RAQAMLI MA'LUMOTLARNI TAHLIL QILISH JARAYONIDA METAMA'LUMOTLAR VA ULARNING TERGOV UCHUN AHAMIYATI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Aliyev Axmadjon Azimjon o‘g‘li RAQAMLI MA’LUMOTLARNI TAHLIL QILISH JARAYONIDA METAMA’LUMOTLAR VA ULARNING TERGOV UCHUN AHAMIYATI Annoatasiya: Mazkur maqolada raqamli dalillarni tahlil qilish va ularning ishonchliligini ta’minlashda metama’lumotlarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, tergov jarayonida metama’lumotlardan foydalanishning nazariy asoslari, ularni ajratib olish, saqlash va ekspertizadan o‘tkazishdagi muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Maqola raqamli kriminalistika sohasida metama’lumotlarning identifikatsion, verifikatsion va protsessual funksiyalarini yoritishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: metama’lumot, raqamli dalil, raqamli kriminalistika, autentidikatsiya, dalillar zanjiri, Kirish Bugungi raqamli asrda axborotni boshqarishning keng dunyosida metama’lumotlar ma’lumotlarni tartibga solish, tavsiflash va ma’nosini yaratishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, Raqamli dalillar bilan ishlashda ularning haqiqiyligi, yaxlitligi va ishonchliligini ta’minlash zarur. Aynan shu jarayonda metama’lumotlar muhim o‘rin tutadi. Xo‘sh, metama’lumot o‘zi nima? Metama’lumot aslida bugungi raqamli asrda ma’lumotlarni boshqarishning asosidir. Metama’lumot — bu “ma’lumot haqidagi ma’lumot” bo‘lib, u fayl yoki obyektning texnik, kontekstual va semantik tavsiflarini o‘z ichiga oladi. U ma’lumotning qachon, qayerda, kim tomonidan va qanday sharoitda yaratilganini aniqlash imkonini beradi. U samarali tashkil etish va qidirish uchun muhim bo‘lgan ma’lumotlar, jumladan, kelib chiqishi, tuzilishi, formati va konteksti haqida juda ko‘p ma’lumot beradi. Metama’lumot bo‘lmasa, ma’lumotlar yetishmayotgan bo‘laklari bo‘lgan jumboqga o‘xshab qoladi, bu esa ularni tushunish va undan samarali foydalanishni qiyinlashtiradi. Shu sababli, metama’lumotlar ma’lumotlarning raqamli dunyoda to‘g‘ri tasniflanishi, tavsiflanishi va tushunilishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Metama’lumotning asosiy jihatlaridan biri uning ma’lumotlar sifati va yaxlitligini oshirish qobiliyatidir. Ma’lumotlar manbai, uning yaratilgan sanasi va u sodir bo‘lgan har qanday o‘zgarishlar haqida ma’lumot berish orqali metama’lumotlar ma’lumotlarning to‘g‘ri, ishonchli va dolzarbligini ta’minlashga yordam beradi. Metama’lumot yordamida tashkilotlar ma’lumotlarning yaratilishini kuzatishi va har qanday potentsial muammolar yoki tafovutlarni aniqlashlari mumkin, bu ularga ma’lumotlar sifati va yaxlitligini saqlab qolish imkonini beradi. Shaxobiddin Abduzoirov metama’lumotlardan foydalanish maqsadini quyidagicha izohlagan. “Metama’lumot turli maqsadlarga ega. Bu foydalanuvchilarga tegishli ma’lumotlarni va manbalarni topishga, shuningdek elektron manbalarni tashkillashtirish, raqamli identifikatsiyalash va manbalarni arxivlash, saqlashga yordam beradi. Metama’lumot foydalanuvchilarga “tegishli mezonlar bo‘yicha manbalarni topishga, manbalarni aniqlash, o‘xshash manbalarni birlashtirish, o‘xshash resurslarni ajratish va joylashuv ma’lumotlarini berish orqali” manbalarga kirishga imkon beradi1– deb ta’kidlagan. Asosiy qism Metama’lumotlar raqamli faylga biriktirilgan texnik va tavsiflovchi ma’lumotlar majmuasidir. Ular odatda uch toifaga bo‘linadi: 1Shaxobiddin Abduzoirov Jamiyat axborot makonini tashkil etish va boshqarishda metama’lumotlarning ahamiyati va vazifalari. INFOLIB axborot-kutubxona jurnali. https://einfolib.uz/post/jamiyat-axborotmakonini-tashkil-etish-va-boshqarishda-metamalumotlarning-ahamiyati-va-vazifalari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Tavsiflovchi metama’lumotlar – ma’lumotning mazmuni, nomi, muallifi, mavzusi haqida ma’lumot beradi. Tuzilmaviy metama’lumotlar – ma’lumotlarning ichki tashkil etilishi, fayl formati va elementlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Ma’muriy metama’lumotlar – ma’lumotni