RAQAMLI DAVRDA O'ZBEK TILINING NORMATIV ME'YORLARI: MUAMMO VA YECHIMLAR

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muhammadiyeva Ruxsora Termiz davlat universiteti O‘zbek filologiyasi fakulteti Filologiya va tillini o‘qitish: o‘zbek tili ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi RAQAMLI DAVRDA O‘ZBEK TILINING NORMATIV ME’YORLARI: MUAMMO VA YECHIMLAR Annotatsiya: Bugungi kunda har bir davlat o‘zining tiliga ega. Va bu tilning uzoq yillar yashashini, uniinternet tiliga aylantishni, xohlaydi. Shu o‘rinda O‘zbekiston ham. Tilga bo‘lgan qiziqish yaqin davrlarda emas, balki ancha oldingi davrlarga borib taqaladi. 1989-yil 21-oktyabr “ O‘zbek tiliga davlat tili” maqomi berildi. 1995-yil esa bunga o‘zgartirishlar kiritildi. Barcha hujjatlar o‘zbek tilida olib borilishi kerak, deya qonun bilan belgilab berildi. Aннотация: Сегодня у каждой страны есть свой язык. И каждая страна хочет, чтобы этот язык жил долгие годы, стал языком Интернета. Узбекистан также находится в таком положении. Интерес к этому языку возник не в последнее время, а гораздо раньше. 21 октября 1989 года был присвоен статус «узбекского языка». В 1995 году в него были внесены поправки. Законом было установлено, что все документы должны быть составлены на узбекском языке. Annotation: Today, every country has its own language. And they want this language to live for many years, to become the language of the Internet. Uzbekistan is also in this position. The relationship with the language goes back not to very recent times, but to earlier times. On October 21, 1989, the status of "Uzbek language" was given. In 1995, the Groups were added to this. It was stipulated by law that all documents must be drawn up in Uzbek. Kalit so‘zlar: Normativ tilshunoslik, til, internet tili, global muammo, adabiy savodxonlik, normative me’yorlar Hozirgi vaqtda jahonda taxminan 1300 xalq va elat bor. Ular 6000 ga yaqin tilda so'zlashadilar. Ayrim tillarda nihoyatda oz miqdordagi kishilar so‘zlashsa, ayrim tillarda, masalan, ingliz, xitoy, rus, ispan, fransuz tillarida millionlab odamlar so'zlashadi. Har bir tilning o ‘z tarixi, taqdiri, jamiyatda tutgan o'rni bor. Bu tillar kelib chiqishi, tipologiyasi, yozuvga ega yoki ega emasligi, unda gaplashuvchilarning umumiy miqdori bilan bir-biridan farqlanadi. Bugungi kunda o‘lik tillar soni ko‘payib ketmoqda va bu bugungi kunda har bir til uchun muammoli, qo‘rqinchli vaziyatdir. O‘zbek tilini internet tiliga aylantirish shuning bilan birga unda so‘zlashuvchilar sonini ham ko‘paytirish zarur hisoblanadi. Hozirgi kunda Ingiliz, rus, arab, fransus, ispan ushbu tillari BMT assambiliyasida va internet tili sifatida qaralmoqda. Internet tili sifatida ko‘roq ingiliz tilli qaralmoqda bugungi kunda 40% internet ma’lumotlari ingiliz tilidadir. O‘zbek tilining internet tili, so‘zlashuvchilar va o‘rganuvchilar soni ko‘paysa uning imkoniyatlari ko‘payadi. Uni o‘lik tillar soniga kirib qolishining ham oldini olgan bo‘lamiz. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra: Internet foydalanuvchilari 2025 yil yanvar-avgustda O‘zbekiston aholisi orasida internetdan foydalanish ko‘rsatkichi: Ayollar: 93.1% JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Erkaklar: 95.3% Bu ko‘rsatkichlar internetga kirish imkoniyati mamlakat bo‘yicha salkin emas, balki keng ekanligini ko‘rsatadi. Til tanlovi va kontentda o‘zbek tilining ulushi va Digital Marketing orqali olib borilgan tahlillarda, brendlar va reklama materiallari uchun Uzbek tili asosiy til sifatida ishlatilmoqda — 80-85% hollarda. Odamlar ko‘pchilik hollarda yangiliklar, ijtimoiy tarmoqlardagi post-lar, reklama, ommaviy axborot vositalari bilan bog‘liq kontentlarda uzbek tilini afzal ko‘radi. “Normativ tilshunoslik” — nima