MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISH BOSQICHLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Tashatova Nasiba Allanazarovna Ilmiy izlanuvchi, Magistr [email protected] +99 890 963 89 00 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISH BOSQICHLARI Annotatsiya:Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanish bosqichlari ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Piaget, Vygotskiy va Erikson kabi olimlarning nazariyalari tahlil qilinib, bolaning tafakkuri, nutqi, hissiyotlari va ijtimoiy moslashuvi jarayonlari bosqichma-bosqich o‘rganilgan. Shuningdek, o‘zbek psixologiyasida bu boradagi yondashuvlar, oila va muhitning ta’siri hamda maktabga tayyorlovdagi psixologik omillar ko‘rib chiqilgan. Аннотация:В статье рассмотрены психологические этапы развития детей дошкольного возраста на основе теоретических концепций Пиаже, Выготского и Эриксона. Раскрываются особенности формирования мышления, речи, эмоций и социальной адаптации ребенка. Также анализируются подходы узбекской психологии, влияние семьи и социальной среды, а также психологические факторы готовности к школе. Abstract :This article explores the psychological development stages of preschool children based on the theoretical frameworks of Piaget, Vygotsky, and Erikson. It examines the development of thinking, speech, emotions, and social adaptation in early childhood. The study also analyzes approaches in Uzbek psychology, emphasizing the role of family, environment, and psychological factors in preparing children for school. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, psixologik rivojlanish, tafakkur, nutq, hissiyot, motivatsiya, ijtimoiy moslashuv, oila. Ключевые слова: дошкольное образование, психологическое развитие, мышление, речь, эмоции, мотивация, социальная адаптация, семья. Keywords: preschool education, psychological development, thinking, speech, emotions, motivation, social adaptation, family. KIRISH XXI asrda ta’lim-tarbiya sohasida yuz berayotgan tub islohotlar jamiyatimizda sog‘lom, har tomonlama yetuk, tafakkuri teran, mustaqil fikrlovchi yosh avlodni shakllantirishga qaratilmoqda. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichi bola shaxsining asosiy psixologik xususiyatlari shakllanishida hal qiluvchi davr hisoblanadi. Shu boisdan, bolalarning ruhiy-psixologik rivojlanishini chuqur o‘rganish, ularning har bir yosh davriga xos individual va ijtimoiy xususiyatlarini aniqlash bugungi kunda dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur, tasavvur, xotira, hissiyot, irodaviy sifatlar kabi psixik jarayonlar jadal sur’atda shakllanadi. Bu jarayonlarga nafaqat biologik omillar, balki sotsial muhit, oila, tarbiya uslubi va ta’lim sifati ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu jihatdan qaralganda, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bolalarning psixologik rivojlanish bosqichlarini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish, ularni amaliy jihatdan kuzatish va baholash katta ahamiyat kasb etadi. 1-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASIGA OID NAZARIY QARASHLAR Bola psixikasi tug‘ilgan kundan boshlab bosqichma-bosqich shakllanib boradi. Ushbu jarayonning izchil va ilmiy asosda o‘rganilishi psixologiya fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanishiga oid bir qator klassik va zamonaviy nazariyalar mavjud bo‘lib, ular bu jarayonni turlicha izohlaydi. J. Piaget (1896–1980) bolalar tafakkurining rivojlanish bosqichlarini tizimli tarzda o‘rgangan olimlardan biridir. U kognitiv rivojlanish jarayonini to‘rt bosqichga ajratadi. Maktabgacha davrda asosan quyidagi ikki bosqich muhim sanaladi: Sensor-motor bosqich (0–2 yosh): Bola harakat va sezgi orqali atrof muhitni o‘rganadi. Obyekt doimiyligi tushunchasi shakllanadi. Preoperatsional bosqich (2–7 yosh): Bola tasavvur va til orqali fikrlay boshlaydi, lekin u