boshqarish, foydalanish huquqlari, yaratilish va o‘zgartirish tarixi haqida axborot beradi. Ma’lumotlar sifati va ulardan foydalanish imkoniyatini yaxshilashdan tashqari, metama’lumotlar ham ma’lumotlarni boshqarish va muvofiqlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ma’lumotlar maxfiyligi va xavfsizlik qoidalariga e’tibor kuchayib borayotganligi sababli, tashkilotlardan ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va ulardan foydalanish bo‘yicha qat’iy ko‘rsatmalarga rioya qilish talab etiladi. Meta-ma’lumotlar tashkilotlarga ma’lumotlardan foydalanishni kuzatish va nazorat qilishda yordam beradi, bu esa maxfiy ma’lumotlarning to‘g‘ri va me’yoriy talablarga muvofiq ishlanishini ta’minlaydi. Maʼlumotlardan qanday foydalanilayotgani va almashilayotganini koʻrish orqali metamaʼlumotlar tashkilotlarga GDPR2 yoki HIPAA3kabi qoidalarga muvofiqligini koʻrsatishga yordam beradi Metama’lumotlar haqida Jeffrey Pomerantz quyidagicha fikr keltiradi. “Kitob asosan qayta ishlangan yog‘och bo‘lagidir; ma’lumotlar uning ichida joylashgan so‘zlardir. So‘zlar - sharob; kitob bu shisha. (Siz hatto bir qadam oldinga borib, so‘zlar ham shisha, sharob esa g‘oyalardir, deb bahslashishingiz mumkin.) Ushbu konteyner metaforasi bizga yaxshi xizmat qiladi, chunki bu kitob davomida muhokama qilinadigan deyarli hamma narsa sharob emas, balki shishadir. Metama’lumot - bu ma’lumot, lekin metama’lumotlar konteynerdan tashqarida mavjud bo‘lishi mumkin emas: metama’lumotlar yozuvi moddiy yoki raqamli bo‘lishidan qat’iy nazar, qandaydir formatda mavjud bo‘lishi kerak. Xuddi shunday, metama’lumot yozuvi ham ob’ekt haqidagi ma’lumotlar uchun konteynerdir”4. Bugungi tobora taraqqiy etayotgan davrda metama’lumotlar biz uchun juda ahamiyatlidir chunki metamaʼlumotlar har doim bizni oʻrab oladi. Hamma joyda keng tarqalgan elektronikaning zamonaviy davrida biz foydalanadigan deyarli har bir qurilma metama’lumotlarga tayanadi yoki ularni yaratadi yoki ikkalasi ham. Ammo metama’lumot o‘z vazifasini yaxshi bajarayotganda, u orqa fonga o‘tadi, sezilmaydi va deyarli ko‘rinmaydi. Bu qisman 2013 yilning yozida metama’lumot mashhurlikka erishishiga sabab bo‘ldi. AQSh Milliy xavfsizlik agentligining maxfiy agenti Edvard Snouden 2013-yilning may oyida The Guardian jurnalistlari bilan uchrashish uchun Gonkongga uchib ketdi. U yerda Snouden NSAning Qo‘shma Shtatlardagi kuzatuv dasturi haqidagi ko‘plab maxfiy hujjatlarni topshirdi. Ushbu dasturlardan biri PRISM to‘g‘ridan-to‘g‘ri telekommunikatsiya kompaniyalaridan telefon qo‘ng‘iroqlari haqida ma’lumot to‘plashni o‘z ichiga oladi. Aytishga hojat yo‘q, The Guardian bu voqeani e’lon qilganida, bu juda katta yangilik edi. AQSh ommaviy axborot vositalarida Snoudenning oshkor etilishiga 2Umumiy ma’lumotlarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonun(The General Data Protection Regulation Act) - bu ma’lumotlarni himoya qilish va maxfiylik to‘g‘risidagi Evropa Ittifoqi qonunidir. 2012 yil yanvar oyida Evropa Komissiyasi butun Evropada GDPR deb nomlangan ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha islohotlarni o‘rnatish rejalarini ishlab chiqdi va 2016 yil oxirida Normativ bazani yaratdi. 31996 yildagi Sog‘liqni saqlash sug‘urtasi portativligi va javobgarligi to‘g‘risidagi qonun AQSh sog‘liqni saqlash provayderlari, tibbiy sug‘urtalovchilar, xodimlar va shaxsiy sog‘liq ma’lumotlari bilan shug‘ullanuvchi uchinchi shaxslar uchun ma’lumotlarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonundir. 4Jeffrey Pomerantz / Metadata. The MIT Press essential knowledge series. P 21. 