ILMDA TOBLANIB TANILGAN OLIM. ROSSIYA FANLAR AKADEMIYASI AKADEMIGI, PEDAGOGIKA FANLARI DOKTORI, PROFESSOR VLADIMIR SYERGEYEVICH KUZIN VA UNING ILMIY MAKTABI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1448 ILMDA TOBLANIB TANILGAN OLIM. ROSSIYA FANLAR AKADEMIYASI AKADEMIGI, PEDAGOGIKA FANLARI DOKTORI, PROFESSOR VLADIMIR SYERGEYEVICH KUZIN VA UNING ILMIY MAKTABI Botir Boltabayevich Baymetov Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi professori https://doi.org/10.5281/zenodo.17451886 “Qachonki, Alloh mo‘minlar orasida biror olimning shon-shuhratini yoysa, albatta, u olimlardandir. Shuningdek, odamlar uning egallagan ilmiga muhtoj bo‘lsalar, olim va boshqalarga kamtarlik bilan munosabatda bo‘lishni o‘ziga lozim tutadi. Olim ilmda o‘zi bilan teng shaxslarga nisbatan kamtar bo‘lsa, ularning qalblarida unga nisbatan muhabbat paydo bo‘ladi, uni yaqin kishisidek yaxshi ko‘radilar. U yo‘q paytda esa, ularning qalblari sog‘inib qoladi”. 1 Bizga yoshlik chog‘larimdan boshlab avval maktabda, keyinchalik o‘rta maxsus ta’lim muassasasida, oliy ta’lim dargohi, aspirantura va doktoranturalarda ustozlik qilgan insonlarning barchasini eslab yodga olamiz.O‘tganlarining haqlariga duolar qilamiz. Chunki, inson uchun berilgan o‘ta qisqa vaqt uning foniy dunyoda qilgan yaxshi ishlari, amallari yodda qoladi. Ayniqsa, ta’lim bergan ustozning shirin kalomi, olimlik fazilati va insonlarga chin ko‘ngildan qilgan yaxshiliklari uni doimo eslatib turadi. Barcha sohalar singari tasviriy san’atda ham talaygina buyuk ustoz pedagog-olimlar faoliyat ko‘rsatishgan. Buyuk xizmatlari ordeni sohibi, O‘zbekiston xalq rassomi, O‘zbekiston Badiiy akademiyasi akademigi, professor Malik Nabiyev, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan yoshlar murabbiysi, professor G‘afur Abduraxmonov, O‘zbekiston xalq rassomlari, professorlar Rustam Xudoyberganov, Javlon Umarbekov, Bahodir Jalolov va ko‘plab boshqa san’at arboblarini keltirish mumkin. Bugun biz o‘tgan asrning 50-60 yillarida tasviriy san’atning sirli olamiga kirib kelgan va o‘zining mazkur sohani rivojlanishiga ilmiy nazariy hissasini qo‘shgan RSFSRda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, akademik, Davlat mukofoti laureati, pedagogika fanlari doktori, professor Vladimir Sergeyevich Kuzin (1938-2006) xaqida so‘zlamoqchimiz. Taniqli rus rassomi va olimi V.S.Kuzin 1938 yil 24 mayda Moskva viloyati, Odinsovo qishlog‘ida tug‘ilgan. 1954 yilda u Moskva Badiiy grafika rassomlik pedagogika kollejiga o‘qishga kirdi va u erda tasvriy san’at yo‘nalishida kasbiy ta’lim oldi. 1957 yilda Vladimir Sergeyevich Moskva davlat pedagogika institutining badiiy grafika fakultetiga o‘qishga kirdi. Institutda o‘qish davomida badiiy mahoratini oshirib, tasviriy san’at bo‘yicha bilimini kengaytirdi. Lenin nomidagi Moskva Davlat Pedagogika Institutidagi ta’lim Vladimir Sergeyevich Kuzin va uning kelajakdagi badiiy va pedagogik faoliyatiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu erda u 1 Абу Бакр Ал-Ожуррийнинг “Ахлоқ ул-уламо” китобидан INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1449 fundamental bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ldi, bu esa keyinchalik Rossiyada taniqli va hurmatli rassom bo‘lishiga yordam berdi. Vladimir Sergeyevich Kuzin rassomlik va grafika bo‘limida o‘qiyotganda nafaqat tasviriy san’atga, balki psixologiyaga ham qiziqish uyg‘otdi. Uning ilmiy yutuqlari shunchalik ajoyib ediki, unga aspiranturada o‘qishni davom ettirish imkoniyati taklif qilindi. U aspiranturada o‘qish davrida ijod