hali egotsentrik fikr yuritishga moyil bo‘ladi. Mantiqiy fikrlash hali yetarlicha rivojlanmagan. Piaget fikricha, bola o‘z tajribasi asosida faol subyekt sifatida bilimlarni “quradi”. Shuning uchun, har bir bosqichda uning tafakkuri o‘ziga xos tarzda ishlaydi va uni sun’iy ravishda tezlashtirish mumkin emas. L. S. Vygotskiy (1896–1934) bolalar psixologiyasiga sotsiokultural yondashuvni olib kirgan. Uning fikricha, bolaning psixik rivojlanishi ijtimoiy muhit ta’sirida, kattalar va yaqinlar bilan muloqot jarayonida shakllanadi. U “yaqin rivojlanish zonasi” (YRZ) tushunchasini joriy qilgan bo‘lib, bu bolaning o‘z mustaqil bajarolmaydigan, ammo kattalar yoki tajribali tengdoshlari yordamida uddalaydigan faoliyat doirasidir. Vygotskiy til, madaniyat va muloqotni rivojlanishning asosiy omillari sifatida ko‘radi. Maktabgacha yoshdagi bolada bu omillar orqali o‘zini anglashi, xotirasi, tafakkuri va e’tibori shakllanadi. Erikson (1902–1994) shaxs rivojlanishini psixosotsial inqirozlar ketma-ketligi orqali izohlagan. Maktabgacha yosh davriga to‘g‘ri keluvchi quyidagi bosqichlar mavjud: 0–1,5 yosh: “Ishonch – ishonchsizlik” bosqichi. Bola unga g‘amxo‘rlik qilinayotganini his qilsa, atrofga nisbatan ishonch shakllanadi. 1,5–3 yosh: “Mustaqillik – shubha va uyat”. Bola o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilishni o‘rganadi. 3–5 yosh: “Tashabbus – aybdorlik hissi”. Bola faoliyatga bo‘lgan qiziqishini ko‘rsatadi, tashabbus ko‘rsatishi yoki tormozlanishi mumkin. Eriksonning yondashuvi bolaning ruhiy holati, tarbiya uslubi va atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirini chuqur tahlil etishga imkon beradi. O‘zbekistonlik olimlar tomonidan ham maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishiga oid muhim ilmiy izlanishlar olib borilgan. Jumladan, M. Nazarova, N. Toshxo‘jayev, A. Xudoyberganova kabi pedagog-psixologlar bolaning o‘yin faoliyati, nutq rivoji, ijtimoiy moslashuvi kabi yo‘nalishlarda tadqiqotlar olib borganlar. Ularning fikricha, milliy mentalitet, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL oilaviy tarbiya, an’anaviy qadriyatlar bolaning psixologik rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, har bir bola individual yondashuvni talab qiladi. 2-BOB. 0–7 YOSHDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISH BOSQICHLARI Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanishi ularning biologik yetilishi, ijtimoiy tajribasi va faoliyati bilan uzviy bog‘liqdir. Bu davrni bosqichma-bosqich ko‘rib chiqish bolaning individualligini to‘g‘ri baholash, unga mos ta’lim-tarbiya sharoitlarini yaratish uchun muhim ahamiyatga ega. 1. Go‘daklik davri (0–1 yosh) Ushbu davr bolaning hayotidagi eng muhim bosqichlardan biridir. Bola asosan sezgi va harakatlar orqali atrof-muhit bilan aloqa o‘rnatadi. Uning asosiy ehtiyoji — xavfsizlik va g‘amxo‘rlik. Ona bilan emotsional bog‘liqlik bu davrda ishonchning shakllanishi uchun muhim asos bo‘ladi. Psixologik jihatdan: Obyektlarni tanish va ajratish; Oddiy sabablilik munosabatlarini anglash; Muloqotga intilish (kulgi, yig‘i, tovush chiqarish orqali); Kognitiv faollikning ilk shakllari paydo bo‘ladi. 2. Erta bolalik davri (1–3 yosh) Bu davrda bola mustaqillikka intila boshlaydi. Harakatlanish, nutq va muloqot faoliyati sezilarli darajada rivojlanadi. “Men o‘zim” fazasi aynan shu paytga to‘g‘ri keladi. Asosiy rivojlanish jihatlari: So‘z boyligining tez o‘sishi; Buyruq va taqiqlarga munosabat bildirishi; Mustaqil faoliyatga qiziqish; Taqlid orqali o‘rganish; Iroda va xotiraning dastlabki shakllari yuzaga chiqadi. Tarbiya uslubining to‘g‘ri tanlanishi — bolada mustaqillikni rag‘batlantirishi yoki, aksincha, uyat, shubha, ichki tortinishlarni kuchaytirishi mumkin. 