/pdf/Sunstein_877.pdf [dostęp: 20.04. 2019]. Raymond E.C., 2001, The Cathedral and the Bazaar. Musings on Linux and Open Source by an Accidental Revolutionary , O’Reilly Media. Rheingold H., 2000, Tools for Though , MIT Press. Sartori G., 2005, Homo Videns: Telewizja i post-myślenie , Warszawa. Silverton J., 2009, A new dawn for citizen science [w:] Trends in Ecology and Evolution vol. 24/9 s. 467–471. Spitzer M., 2013, Cyfrowa Demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci, Słupsk. Spitzer M., 2016, Cyberchoroby. Jak cyfrowe życie rujnuje nasze zdrowie , Słupsk. Spohr D., 2017, Fake news and ideological polarization: Filter bubbles and selective exposure on social media , [w:] „Business Information Review” 34(3), s. 150–160. Sunstein C. R., 2017, #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media, Pricenton University Press. Surowiecki J., 2005, The Wisdom of Crowds , New York. Szpunar M., 2010, Nowe media a paradygmat kultury uczestnictwa [w:] Teorie komunikacji i mediów, red. M. Graszewicz, J. Jastrzębski, Wrocław, s. 251–262. Szydłowski P., 2018, Wandalowie, czyli Polacy , Warszawa. Torvalds L., Diamond D., 2001, Just for Fun. Story of an Accidental Revolutionary , Harper Collins. Trzoss A., 2018, Cyfrowy Homo Ludens. Historia jako element obszaru rozrywki na portalu społecznościowym Youtube , [w:] Popularyzacja nauk historycznych – teoria i praktyka. Zbiór studiów, red. Gołaszewska-Rusinowska D., Mielewska M., Sińczak T., Toruń, s. 193–209. Vaidhyanathan S., 2011, The Googlization of everything: (and why we should worry) , University of California Press. Vaidhyanathan S., 2018, Antisocial Media: How Facebook Disconnects Us And Undermines Democracy , tłum. Mincer W., Sosnowska K., Warszawa. Watts S., 2006, The People’s Tycoon: Henry Ford and the American Century , Vintage Books Werner W., 2004, Kult początków. Historyczne zmagania z czasem, religią i genezą , Poznań. Wrzosek W., Ź ródło historyczne jako alibi realistyczne historyka , [w:] Historyk wobec źródeł. Historiografia klasyczna i nowe propozycje metodologiczne , red. J. Kolbuszewska, R. Stobiecki, Łódź 2010, s. 23–28. Żuchowicz R., 2018, Wielka Lechia. Ź ródła i przyczyny popularności teorii pseudonaukowej okiem historyka , Warszawa. Źródła internetowe Blog Marcina Napiórkowskiego https://mitologiawspolczesna.pl/tryumf-historycznej-post-prawdypseudonaukowe-bestsellery-o-starozytnym-imperium-lechitow/ [dostęp online: 20.04.2019]. Blog Seczytam http://seczytam.blogspot.com/ [dostęp online: 20.04.2019]. Czy cyfrowe media wywołują społeczną paranoję?169 Blog Sigillum Authenticum http://sigillumauthenticum.blogspot.com/p/lechicki-spis-tresci.html [dostęp online: 20.04.2019]. Fanpage Historyczne Bzdury https://www.facebook.com/historycznebzdury/ [dostęp online: 20.04.2019]. Fanpage Imperium Lechickie to bzdura https://www.facebook.com/imperiumlechickietobzudra/ [dostęp online: 20.04.2019]. Histmag o IPN https://histmag.org/Ludzie-Niemcy-ludziom-zgotowali-ten-los-burza-wokol-materia lu-IPN-18601 [dostęp online: 20.04.2019] Histmag o Wielkiej Lechii https://histmag.org/Wielka-Lechia-nie-istniala-baza-artykulow-14682 [dostęp online: 20.04.2019]. Kanał Youtube Pawła Szydłowskiego https://www.youtube.com/user/rationalatheist100 [dostęp online: 20.04.2019]. Does digital media develop social paranoia? Dialogue on the presence of conspiracy theory in social media and mass culture This article is in a sense a dialogue devoted to the presence of conspiracy theories on social media and mass culture. The authors present the current state of research on the development of digital culture and its social consequences. Next, a case study of the existence of the conspiracy theory of so-called Wielka Lechia is presented. In the analysis the authors combine theoretical and technical considerations of Web 2.0 with research inquiry, which is the analysis of the structure of the Great Lechia theory in social media. The problem of the popularity of the concept of Paweł Szydłowski's and Janusz Bieszk's has been referred to a wider context related to the modern functioning of historical knowledge on the Web. The factual orientation of historical education and the influence of social media on the functioning of the social dimension of history and historians have been indicated as the reason for the current state of the problem. Finally, the authors refer to the digital version of pseudoscience to its earlier analog counterparts and make a structural comparison of both. The effect of this confrontation is to point the phenomenon of remediation of conspiracy theories and the growing deprofessionalization of discourse, which ultimately leads to the end of the era of intellectual authorities. Key words: social media, mass culture, conspiracy theory, Wielka Lechia, remediation, digital history, Web 2.0