psixologiyasiga chuqur kirib borgan va bu borada chuqur ilmiy izlanishlar olib borgan. U erishgan eng muhim xulosalardan biri nafaqat san’atda, balki umumta’lim maktablarida ham realistik harakatni saqlash va rivojlantirish zarurati edi. Uning tadqiqotlari ijodiy tafakkur va dunyoqarashni rivojlantirish uchun realistik san’at muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. U realistik san’at tanqidiy fikrlash, estetik idrok etish, fikr va tuyg‘ularni ifoda etishni tarbiyalashiga chuqur amin bo‘ldi. 1965 yilda mashhur psixolog, professor Yevgeniy Ivanovich Ignatv rahbarligida psixologiya fanlari nomzodi dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi. Vladimir Sergeyevich Kuzin o‘qituvchilar va o‘qituvchilarga o‘quvchilarning ijodiy shaxsini samarali rivojlantirishga yordam beradigan uslubiy yondashuvlar va vositalarni ishlab chiqishda faol ishtirok etadi. Uning faoliyati ijodiy qobiliyat va fikrlashni rivojlantirishga, shuningdek, rag‘batlantiruvchi ta’lim muhitini yaratishga qaratilgan. Biroq, uning psixologiya sohasidagi ilmiy izlanishlarining eng muhim natijasi “Rassomlar uchun psixologiya” kitobi bo‘ldi. “Rassomlar uchun psixologiya” bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu darslik rus, ingliz, ispan va italyan tillarida bir necha bor qayta nashr etildi. Uning asarlari yuqori baholanib, ikki marta Davlat mukofotiga ko‘rsatilgan. Unda Vladimir Sergeyevich ijodkorlarni tayyorlash va rivojlantirishda psixologik tamoyil va yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha o‘z tadqiqotlari asosida qimmatli tavsiya va tavsiyalar beradi. Kitob san’at o‘qituvchilari va talabalari, shuningdek, ijod psixologiyasiga qiziqqan har bir kishi uchun muhim manbaga aylandi. 1974 yilda pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun “Umumta’lim maktablarining tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarni g‘oyaviy-estetik tarbiyalash” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi. 1978 yilda V.S. Kuzinga professor ilmiy unvoni berildi. 1986 yilda u “RSFSRda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi” faxriy unvonini oldi. 2001 yilda u Rossiya ta’lim akademiyasining akademigi etib saylangan. 1993 yilda Vladimir Sergeyevich o‘zining shogirdi va izdoshi Stanislav Petrovich Lomov bilan hamkorlikda Moskva viloyati pedagogika instituti badiiy grafika fakultetida xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan tasviriy san’at, dekorativ-amaliy san’at fanlari o‘qituvchilarini tayyorlash bo‘yicha eksperimental o‘quv dasturi va DTS ishlab chiqildi. Bu o‘quv dasturining o‘ziga xos jihati o‘quv fanlari bilan bir qatorda dekorativ-amaliy san’at va xalq amaliy san’atining o‘zaro uyg‘unligi bo‘lib, o‘quvchilarga yanada har tomonlama badiiy ta’lim olish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish imkonini berdi. Bu talabalarning badiiy mahoratini, ijodiy tafakkurini, turli badiiy sohalarda amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini berdi. Talabalar dekorativ-amaliy san’atning turli uslublari, materiallari va uslublarini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Ular xalq hunarmandchiligini o‘rganib, to‘qimachilik, yog‘och o‘ymakorligi, kulolchilik kabi turli materiallar bilan ishlashni o‘rgandilar. Talabalar, shuningdek, kundalik hayotda san’atni qo‘llash kontekstida kompozitsiya va dizayn tamoyillarini o‘rgandilar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1450 Bu o‘quvchilarning dunyoqarashini kengaytirib, hunarmandchilik bo‘yicha qo‘shimcha ko‘nikma va bilimlarni egallash