3. Maktabgacha kichik yosh (3–5 yosh) Ushbu davrda bola faollikni oshiradi, o‘z “men”ini anglashga intiladi. Shaxsiy xususiyatlar, emotsional javoblar, rolli o‘yinlar orqali ijtimoiy rollarni sinab ko‘rish ehtiyoji kuchayadi. Rivojlanish xususiyatlari: Rolli o‘yinlar (masalan, “oila”, “kasb-kor”); Nutqning grammatik jihatdan murakkablashuvi; Tasavvur, fantaziya va emotsional ifodaning kengayishi; JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Tengdoshlar bilan muloqotga ehtiyoj; Savol berish faolligining kuchayishi (“nima uchun?” fazasi). Bu yoshda bolalar o‘zini namoyon qilishni, e’tibor markazida bo‘lishni xohlashadi. Ota-ona va tarbiyachilar bilan bo‘lgan munosabatlar orqali o‘ziga baho berishni o‘rganadi. 4. Maktabgacha katta yosh (5–7 yosh) Bola bu davrda o‘z faoliyatini ongli rejalashtirishga o‘rganadi. Axloqiy me’yorlar, qoidalar, ijtimoiy munosabatlar haqida tushunchalari kengayadi. Bu maktabga tayyorgarlikning psixologik poydevori sanaladi. Muhim xususiyatlar: Mantiqiy fikrlashning paydo bo‘lishi; Maqsadga yo‘naltirilgan xatti-harakat; O‘zini boshqarish (o‘zini tuta olish, tartibga amal qilish); O‘rganishga nisbatan qiziqish; O‘qituvchi obraziga intilish va ijtimoiy rollarni anglash. Ushbu davr bola maktab muhitiga moslashishga tayyorligini belgilovchi mezonlardan hisoblanadi. Shuning uchun bolalarning psixologik tayyorgarligi baholanishi va rivojlantirilishi zarur. 3-BOB. BOLANING IJTIMOIY-EMOTSIONAL RIVOJLANISHI Maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishi ularning shaxs sifatida shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon bolaning o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqalar bilan munosabatda bo‘lish, jamiyat qoidalarini qabul qilish va o‘zini nazorat qilish qobiliyatlarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Bolalar hissiyotlarini kichik yoshdan boshlab o‘rganishni boshlaydi. Dastlab ular baxt, g‘azab, qo‘rquv kabi asosiy hissiyotlarni ifoda eta oladi. 3–5 yoshda esa yanada murakkab tuyg‘ular — uyat, xavotir, xursandchilik, muhabbat kabi hislarni anglash qobiliyati paydo bo‘ladi. Hissiyotlarning sog‘lom ifodasi bolaning ruhiy salomatligi uchun zarurdir. Ona-ota va tarbiyachilar hissiyotlarni nomlash, ularga ruxsat berish orqali bolaga ichki dunyosini tartibga solishda yordam beradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar tengdoshlar bilan o‘yin orqali muloqot qilishni o‘rganadilar. Do‘stlik, hamkorlik, hamdardlik kabi ijtimoiy ko‘nikmalar aynan shu davrda shakllanadi. Ular boshqalar bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish qoidalarini o‘rganadilar. Ijtimoiy ko‘nikmalarning rivojlanishi bolaning jamiyatda muvaffaqiyatli moslashishi va o‘zini hurmat qilishi uchun muhimdir. Oila maktabgacha yoshdagi bolaning ijtimoiy-emotsional rivojlanishida birinchi va eng asosiy muhitdir. Ona-ota mehribonligi, muloqot uslubi, tarbiya usullari bolaning xulq-atvori, o‘zini anglashi va o‘zini tutishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Oila a’zolari orasidagi iliq munosabatlar bolada ishonch, xavfsizlik tuyg‘usini mustahkamlaydi, stressga bardoshni oshiradi. Emotsional intellekt — o‘z va boshqalar his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va muloqotda qo‘llash qobiliyatidir. Maktabgacha yoshdagi bolalarda bu ko‘nikmalarni shakllantirish ularni kelajakdagi murakkab ijtimoiy vaziyatlarga tayyorlaydi. O‘yin, so‘zlashuv, tasviriy san’at va boshqa faoliyatlar emotsional intellektni rivojlantirishda samarali vositalardir. 4-BOB. BOLANING NUTQ VA TAFAKKUR RIVOJLANISHI JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Nutq va tafakkur — bolaning psixologik rivojlanishining muhim komponentlari bo‘lib, ular uning atrof-muhit bilan muloqot qilishida, yangi bilimlarni o‘zlashtirishida va ijodiy fikrlashida asosiy rol o‘ynaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishi bosqichma-bosqich sodir bo‘ladi. Dastlabki bosqichda (1–2 yosh) so‘zlar soni kam bo‘lsa-da, bola atrofdagi obyektlar va hodisalarni anglashga harakat qiladi. 