OʻZBEKISTON MADANIYAT TIZIMIDA MUZEY VA GALEREYALARNING OʻRNI VA OʻZIGA XOSLIGI HAMDA INSTITUTSIONAL RIVOJLANISH PARADIGMALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1501 OʻZBEKISTON MADANIYAT TIZIMIDA MUZEY VA GALEREYALARNING OʻRNI VA OʻZIGA XOSLIGI HAMDA INSTITUTSIONAL RIVOJLANISH PARADIGMALARI 1Baxriyev Ilhomjon Saidazimovich, 2Axmedjanova Matluba Murodovna, 3Abduqodirova Farzona Abdulaziz qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va dizayn kafedrasi katta oʻqituvchisi, 2,3Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va muhandistlik grafikasi yoʻnalishi 1-kurs talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17452005 Annotatsiya. Ushbu tadqiqot O‘zbekiston Respublikasining madaniy-ma’rifiy tizimida muzeylar va galereyalarning shakllanish bosqichlari, ularning zamonaviy xususiyatlari hamda madaniy muloqotni rivojlantirishdagi transformatsion rolini ilmiy-tahliliy jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tahlil davomida O‘zbekiston Davlat san’at muzeyining knyaz N.K. Romanov kolleksiyasi asosida shakllangan fondlari va milliy san’at maktabining taraqqiyoti ko‘rib chiqiladi. Afrosiyob muzeyi misolida arxeologik merosning tarixiy ahamiyati ochib berilib, VII asrga oid Sog‘d davlati davridagi devoriy suratlar ilmiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari muzey sohasini rivojlantirish va uni zamonaviy sharoitlarga moslashtirishga qaratilgan institutsional strategiyalar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Аннотация. Исследование посвящено научно-аналитическому изучению этапов формирования музеев и галерей в культурно-просветительской системе Республики Узбекистан, их современных особенностей и трансформационной роли в развитии культурного диалога. В процессе анализа рассматривается развитие коллекций Государственного музея искусств Узбекистана, основанных на собрании князя Н. К. Романова, и эволюция национальной художественной школы. На примере музея Афросиаба раскрывается историческое значение археологического наследия и проводится анализ настенных росписей VII века, относящихся к периоду государства Согд. Результаты исследования служат теоретической основой для выработки институциональных стратегий по развитию музейной сферы и её модернизации. Annotation. This study focuses on the scientific and analytical exploration of the formation stages of museums and galleries in the cultural and educational system of Uzbekistan, their modern features, and their transformational role in cultural dialogue. The research examines the development of the State Museum of Art of Uzbekistan’s collections, based on Prince N. K. Romanov’s assemblage, and the evolution of the national art school. Using the Afrasiab Museum as an example, the paper highlights the historical significance of archaeological heritage and analyzes 7th-century wall paintings related to the Sogdian period. The findings provide a theoretical foundation for institutional strategies aimed at developing and modernizing the museum sector. Kalit so'zlar: muzey, san'atshunoslik, madaniy meros, muzey, kolleksiya, zamonaviy san'at, institutsional tahlil, ilmiy, hujjatlashtirish, tiklanish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1502 Kirish Madaniy merosni asrab-avaylash har qanday davlat strategiyasining muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Shu jihatdan, muzey va galereyalar milliy madaniyatni saqlash, uni xalq ongida mustahkamlash va tarixiy xotirani tiklashda beqiyos institutsional o‘ringa ega. O‘zbekiston bugungi kunda boy madaniy-tarixiy salohiyatga ega bo‘lgan davlat sifatida e’tirof etiladi. Respublikada yuzdan ortiq muzeylar faoliyat yuritayotgan bo‘lib, ularning umumiy fondi ikki million yetmish mingdan ortiq tarixiy eksponatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu eksponatlar amaliy bezak san’atining qadimiy an’analaridan tortib - ganch, yog‘och va tosh o‘ymakorligi, zargarlik, gilamchilik, kashtado‘zlik, kulollikka oid noyob namunalar - eng yangi