2015 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL munosabat turlicha bo‘lgan va ularning evolyutsiyasi sezilarli edi. NSA AQSh fuqarolari haqida ma’lumot yig‘ayotganidan g‘azablandi. NSA qo‘ng‘iroqlarning o‘zi emas, balki faqat qo‘ng‘iroqlar haqidagi metama’lumotlarni yig‘ayotgani ma’lum bo‘lgach, bu tezda yengillashdi. Boshqacha aytganda, NSA telefonlarni tinglash bilan shug‘ullanmadi. Shundan so‘ng punditry paydo bo‘ldi, chunki ommaviy axborot vositalari “faqat” metama’lumotlardan shaxslar haqida qancha ma’lumot olish mumkinligini o‘rganishdi.5 Ko‘pgina metama’lumotlar telefon qo‘g‘iroqlari, xususan, uyali telefon qo‘ng‘iroqlari bilan bog‘liq. Ehtimol, qo‘ng‘iroq haqidagi metama’lumotlarning eng aniq qismlari qo‘ng‘iroq qiluvchi va qabul qiluvchining telefon raqamlaridir. Keyin, albatta, qo‘ng‘iroqning vaqti va davomiyligi bor. Aksariyat GPS funksiyasiga ega smartfonlardan qilingan qo‘ng‘iroqlar uchun - qo‘ng‘iroq qiluvchi va qabul qiluvchining joylashuvi, hech bo‘lmaganda telefonlar joylashgan uyali aloqa minoralari diapazonining aniqligi darajasi mavjud. Uyali telefon qo‘ng‘iroqlari bilan bog‘liq bo‘lganidan ko‘ra ko‘proq metama’lumotlar mavjud, ammo bu kichik miqdor ham maxfiylik tarafdorlariga pauza qilish uchun yetarli. Chunki siz qo‘ng‘iroq qilmaganingizda ham telefoningiz mahalliy uyali aloqa minoralari bilan ma’lumot almashadi. Va albatta, sizning telefoningiz sizning qo‘lingizda bo‘lishi mumkin. Istalgan vaqtda sizning joylashuvingiz va vaqt o‘tishi bilan qilgan harakatlaringiz haqidagi yozuvlar aslida Snoudenning ilgari oshkor qilinganidek mobil telefon provayderingiz tomonidan to‘planishi mumkin. Shu yo‘sinda, “metama’lumot” so‘zi ommaviy muloqotga kirdi. Hamma joyda tarqalgan hisoblashning zamonaviy davrida metama’lumotlar elektr tarmog‘i yoki avtomobil yo‘llari tizimi kabi infratuzilmaga aylandi. Zamonaviy infratuzilmaning bu qismlari ajralmas, lekin ayni paytda aysbergning faqat uchi hisoblanadi: masalan, chiroq tugmachasini bosganingizda, siz ko‘plab texnologiyalar va siyosatlarning oxirgi foydalanuvchisi bo‘lasiz. Alohida, bu texnologiyalar va siyosatlar kichik bo‘lishi mumkin va ahamiyatsiz bo‘lib tuyulishi mumkin, ammo umumiy olganda, ular keng qamrovli madaniy va iqtisodiy ta’sirga ega. Va bu metama’lumotlar bilan bir xil. Metama’lumotlar elektr tarmog‘i va avtomobil yo‘llari tizimi kabi kundalik hayotning orqa fonida o‘tib ketadi va zamonaviy hayotni muammosiz davom ettiradigan narsaning bir qismi sifatida qabul qilinadi. Raqamli kriminalistika sohasida metama’lumotlar: raqamli dalillarning haqiqiyligini tekshirish, voqealar ketma-ketligini rekonstruksiya qilish, dalillarni autentifikatsiya qilish, va jinoyat mexanizmini tahlil qilishda asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalardan yoki messenjerlardagi xabarlar ketma-ketligidan olingan metama’lumotlar orqali foydalanuvchi faoliyati, joylashuvi va xabar yuborilgan aniq vaqt aniqlanishi mumkin. Bu esa tergovchi uchun muhim vakt-harakat zanjirini qayta tiklash imkonini beradi. Bundan tashqari, metama’lumotlar ekspertiza jarayonida ham beqiyos ahamiyatga ega. Ular raqamli dalil ustida kim, qachon, qanday amallar bajarganini aniqlashda yordam beradi. Shu jihatdan, metama’lumotlar raqamli dalilning “biografiyasi” sifatida qaraladi. Xulosa 5https://einfolib.uz/post/jamiyat-axborot-makonini-tashkil-etish-va-boshqarishda-metamalumotlarningahamiyati-va-vazifalari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Raqamli tergov jarayonida metama’lumotlar nafaqat yordamchi axborot manbai, balki raqamli dalillarning ishonchliligini ta’minlovchi kriminalistik mezon sifatida ahamiyatga ega. Ular yordamida tergovchi voqealar ketma-ketligini tiklashi, dalilning haqiqiyligini aniqlashi va uni sudda ishonchli tarzda taqdim etishi mumkin. Shu sababli, metama’lumotlar bilan ishlashni o‘rganish, ularni to‘g‘ri tahlil qilish va himoyalash zamonaviy raqamli kriminalistikaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Pomerantz, J. (2015). Metadata. MIT Press. 2. Abduzoirov, Sh. (2021). Raqamli axborot resurslarini boshqarishda metama’lumotlarning o‘rni. Toshkent: TATU nashriyoti. 3. Casey, E. (2019). Digital Evidence and Computer Crime. Academic Press. 4. National Institute of Standards and Technology (NIST). Guide to Integrating Forensic Techniques into Incident Response (SP 800-86). 5. ISO/IEC 27037:2012. Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of digital evidence.