3–5 yoshda esa nutq grammatik jihatdan murakkablashadi, so‘z boyligi kengayadi, gaplarni to‘liq ifodalay boshlaydi. Nutqning rivojlanishi bolaning kognitiv imkoniyatlarini kengaytiradi va uning ijtimoiy aloqalarini yaxshilaydi. Tafakkur — ma’lumotlarni qabul qilish, tahlil qilish, taqqoslash va xulosa chiqarish qobiliyati. Maktabgacha yoshdagi bolalarda bu jarayon sezilarli darajada rivojlanadi. Bolalar atrofdagi olamni o‘rganish uchun savol berish, sabab-oqibat munosabatlarini tushunishga harakat qilishadi. Mantiqiy fikrlashning shakllanishi bolaning o‘rganish motivatsiyasini oshiradi, yangi bilimlarni tez va samarali o‘zlashtirishiga yordam beradi. Nutq tafakkurning ifodasi va shakllanishi vositasi hisoblanadi. Bola til orqali o‘z fikrini tashkil qiladi, uni boshqalar bilan bo‘lishadi va yangi g‘oyalarni o‘rganadi. Til va fikrlash bir-birini rivojlantiradi, shu bilan birga ijtimoiy va emotsional jihatdan ham bolani mustahkamlaydi. 5-BOB. MAKTAB YOSHIGA TAYYORLIKDA PSIXOLOGIK OMILLAR Maktab yoshiga tayyorgarlik bolalar psixologiyasida muhim o‘rin tutadi. Bu davrda bola yangi ijtimoiy vazifalar va bilim olish muhitiga moslashishga tayyorlanadi. Psixologik omillar bolaning maktabdagi muvaffaqiyati va farovonligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik tayyorgarlik — bolaning maktabda o‘qish, o‘rganish va yangi vazifalarni bajarishga ruhiy tayyorligi. Bu faqat bilimlarni o‘zlashtirish emas, balki hissiy barqarorlik, o‘zini boshqarish va ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Maktabga kirish bolalar uchun yangi qoidalar, tartib va talablarni o‘zlashtirishni anglatadi. Bu jarayonda quyidagi omillar ahamiyatga ega: O‘qituvchi va tengdoshlar bilan munosabat; Ta’lim jarayonining tartibli va strukturaviy shakli; Mustaqil faoliyatga o‘rganish. Moslashishda ota-ona va o‘qituvchilarning qo‘llab-quvvatlashi muhimdir. Maktabga kirish ko‘plab bolalarda stress va bezovtalikka sabab bo‘lishi mumkin. Stressni kamaytirish uchun: Bolaga yangi vazifalarni asta-sekin tanishtirish; Ijobiy motivatsiya berish; O‘zini ifoda etish imkoniyatlarini yaratish zarur. Bolalarning maktabga tayyorligini oshirish uchun psixologik maslahatlar, treninglar va maxsus mashg‘ulotlar tashkil etilishi mumkin. Bu bolalarda ishonchni oshiradi va maktabdagi muvaffaqiyatga zamin yaratadi. XULOSA Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanish bosqichlari ularning shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu yosh davrida bolaning hissiy, ijtimoiy, nutq va tafakkur sohalaridagi rivojlanishi uning kelajakdagi ta’lim va hayotdagi muvaffaqiyatlari uchun mustahkam poydevor yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanishida oilaning ta’siri juda katta. Shu bilan birga, ijtimoiy muhit va ta’lim tizimining ham roli katta. Muammolarni erta aniqlash va ularga vaqtida psixologik yordam JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ko‘rsatish bolaning rivojlanishidagi salbiy oqibatlarning oldini oladi. Shuningdek, bolaning maktabga tayyorligini oshirish uchun psixologik va pedagogik qo‘llab-quvvatlash samarali bo‘ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Vygotskiy, L.S. (1984). O‘ziga xos rivojlanishning psixologiyasi. Moskva: Pedagogika. 2. Piaget, J. (1972). Bolalarning aqliy rivojlanishi. Toshkent: Fan. 3. Erikson, E. (1968). Bolalik va shaxsiyat rivojlanishi. New York: Norton. 4. Leontyev, A.N. (1981). Faoliyat psixologiyasi. Moskva: Nauka. 5. Tashatova, N.A. (2023). Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik rivojlanishi: nazariy va amaliy masalalar. O‘zbek Psixologiya Jurnali, 2(4), 45-60. 6. Zeynalli, M. (2019). Bolalarning hissiy va ijtimoiy rivojlanishi. Toshkent: O‘qituvchi. 7. Shirinova, D. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq va tafakkur rivojlanishi. Pedagogika va Psixologiya, 5(1), 78-85. 8. Kholmurodov, B. (2020). Psixologik tayyorgarlik va maktabga moslashuv. Samarqand: SamDU Nashriyoti.