tasviriy san’at durdonalari va nodir arxeologik topilmalargacha bo‘lgan barcha madaniy qatlamlarni qamrab oladi. Bunday miqyosdagi madaniy meros tizimi O‘zbekiston muzeylarining institutsional murakkabligini va ularni chuqur ilmiy o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Ikki milliondan ortiq eksponat bu shunchaki raqam emas, balki madaniy merosni boshqarish tizimiga qo‘yiladigan ulkan ilmiy, texnik va tashkiliy talabni anglatadi. Shu sababli muzeylar faoliyatida zamonaviy saqlash, restavratsiya, raqamlashtirish va ilmiy hujjatlashtirish ishlari GOST va OAK me’yorlariga muvofiq tarzda yo‘lga qo‘yilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola tadqiqotining asosiy maqsadi - O‘zbekiston muzeylarining tarixi, tuzilmasi va mazmunini ilmiy jihatdan o‘rganish, ularning ilmiy, ta’limiy va ma’rifiy funksiyalarini tahlil qilish hamda milliy standartlar darajasida takomillashtirishdan iborat. Tadqiqot doirasida O‘zbekiston Davlat san’at muzeyining shakllanish jarayoni va tarixiy rivojlanishlari, Afrosiyob kabi arxeologik muzeylarning o‘lkashunoslikdagi o‘rni, shuningdek, “Art and Fact” singari zamonaviy galereyalarning yangi madaniy diskursdagi o‘rni yoritib beriladi. Mazkur tadqiqotning mohiyati faqat tarixiy faktlarni qayta ko‘rib chiqish bilan cheklanmay, balki ushbu faktlar asosida muzeylarning bugungi kundagi missiyasi, ularning jamiyatdagi ilmiy-ma’rifiy ahamiyati va madaniy rivojlanishdagi rolini aniqlashdan iboratdir. Adabiyotlar Tahlili va Metodologiyasi O‘zbekiston muzeyshunosligi va san’atshunosligiga oid adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavjud ilmiy manbalar asosan alohida rassomlarning ijodiga bag‘ishlangan bo‘lib, muzeylarning institutsional tuzilmasi, ularning evolyutsiyasi va global madaniy kontekstdagi funksiyalarini yaxlit tizimda o‘rganish borasida sezilarli bo‘shliq mavjud. Shu nuqtai nazardan, Osiyodagi eng yirik san’at maskanlaridan biri - O‘zbekiston davlat san’at muzeyining shakllanish tarixi alohida ilmiy ahamiyatga ega. Muzeyning dastlabki fondi Toshkentga surgun qilingan knyaz N.K. Romanovning shaxsiy to‘plamiga asoslangan bo‘lib, bu kolleksiya muzey tarixining markaziy qismi hisoblanadi. Romanov to‘plamida asosan rus va g‘arbiy yevropa rassomlari tomonidan yaratilgan portret va tarixiy janrdagi kartinalar, grafika va haykaltaroshlik asarlari, badiiy mebellar hamda chinni buyumlar mavjud bo‘lgan. O‘zbekiston Davlat san’at muzeyining dastlabki kolleksiyasi faqat Romanov to‘plami bilan cheklanib qolmagan. Uning fondi Turkiston o‘lkashunoslik muzeyining badiiy bo‘limi hamda boshqa shaxsiy kolleksiyalar asosida boyitilgan. Bu jarayon O‘zbekiston san’atshunosligi metodologiyasida nafaqat tabiiy kolleksiyalash, balki mavjud fondlarni strategik qayta taqsimlash an’anasi mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Metodologik yondashuvda tarixiy-institutsional tahlil muhim o‘rin tutadi. Bu usul arxeologik topilmalarning aniqlanish jarayoni, muzeylarning shakllanish tarixi, xronologik o‘zgarishlar va ularning zamonaviy jamiyatdagi rolini tizimli tarzda yoritishga imkon beradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1503 Muhokama va Natijalar Muzey dastlab knyaz Romanovning saroyida joylashgan bo‘lsa-da, 1935–1966-yillar davomida u Xalq universiteti binosida faoliyat olib borgan. 1966-yilgi Toshkent zilzilasi natijasida mazkur bino vayron bo‘lganidan so‘ng, 1974-yilda me’morlar I. Abdulov, A.K. Nikiforov va S.A. Rozenblumlar loyihasi asosida muzey uchun maxsus yangi bino qurilgan. Ushbu inshoot modernizm yo‘nalishidagi yechimlarda bunyod etilgan bo‘lib, metall karkasli konstruksiyalar asosida to‘rtburchak shaklli hajmlarga ajratilgan qulay kubik tuzilishga ega. Muzey fondi osiyoda ijod qilgan rassomlar - N. Kazakov, R. Zommer kabi ijodkorlarning asarlari hisobiga boyigan bo‘lib, bu O‘zbekiston tasviriy san’ati maktabining shakllanishi va arkaziy teatr san’ati rivoji uchun muhim asos yaratgan. Shuningdek, P. Benkov, A. Volkov, M. I. Kurzin hamda Usto