imkonini berdi. Ta’limga bunday yondashuv ularning ijodiy salohiyatini rag‘batlantirdi va turli badiiy uslublar va harakatlarni chuqur o‘rganishga yordam berdi. V.S. Kuzin mamlakatda uzluksiz badiiy ta’limni rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi. Uning muvaffaqiyatli faoliyati va rahbarligi san’atning uzluksiz rivojlanishi va takomillashuvi uchun imkoniyatlar yaratilishiga xizmat qildi. U ko‘p yillar davomida Rossiya Xalq ta’limi vazirligining badiiy-grafika fanlari bo‘yicha ilmiy-uslubiy kengashi raisi, Xalq ta’limi vazirligi huzuridagi shu kabi kengash raisining o‘rinbosari, 30 yil davomida Rossiya Ta’lim vazirligining Umumiy ta’lim bo‘yicha Federal ekspertlar kengashining Tasviriy san’at va chizmachilik bo‘limiga rahbarlik qilgan. Ilmiy-pedagogik ishlarda faol qatnashib, hamkasblari (E.I.Ignatev, N.N.Rostovsev, V.P.Zinchenko, E.V.Shoroxov va boshqalar) bilan hamkorlikda umumta’lim maktablari uchun tasviriy san’at bo‘yicha o‘quv dasturlari, o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar, metodikalar ishlab chiqdi. Uning asarlari uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlarida muvaffaqiyat bilan qo‘llanilib kelinmoqda. Tasviriy san’atni o‘qitish, uning maktab fanlari tizimidagi o‘rni haqidagi qarashlarning ko‘p qutbliligi doimo tadqiqotchilar, rassomlar, o‘qituvchilar o‘rtasida bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. Ushbu qarashlar va yo‘nalishlar to‘qnashuvida V.S. Kuzin har doim aniq va prinsipial pozitsiyani egallagan: maktabdagi “Tasviriy san’at” fani majburiy o‘quv intizomi bo‘lib, an’anaviy maqsadlarga - ta’lim, tarbiya va rivojlanishga qaratilgan. Ushbu maqsadlarni muvozanatlash o‘qituvchining asosiy vazifasidir. “1–9-sinflar uchun tasviriy san’at” dasturi V.S. Kuzin, umumta’lim maktablarida badiiy ta’lim sohasidagi eng muhim tadqiqot loyihalaridan biridir. Uning yondashuvi va usullari keng ommalashgan va o‘qituvchilar va talabalar orasida tan olingan. Ushbu dastur ko‘p yillar davomida nafaqat nazariy tamoyillarning uzluksizligi bilan, balki ularni amaliyotda sinab ko‘rilgan ko‘pchilik tomonidan tan olingan. Uning rahbarligidagi “1–9-sinflar uchun tasviriy san’at va badiiy mehnat” kabi boshqa dasturlar orasida alohida ajralib turadi. Badiiy ta’limda “Tasviriy san’at, 1–9-sinflar” dasturi alohida ilmiy va ijodiy jihatdan ajralib turadi. U olimning ijod psixologiyasi sohasidagi ilmiy izlanishlariga asoslanadi. Bu nafaqat rasm chizish va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi, balki o‘quvchilarga san’atning ularning hayotidagi chuqur ahamiyatini tushunishga yordam beradi. V. S. Kuzinning dasturi tasviriy san’atni o‘rganishga kompleks yondashish, jumladan, tasviriy san’at tarixi, xalq an’analarni o‘rganish, turli davr va madaniyatlar san’at asarlarini tahlil qilish, o‘quvchilarning ijodiy tafakkuri va badiiy mahoratini rivojlantiruvchi amaliy topshiriqlarni bajarish kabi vazifalarni ifodalaydi. Dasturda hayotdan tortib, narsa va hodisalarni real ko‘rishni rivojlantirish muhimligi ta’kidlangan. Bu o‘quvchilarning tasviriy san’at bo‘yicha ko‘nikmalarini rivojlantirishga, san’atning turli qirralarini o‘rganishga yordam beradigan keng ko‘lamli topshiriq va mashqlarni taklif etadi. Pedagogika va psixologiya va tasviriy san’at fanlarining yetakchi olimi sifatida V.S. Kuzin Rossiya va xorijda keng tanilgan. U umumta’lim maktablari, san’at va pedagogika kollejlari, oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanmalar, darsliklar, monografiyalar, badiiy albomlar, tasviriy san’at o‘quv dasturlari