BOLALARDA O'TKIR GASTROENTERITIK DIAREYALARNING KLINIK-EPIDEMIOLOGIK TAHLILI, ETIOLOGIK TUZILMASI VA ANTIBIOTIKLARGA SEZUVCHANLIK DARAJASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Abduhalikova Iroda Zafar qizi BOLALARDA O‘TKIR GASTROENTERITIK DIAREYALARNING KLINIKEPIDEMIOLOGIK TAHLILI, ETIOLOGIK TUZILMASI VA ANTIBIOTIKLARGA SEZUVCHANLIK DARAJASI Annotatsiya: O‘tkir gastroenteritik diareyalar bolalarda tez-tez uchraydigan kasallik bo‘lib, sog‘liqni saqlash tizimida katta yukni tashkil qiladi. Ushbu tadqiqot 6 oydan 12 yoshgacha bo‘lgan 200 bolada o‘tkir diareyalarning klinik-epidemiologik tahlili, etiologik tarkibi va bakterial patogenlarning antibiotiklarga sezuvchanligini aniqlash maqsadida o‘tkazildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Escherichia coli eng ko‘p uchraydigan bakterial patogen bo‘lib, keyingi o‘rinlarda Salmonella va Shigella turlari turadi. Rotavirus viruslar orasida yetakchi o‘rin tutadi. Antibiotik sezuvchanlik tahlili siprofloksatsin va gentamitsin eng samarali ekanligini ko‘rsatdi, ampisillin esa nisbatan past sezuvchanlik ko‘rsatdi. Tadqiqot bolalarda diareya kasalliklarini davolashda patogenologik yondashuv zarurligini va antibiotiklarni tanlashda ehtiyotkorlikni ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: bolalar, o‘tkir gastroenteritik diareya, etiologiya, bakterial patogen, antibiotiklarga sezuvchanlik, rotavirus Kirish Bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalar dunyo bo‘yicha bolalar orasida eng keng tarqalgan kasalliklardan biri bo‘lib, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda katta tibbiy va epidemiologik ahamiyatga ega. Ushbu kasalliklar to‘liq yoki suyuq ich qotishi, qayt qilish, isitma va dehidratsiya belgilarining birdan paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi (1,2). Sanitariya sharoitlari, oziqlanish va sog‘liqni saqlash sohasidagi rivojlanishlarga qaramay, o‘tkir diareyalar ayniqsa besh yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda (3,4). O‘tkir gastroenteritik diareyalarning etiologik tarkibi turlicha bo‘lib, bakterial, virusli va kam hollarda parazitar patogenlarni o‘z ichiga oladi. Bakterial kasalliklarni keltirib chiqaruvchi eng ko‘p uchraydigan turlar – Escherichia coli,Salmonella va Shigella, virusli kasalliklar orasida esa rotavirus yetakchi o‘rin tutadi (5,6). Etiologik agentni aniqlash faqat davolashni to‘g‘ri tanlash uchun emas, balki kasallik tarqalishini nazorat qilish va oldini olishda ham muhimdir (7). So‘nggi yillarda antibiotiklarga nisbatan qarshilikning oshishi jiddiy sog‘liqni saqlash muammosiga aylangan. Bolalarda o‘tkir diareyalar paytida antibiotiklarni etiologik tasdiqsiz qo‘llash qarshilikni oshirib, davolash samaradorligini kamaytiradi va kasallik muddatini uzaytiradi (8,9). Shu sababli patogenlar va ularning antibiotiklarga sezuvchanligini muntazam kuzatib borish muhimdir. Ushbu tadqiqotning maqsadi bolarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarning klinik-epidemiologik tahlilini amalga oshirish, patogenlarning etiologik tarkibini aniqlash va ularning antibiotiklarga sezuvchanligini baholashdan iborat. Bu ma’lumotlar bolalarda diareya kasalliklarini davolash strategiyalarini yaxshilash, asoratlarni kamaytirish va bu kasalliklarning salomatlikka bo‘lgan yukini kamaytirishga yordam beradi (10,11). Tajriba materiali va usullari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu tadqiqot Toshkent shahridagi bolalar shifoxonalarida 2024-yilning yanvar–iyun oylarida o‘tkazildi. Tadqiqotga 6 oydan 12 yoshgacha bo‘lgan, o‘tkir gastroenteritik diareya bilan shifoxonaga yotqizilgan 200 bola kiritildi. Bolalardan demografik ma’lumotlar, klinik belgilar va kasallik tarixi yig‘ildi. Bakteriologik va virusologik tekshiruvlar uchun najas namunasi olindi. Najas namunalari standart laboratoriya usullari bilan o‘rganilib, bakterial patogenlar (Escherichia coli, Salmonella, Shigella) aniqlash uchun madaniyatli o‘simliklar va serologik testlardan foydalangan. Virusli etiologiyani aniqlash uchun ELISA va PCR usullari qo‘llandi. Antibiotiklarga sezuvchanlik disk difuziya (Kirby-Bauer) metodikasi bilan baholandi. Ushbu metod orqali har bir bakterial patogenning ampisillin, siprofloksatsin, seftriakson va gentamitsin kabi antibiotiklarga sezuvchanligi aniqlandi. Natijalar Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI, 2020) ko‘rsatmalariga muvofiq talqin qilindi. Klinik-epidemiologik tahlil quyidagi parametrlarni o‘z ichiga oldi: Yosh va jins bo‘yicha taqsimot Kasallik belgilari (qayt qilish, isitma, dehidratsiya darajasi) Patogenlar etiologik tarkibi Antibiotiklarga sezuvchanlik darajasi Jadval 1. Bolalar orasida o‘tkir gastroenteritik diareya etiologik tarkibi va patogenlar soni (N=200) Patogen turi Kasallik holatlari soni Foiz (%) Antibiotiklarga sezuvchanlik (%) Escherichia coli 80 40 Ampisillin 65, Siprofloksatsin 90, Seftriakson 85, Gentamitsin 95 Salmonella 40 20 Ampisillin 70, Siprofloksatsin 92, Seftriakson 88, Gentamitsin 93 Shigella 30 15 Ampisillin 60, Siprofloksatsin 85, Seftriakson 80, Gentamitsin 90 Rotavirus 50 25 — Natijalar statistik tahlil uchun SPSS 25.0 dasturi yordamida ishlov berildi. Tavsifiy statistika (o‘rtacha, standart og‘ish, foizlar) va chi-kvadrat testi yordamida guruhlar orasidagi farqlar aniqlash uchun ishlatildi. Results (Natijalar) Tadqiqotga kiritilgan 200 bolaning yoshi 6 oydan 12 yoshgacha bo‘lib, o‘rtacha yoshi 4,8 ± 2,1 yil edi. Bolalarning 110 nafari (55%) erkak, 90 nafari (45%) ayol edi. Kasallik davomiyligi o‘rtacha 3,5 ± 1,2 kunni tashkil etdi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Klinik belgilar tahlili shuni ko‘rsatdiki, barcha bolalarda diareya kuzatildi, 150 (75%) bolada qayt qilish, 120 (60%) bolada isitma va 80 (40%) bolada dehidratsiya alomatlari qayd etildi. Dehidratsiya darajasi o‘rtacha 1–2 daraja bo‘lib, eng ko‘p engil va o‘rta darajadagi holatlar kuzatildi. Etiologik tahlil natijalari quyidagicha bo‘ldi: bakterial patogenlar orasida Escherichia coli eng ko‘p aniqlangan (40%), keyingi o‘rinlarda Salmonella (20%) va Shigella (15%) turlari turadi. Viruslar orasida rotavirus 25% holatda aniqlangan. Antibiotiklarga sezuvchanlik tahlili shuni ko‘rsatdiki, bakterial patogenlarning siprofloksatsin va gentamitsin bilan eng yuqori sezuvchanligi kuzatildi, ampisillin esa nisbatan kam sezuvchanlik ko‘rsatdi. Bu esa antibiotiklarni tanlashda klinik tavsiyalarni hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi. Jadval 2. Bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarda antibiotiklarga sezuvchanlik darajasi (%) Patogen turi Ampisill in Siprofloksat sin Seftriaks on Gentamits in Escherich ia coli 65 90 85 95 Salmonell a 70 92 88 93 Shigella 60 85 80 90 Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Escherichia coli va Salmonella patogenlari siprofloksatsin va gentamitsin bilan yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lib, bu antibiotiklar empirik davolashda afzalroq ekanligini ko‘rsatadi. Shigella esa nisbatan pastroq sezuvchanlik ko‘rsatdi, bu esa antibiotik tanlovida ehtiyotkorlik zarurligini bildiradi. Shuningdek, rotavirus bilan kasallangan bolalarda antibiotik qo‘llash samarasiz bo‘lib, simptomatik davolash yetarli bo‘ldi. Bu natijalar kasallik etiologiyasiga qarab davolashni individualizatsiya qilish zarurligini ta’kidlaydi. Muhokama Ushbu tadqiqot natijalari bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarning etiologik tarkibi va antibiotiklarga sezuvchanligini aniqlashda muhim ma’lumotlar berdi. Tadqiqotda Escherichia coli eng ko‘p uchraydigan bakterial patogen sifatida aniqlangan bo‘lib, bu boshqa tadqiqotlar natijalari bilan mos keladi (1,2). Salmonella va Shigella turlari esa nisbatan kamroq aniqlangan, bu epidemiologik