Mo‘min (A. Nikolayev) kabi mashhur ustalarning ijod namunalariga ekspozitsiyada alohida o‘rin berilgan. Ularning asarlari mahalliy san’atning global san’at an’analari bilan uyg‘unlashuvini ta’minlagan. O‘zbekiston davlat san’at muzeyi ilmiy-tadqiqot faoliyatida san’at asarlarini o‘rganish, tahlil qilish, katalog va albomlar tayyorlash, ilmiy nashrlar yaratish bilan shug‘ullanadi. Muzey xalqaro muzeylar qo‘mitasi a’zosi sifatida global muzey standartlari bilan faol muloqot olib boradi. Shuningdek, Belgiya, AQSh, Germaniya va Fransiyada o‘tkazilgan xalqaro ko‘rgazmalarda, jumladan “EKSPO–2000” xalqaro ko‘rgazmasida muntazam ishtirok etib, O‘zbekiston madaniy diplomatiyasining yuksak darajada namoyon bo‘lishiga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonning madaniy merosini shakllantirish jarayonida arxeologik muzeylar ham alohida, fundamental o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishning eng yorqin ilmiy namunalaridan biri - Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi bo‘lib, u 1970-yilda Sharof Rashidov tashabbusi bilan tashkil etilgan. Muzey Afrosiyob qadimiy shahar manzilgohining ko‘p asrlik tarixini xronologik tamoyil asosida yoritadi. Afrosiyob muzeyining eng nodir va ilmiy jihatdan eng qimmatli eksponati - VII asrga oid saroy qabulxonasi devorlaridan topilgan devoriy suratlar hisoblanadi. Bu suratlar 1965-yilda Toshkent yo‘lini qurish ishlari davomida tasodifan topilgan bo‘lib, u yerda qadimiy devor yer ostida ko‘milgan holda saqlanib qolgan. Topilmalar maxsus mustahkamlovchi texnikalar yordamida ehtiyotkorlik bilan olib chiqilgan va muzey markaziy zaliga ko‘chirilgan. 1985-yildan boshlab ular doimiy ekspozitsiya sifatida namoyish etilmoqda. Xitoy solnomalarida ham Varxumanning 655-yilda Tan sulolasiga elchilar yuborgani qayd etilgan. Tadqiqotchilar bu diplomatik missiyani Eron bilan bo‘lgan urushdan so‘ng, arablarning kengayish xavfiga qarshi siyosiy choralar doirasida amalga oshirilgan deb hisoblaydilar. Ushbu topilmalar Afrosiyob muzeyini nafaqat milliy san’at markazi, balki Sog‘d davlatining O‘rta Osiyo siyosiy tarixidagi o‘rni va xalqaro diplomatiyasini yorituvchi fundamental tarixiy manba sifatida baholash imkonini beradi. Shuningdek, Toshkent shahrida yaqinda tashkil etilgan “Art and Fact” platformasi O‘zbekistondagi yangi madaniy muhit va ijodiy innovatsiyalarni ifodalovchi institut sifatida e’tirof etiladi. Qiziqarli jihati shundaki, bu galereya sobiq ortopediya binosining yerosti, harbiy himoya inshooti bazasida joylashgan bo‘lib, hozirda ochiq madaniy maydonga aylangan. “Art and Fact” mobil, interfaol va munozarali san’at maydoni sifatida zamonaviy shahar hayotining ijtimoiy va madaniy dinamikasini aks ettiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1504 Uning asosiy maqsadi - an’anaviy muzey shaklidan farqli tarzda, zamonaviy insonning madaniy dunyoqarashini kengaytirish, ijodiy fikr almashinuvini faollashtirish va shahar madaniyatini boyituvchi “g‘oyalar fabrikasi” sifatida faoliyat yuritishdir. Bu kabi yangi institutlarning paydo bo‘lishi O‘zbekiston madaniy hayotining tiklanishi va transformatsiyasi jarayonini ifodalaydi. Ular davlat muzeylarining ilmiy-tadqiqot va konservatsiya faoliyatini zamonaviy san’atning interfaol shakllari bilan uyg‘unlashtirishda muhim o‘rin tutmoqda. Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston davlat muzeylari nafaqat tarixiy hujjatlar va moddiy merosni saqlovchi arxiv sifatida, balki ilmiy-tadqiqot, ta’limiy va madaniy hamkorlikni rivojlantiruvchi faol markazlar sifatida ham faoliyat yuritmoqda. Ular bir tomondan GOST talablari asosida kolleksiyalarni saqlash, restavratsiya ustaxonalarida ta’mirlash va kataloglarni nashr etish bilan shug‘ullansa, ikkinchi tomondan xalqaro hamjamiyat bilan ijodiy aloqalarni mustahkamlab, milliy madaniy merosni global miqyosda targ‘ib qilmoqda. Xulosa O‘zbekiston muzeylari madaniy institutsionalizatsiyaning yuz yillik tarixini o‘zida mujassam etadi. Ular tashkilot sifatida imperatorlik