kabi to‘rt yuzga yaqin ilmiy ish muallifi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1451 Uning asosiy asarlaridan: “Qalamtasvir. Qalamchizgi va qoralamalar”, 1-sinflar uchun “Tasviriy san’at”, “Psixologiya”, 1-4-sinflar uchun “Tasviriy san’at”, “Umumta’lim maktablarida tasviriy san’at o‘qitish metodikasi” kabi asarlari mashhurdir. Tasviriy san’at bo‘yicha ko‘rgazmalar tashkil etish sohasidagi faol faoliyati tufayli V.S. Kuzin nafaqat o‘z asarlarini namoyish eta oldi, balki badiiy madaniyat va pedagogika rivojiga katta hissa qo‘sha oldi. Uning tashkil etgan ko‘rgazmalari o‘zaro tajriba almashish, o‘zaro bilim olish maydoniga aylanib, tasviriy san’atning ommalashishiga, badiiy ijodning rivojlanishiga xizmat qildi. V.S. Kuzinning “Psixologiya” darsligi psixologiya fanining zamonaviy yutuqlarini taqdim etadi. Muallif ta’lim va bolalar psixologiyasi, badiiy ijod va tasviriy san’at psixologiyasi, shuningdek, bolalarda tasviriy qobiliyatlarni rivojlantirish va ijodiy tasavvurni shakllantirish usullariga oid masalalarga alohida e’tibor qaratgan. Ushbu nashr bo‘lajak tasviriy san’at va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash uchun mo‘ljallangan. V.S. Kuzinning badiiy pedagogika rivojidagi xizmatlari beqiyos. Uning asarlari tasviriy san’at ta’limining muhim poydevori bo‘lib, son-sanoqsiz o‘qituvchi va talabalarni ijodiy o‘sish va rivojlanishga ilhomlantirdi. Uning pedagogika oliy o‘quv yurtlari va kollejlari, san’at maktablari o‘quvchi-talabalari hozirgacha uning dasturlari va darsliklaridan foydalanib o‘qishmoqda. Vladimir Sergeyevich Kuzin tasviriy san’at sohasini uzluksiz ta’lim tizimining rivojlanishi uchun ulkan hissa qo‘shgan yetuk olim-pedagog sifatida davlat tomonidan quyidagi mukofotlarga sazovor bo‘lgan. • RSFSRda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1981). • K.D. Ushinskiy medali (1984) • Davlat mukofoti (1986); (1990); (1968 yildan). (1986) – “Psixologiya” darsligi uchun (1982, 2-nashr) • “Do‘stlik” ordeni (1999) • Rossiya Federatsiyasining ta’lim sohasidagi Davlat mukofoti (2000) • Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasining oltin medali • Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasining Faxriy diplomi • “Xalq ta’limi a’lochisi” ko‘krak nishoni Oliyjanob olim, yetuk pedagog Vladimir Sergeyevich Kuzin o‘zidan ko‘plab shogirdlar qoldirdi. Uning shogirdlari nafaqat sobiq ittifoq respublikalarida, balki jahonning ko‘plab mamlakatlarida tasviriy san’at fanini rivojlanishiga o‘zlarining hissalarini qo‘shmoqdalar. Uning say’ harakatlari bilan ko‘plab olim, san’at arboblari, davlat va jamiyat arboblari bo‘lib yetishishdi. Vladimir Sergeyevich Kuzinning ilmiy maslahatchiligi va rahbarligida 80 ga yaqin olimlar pedagogika fanlari doktorlari, fan nomzodlari tasviriy san’at fanining nazariyasi va metodikasini takomillashtirishga bag‘ishlangan ilmiy mavzularda o‘zlarining dissertatsiyalarini muvaffaqiyat bilan himoya qilganlar. Jumladan markaziy Osiyo, xususan O‘zbekistondan o‘ndan ortiq tadqiqotchilar fan nomzodlari va fan doktorlari bo‘lib yetishishdi. Shulardan ko‘rinadiki, san’at, madaniyat va ilm sohasi millat tanlamaydi. Chegara bilmaydi. Bugungi kunda ham Olimning ishlarini davom ettirayotgan va tasviriy san’at sohasini rivojiga hissa qo‘shayotgan V.S.Kuzinnig keksa avlod shogirdlari “Ustoz” ning bergan o‘gitlari asosida yoshlarga tasviriy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1452 san’at sirlarini o‘rgatishda, tadqiqotchilarning ilmiy ishlariga rahbarlik qilishda barakali ijod qilib kelmoqdalar.