degani? (soddalashtirilgan, akademik taʼrif); Normativ tilshunoslik — bu tilga nisbatan meʼyorlar, qoidalarning o‘rnatilishi va targ‘ib qilinishiga yo‘naltirilgan tilshunoslik yo‘nalishi. U quyidagilar bilan shugʻullanadi: standart adabiy tilning normativ qoidalari (imlo, punktuatsiya, grammatik norma), rasmiy lug‘at va terminologiya ishlab chiqish, til siyosati va taʼlimda qaysi normaning qo‘llanishi kerakligini aniqlash, til meʼyorlarini ommaga tushunarli qilib yetkazish (preskriptiv yondashuv). Normativ tilshunoslik — “til qanday boʻlishi kerak”ga yo‘naltirilgan, amaliy va siyosiy jihatlari kuchli bo‘lgan tilshunoslik sohasi. (Bu taʼrif nazariy va preskriptiv hamda amaliy jihatlarni qamrab oladi.) Normativ til siyosati va qonuniy asoslar; 2025-yilda O‘zbekiston Adliya vazirligi bir videobloger postidan keyin davlat tili (o‘zbek) foydalanish me’yorlarini eslatib o‘tdi: davlat idoralarida, huquqiy hujjatlarda, korxonalarda va tashkilotlarda davlat tilining rasmiy me’yorlari asosida ishlash majburiyligi qayta ta’kidlandi. Law on the State Language (Davlat tili qonuni) davlat tilini rasmiy huquqiy me’yor sifatida belgilaydi. 1. Internet foydalanuvchilari va penetratsiya (Oʻzbekiston Internet foydalanuvchilari soni — 29.52 million (2024 boshida). Internet penetratsiyasi — 83.3%. Bu DataReportal tomonidan eʼlon qilingan maʼlumot. 2. Internetdan foydalanish (World Bank / TradingEconomics) World Bank / TradingEconomics maʼlumotlariga koʻra, “Individuals using the Internet (% of population)” Oʻzbekistonda ~89.0% (2023) deb hisoblangan. (Turli manbalarda yillik ozgina farq boʻlishi mumkin — lekin ikkala manba ham yuqori penetratsiyani tasdiqlaydi). Ko‘rinib turibdiki, bugungi kunda asta sekinlik bilan tilimizga bo‘lgan qiziqishlar ortib bormoqda va bu asta sekinlik bilan jadal rivojda o‘sishini ham anglatadi. Xulosa qilib aytish mumkinki, bugungi globallashuv va raqamli axborot asrida til insoniyatning eng muhim ijtimoiy va madaniy qadriyatlaridan biri sifatida o‘z o‘rnini yanada mustahkamlamoqda. Til nafaqat aloqa vositasi, balki millat tafakkuri, tarixiy xotirasi, madaniy merosi va ma’naviy birligining ifodasidir. Raqamli dunyo sharoitida tilning ahamiyati yanada ortib bormoqda, chunki u axborot oqimining boshqaruvi, sun’iy intellekt, ta’lim va raqamli texnologiyalar orqali jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismiga aylanmoqda. Zamonaviy inson uchun til — bu faqat muloqot vositasi emas, balki raqamli identitet, madaniy ishtirok va ijtimoiy ta’sir qurolidir. Shunga qaramay, yangi texnologiyalar, internet va ommaviy axborot vositalarining ta’siri ostida tilning tabiiy me’yorlari va ifoda shakllari o‘zgarib, ayrim hollarda buzilib bormoqda. Shu sababli bugungi kunda tilshunoslik oldida turgan eng dolzarb vazifa — tilning zamonaviy rivojlanishini boshqarish, uni madaniy asoslarda saqlab qolish va raqamli muhitda ham normativ me’yorlarini mustahkamlashdir. Tilning hozirgi davrdagi o‘rni — bu jamiyatning o‘zini anglash darajasi, madaniy mustaqilligi va intellektual JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL salohiyatining mezonidir. Har bir xalq o‘z tilini asrab-avaylasa, u nafaqat o‘z tarixini, balki kelajagini ham himoya qiladi. Demak, tilni e’zozlash — bu millatni e’zozlash, uni rivojlantirish esa — jamiyatni ma’naviy yuksaltirish demakdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sh. Abdullajonov stilistik kuzatishlar. ToshDU ilmiy asarlari “O‘zbek tilshunosligi masalalari” Toshkent, 1973-y. 2. G‘. Abdurahmonov, S. Mamajonov, O‘zbek tili va adabiyoti. Toshkent. 1995-y. 3. X. Muhiddinova, D. Xudayberganova, I. Umirova, N. Jiyanova, T. Yusupova “ Hozirgi o‘zbek adabiy tili ” Toshkent. 2006-y. 4. https://lex.uz 5. https://ziyo.uz