davriga oid kolleksiyalarni milliy mulk sifatida saqlashdan tortib, zamonaviy, ochiq va dinamik san’at platformalarini qo‘llabquvvatlashgacha bo‘lgan murakkab yo‘lni bosib o‘tgan. O‘zbekiston Davlat san’at muzeyining universal to‘plamlari Romanovlar kolleksiyasi asosida shakllangan bo‘lib, unda G‘arbiy Yevropa va rus san’ati durdonalari bilan bir qatorda, O‘zbekiston xalq amaliy san’ati namunalari ham mujassam. Bu muzey mamlakatni Sharq va G‘arb madaniyatlari tutashgan madaniy sintez markazi sifatida namoyon etadi. Foydalanilgan Adabiyotlar Ro'yxati 1. Content of user uploaded document 'mf.docx' (Muzeylar faoliyatiga oid ma'lumotlar, O'zbekiston Davlat San'at Muzeyi, Afrosiyob, Zamonaviy san'at muzeylari haqida ma'lumotlar). 2. Romanov Palace (Knyaz Nikolay Konstantinovich saroyi va uning muzeyga aloqadorlik konteksti). 3. Baxriyev I.S. Rangshunoslikning bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining manzara kompozitsiyasini tuzish va tasvirlashdagi ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati // Kasb-hunar ta’limi = Профессиональное образование = Professional education: ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal. – 2025. – № 6.1. – С. 198–206. 4. Baxriyev I.S. Future figurative art to their teachers landscape composition to compose and to describe to teach creative competencies develop methodology EDUVISION: Journal of Innovations in Pedagogy and Educational Advancements. – 2025. – Vol. 01, Issue 06. – June. – ISSN (E): 3061-6972 5. Baxriyev I.S. Tasviriy san’at o‘qituvchilarini pedagogik faoliyatga tayyorlashda manzara kompozitsiyasining o‘rni // Journal of IQRO – Журнал Иқро – IQRO jurnali. – 2024. – Vol. 13, Issue 01. – ISSN: 2181-4341. – С. 7–11. 6. Baxriyev, I. (2023, December). BO ‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O ‘QITUVCHILARINI O ‘QITISHDA IJODIY RIVOJLANISHNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1505 topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01). 7. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). COMPOSITION AND IMPROVEMENT OF METHODOLOGY OF DESCRIPTION IN THE PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE FINE ART TEACHERS FOR PEDAGOGICAL ACTIVITY. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 60-62. 8. Baxriyev, I. S. (2021). RANGTASVIR ASARI ISHLASHDA KOMPOZITSIYA FANINING MUHUM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 2(12), 315-322. 9. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). THE ROLE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 63-66. 10. Baxriev, I. S. (2022). TASVIRIY SAN’AT RIVOJIDA KOMPOZITSIYANING AHAMIYATII. Academic research in educational sciences, 3(6), 818-823. 11. Baxriyev, I. S. (2023). SAN’AT ASARLARIDA KOMPOZITSIYA VA UNING MUHIM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 4(6), 256-262. 12. Bakhriev, I.(2023). SCIENTIFIC THEORETICAL BASIS OF TEACHING YOUNG STUDENTS TO DESCRIBE LANDSCAPE COMPOSITION. European International Journal of Pedagogics, 3(02), 47-53. 13. Бахриев, И. (2020). РИВОЯТЛАРНИНГ САНЪАТ АСАРЛАРИДАГИ ТУТГАН УРНИ ВА УНИНГ БАРКАМОЛ ЁШЛАРНИ ТАРБИЯЛАШДАГИ АХДМИЯТИ. Academic research in educational sciences, (2), 286-295. 14. Baxriyev, I. S. (2021). THE IMPORTANCE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE TEACHING OF FINE ARTS. Экономика и социум, (9 (88)), 28-32. 15. Baxriyev, I. S. (2021). PROBLEM EDUCATIONAL TECHNOLOGY IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Экономика и социум, (9 (88)), 33-35. 16. Султанов, Х. Э., Марасулова, И. М., Махмудов, М. Ж., & Бахриев, И. С. (2020). На пути совершенствования изобразительного искусства в непрерывном образовании: из опыта работы. Academic research in educational sciences, (4), 231-237. 17. Ugli, A. N. N., Saidazimovich, B. I., & Jabbarovich, M. M. (2020). Muhandislik grafikasida multimediyaning tutgan o'rni. Academic research in educational sciences, (4), 639-646. 18. Saidazimovich, B. I. (50). 50 YEARS OF THE XX CENTURY THE DEVELOPMENT OF THE UZBEK LANDSCAPE GENRE