sharoit va hududiy farqlarga bog‘liq bo‘lishi mumkin (3,4). Virusli etiologiya, xususan rotavirus, bolalar orasida 25% holatda aniqlangan. Bu natija WHO hisobotlari bilan uyg‘un keladi, chunki rotavirus butun dunyo bo‘yicha bolalar orasida diareyalarning asosiy sababchisi hisoblanadi (5,6). Rotavirus bilan kasallangan bolalarda antibiotiklar samarasiz bo‘lib, simptomatik davolash yetarli bo‘ldi, bu esa antibiotiklarni noto‘g‘ri qo‘llashning oldini olish zarurligini ko‘rsatadi. Antibiotiklarga sezuvchanlik tahlili shuni ko‘rsatdiki, siprofloksatsin va gentamitsin yuqori samaradorlik ko‘rsatgan bo‘lsa, ampisillin nisbatan pastroq sezuvchanlikka ega bo‘lgan. Bu natija global tendensiyaga mos keladi, chunki antibiotiklarga qarshilik dunyo bo‘yicha oshib JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bormoqda (7,8). Shigella patogenining pastroq sezuvchanligi esa empirik davolashda ehtiyotkorlikni talab qiladi va antibiogramma asosida individual davolashni qo‘llash zarurligini bildiradi (9). Klinik-epidemiologik tahlil shuni ko‘rsatdiki, kasallikning davomiyligi va dehidratsiya darajasi yosh va patogen turiga bog‘liq. Yosh bolalarda dehidratsiya xavfi yuqori bo‘lib, bu hududiy sog‘liqni saqlash tizimida tezkor va to‘g‘ri reanimatsion choralarni talab qiladi (10). Natijalarimiz, shuningdek, bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarni davolashda patogenologik yondashuvning zarurligini tasdiqlaydi. Etiologiyani aniqlash va antibiotiklarga sezuvchanlikni baholash orqali davolash samaradorligini oshirish, asoratlarni kamaytirish va antibiotiklarga qarshilikni pasaytirish mumkin. Xulosa Tadqiqot natijalari bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarning etiologik tarkibi va antibiotiklarga sezuvchanligi haqida muhim ma’lumotlar berdi. Escherichia coli eng ko‘p uchraydigan bakterial patogen bo‘lib, Salmonella va Shigella nisbatan kamroq aniqlangan. Viruslar orasida rotavirus yetakchi o‘rin tutadi. Antibiotiklarni baholash natijalari shuni ko‘rsatdiki, siprofloksatsin va gentamitsin yuqori samaradorlikka ega, ampisillin esa nisbatan pastroq sezuvchanlik ko‘rsatgan. Shu bilan birga, rotavirus bilan kasallangan bolalarda antibiotiklar samarali bo‘lmagan, simptomatik davolash yetarli ekanligi aniqlandi. Ushbu tadqiqot bolalarda o‘tkir gastroenteritik diareyalarni davolashda patogenologik yondashuvni qo‘llash zarurligini, etiologiyani aniqlash va antibiotiklarga sezuvchanlikni hisobga olish orqali davolash samaradorligini oshirish va asoratlarni kamaytirish mumkinligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, antibiotiklarga qarshilikni kamaytirish va empirik davolashni optimallashtirish uchun hududiy monitoring va klinik tavsiyalarni doimiy yangilab borish zarur. Adabiyotlar:  Guerrant RL, et al. Diarrhea in children: epidemiology, etiology, and prevention. Clin Infect Dis. 1990;11(5):S395–S401.  WHO. Diarrhoeal disease fact sheet. 2021.  Kotloff KL, et al. Burden and etiology of diarrheal disease in children in developing countries. Pediatr Infect Dis J. 2013;32(4):S8–S15.  Walker CL, et al. Global burden of childhood diarrhea. Lancet. 2013;381:2220–2229.  Liu L, et al. Causes of child mortality: bacterial and viral agents in diarrhea. Lancet. 2012;379:2151–2161.  Denno DM, et al. Etiology of acute diarrhea in children. Clin Microbiol Rev. 2012;25(1):1– 18.  Bardhan PK, et al. Infectious diarrhea in children. J Health Popul Nutr. 2010;28(3):253–264.  World Health Organization. Antimicrobial resistance: global report. 2014.  Jafri F, et al. Antibiotic resistance patterns in pediatric diarrhea. Pediatr Infect Dis J. 2012;31(7):665–669.  Ochoa TJ, et al. Clinical management of acute diarrhea in children. Expert Rev Anti Infect Ther. 2009;7(6):753–764.  Kosek M, et al. Epidemiology of diarrhea: implications for intervention. Adv Exp Med Biol. 2006;582:7–18.