KUZGI YUMSHOQ BUG'DOY NAVLARINING SOVUQQA CHIDAMLILIGI, KASALLIKKA BARQARORLIGI VA HOSILDORLIGI: SAMARQAND VILOYATI JOMBOY TUMANI SHAROITIDA TADQIQOT

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL SamATI 1-kurs magistr Hotamova Lobar KUZGI YUMSHOQ BUG‘DOY NAVLARINING SOVUQQA CHIDAMLILIGI, KASALLIKKA BARQARORLIGI VA HOSILDORLIGI: SAMARQAND VILOYATI JOMBOY TUMANI SHAROITIDA TADQIQOT Annotatsiya (O‘zbek tilida): Ushbu maqolada Samarqand viloyati Jomboy tumani agroiqlimiy sharoitida kuzgi yumshoq bug‘doyning 10 ta navining sovuqqa chidamliligi, kasalliklarga barqarorligi va hosildorligi tadqiq qilindi. Tadqiqotda Bezostaya-100,Dovon,Yuksalish, Starshina,Manera,Parvoz,Shukrona,Hisorak,Sarbon,Ishonch kabi navlar qamrab olindi. Navlarning sovuq sharoitida omon qolish darajasi, zang, septorioz va fusarium kabi asosiy kasalliklarga chidamliligi, shuningdek hosildorligi baholandi. Tadqiqot natijalari asosida “Yuksalish”, “Starshina” va “Parvoz” navlari Samarqand viloyati uchun istiqbolli navlar sifatida tavsiya qilindi. Kalit so‘zlar: kuzgi bug‘doy, sovuqqa chidamlilik, kasallikka chidamlilik, hosildorlik, Samarqand viloyati, navlar, agroiqlimiy sharoitlar Аннотация (на русском языке): В статье представлены результаты исследования устойчивости к холоду, болезням и урожайности 10 сортов мягкой озимой пшеницы в агроклиматических условиях Самаркандской области. Изучены сорта Безостая-100,Довон, Юксалиш,Старшина,Манера,Парвоз,Шукрона,Хисорак,Сарбон,Ишонч. Оценены показатели выживаемости при низких температурах, устойчивости к ржавчине, септориозу и фузариозу, а также урожайность. По результатам работы сорта “Юксалиш”, “Старшина” и “Парвоз” рекомендованы для выращивания в регионе. Ключевые слова: озимая пшеница, устойчивость к холоду, устойчивость к болезням, урожайность, Самаркандская область, сорта Abstract (In English): This study evaluates cold tolerance, disease resistance, and yield performance of twelve soft winter wheat varieties under the agro-climatic conditions of Samarkand region. The varieties studied include Bezostaya-100,Dovon,Yuksalish,Starshina, Manera,Parvoz,Shukrona,Hisorak,Sarbon,Ishonch. Survival rates under cold stress, resistance to rust, septoria, and fusarium diseases, as well as grain yield were assessed. Based on the results, “Yuksalish”, “Starshina” and “Parvoz” varieties were recommended as promising cultivars for the region. Keywords: winter wheat, cold tolerance, disease resistance, yield, Samarkand region, varieties Kirish Bug‘doy (Triticum aestivum L.) O‘zbekistonning eng muhim don ekinlaridan biri bo‘lib, aholi oziq-ovqat xavfsizligida katta ahamiyatga ega. Samarqand viloyati Jomboy tumani iqlimi kuzgi bug‘doy yetishtirish uchun qulay bo‘lsa-da, qish mavsumida yuzaga keladigan sovuq sharoitlar va turli kasalliklar hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois yuqori sovuqqa chidamli, kasalliklarga qarshi barqaror va yuqori hosildor navlarni aniqlash hamda tavsiya etish zarur. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu tadqiqotda Samarqand viloyatida keng tarqalgan va yangi kiritilgan 10 ta yumshoq kuzgi bug‘doy navlarining agroiqlimiy sharoitlarga moslashuvchanligi, sovuqqa chidamliligi, kasalliklarga barqarorligi va hosildorlik xususiyatlari o‘rganildi. Materiallar va usullar Tajriba Samarqand viloyatining Jomboy tumanida 2024-2025 yillarda o‘tkazildi. Tuproq bo‘z tuproq bo‘lib, sho‘rlanish darajasi past edi. Tajriba ob’ektlari sifatida quyidagi navlar tanlandi: Bezostaya-100, Dovon, Yuksalish, Starshina, Manera, Parvoz, Shukrona, Hisorak, Sarbon, Ishonch. Nazorat uchun mahalliy “Uzbekistan-30” navidan foydalanildi. Navlarning sovuqqa chidamliligi −10°C haroratda omon qolish foizi bilan baholandi. Kasalliklar (rust, septoria va fusarium) kuzatilib, ularning ta’sir darajasi baholandi. Hosildorlik sentner/ga ko‘rsatkichida o‘lchandi. Don sifati protein va glüten miqdoriga ko‘ra tahlil qilindi. Statistik tahlillar ANOVA va genotip-muhit (G×E) o‘zaro ta’siri yordamida amalga oshirildi. Natijalar Sovuqqa chidamlilik: Eng yuqori sovuqqa chidamlilik “Yuksalish”, “Starshina” va “Parvoz” navlarida kuzatildi (80-90% omon qolish). “Bezostaya-100” va “Dovon” navlari o‘rtacha chidamlilik ko‘rsatdi (65-70%). Kasalliklarga barqarorlik: “Shukrona” va “Hisorak” navlari zang va septorioz kasalliklariga yuqori chidamlilikni namoyish etdi. “Sarbon” va “Ishonch” fusariumga barqaror ekanligi aniqlangan. Hosildorlik: “Yuksalish” eng yuqori hosil berdi — 72 sentner/ga, keyin “Starshina” — 69 sentner/ga, “Parvoz” esa 68 sentner/ga ko‘rsatkichida bo‘ldi. Nazorat nav “Uzbekistan-30” esa 55 sentner/ga hosil berdi. Don sifati: Protein miqdori 12-14% oralig‘ida, glüten 25-28% atrofida bo‘lib, yuqori sifatli don olish imkonini yaratdi. Muhokama Samarqand viloyati Jomboy tumanida kuzgi yumshoq bug‘doy navlarining sovuqqa chidamliligi va kasalliklarga barqarorligi hosildorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari “Yuksalish”, “Starshina” va “Parvoz” navlarining iqlim sharoitlariga mosligini va yuqori hosildorligini ko‘rsatdi. Shuningdek, “Shukrona” va “Hisorak” navlari kasalliklarga qarshi chidamlilik ko‘rsatib, seleksiya va parvarish ishlari uchun qimmatli material bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xulosa “Yuksalish”, “Starshina” va “Parvoz” navlari Samarqand viloyatining agroiqlimiy sharoitlariga eng mos, sovuqqa chidamli va yuqori hosildor navlar sifatida tavsiya qilinadi. Kasalliklarga yuqori chidamlilik ko‘rsatgan navlar (masalan, “Shukrona”, “Hisorak”, “Sarbon”, “Ishonch”) seleksiya va zararkunandalarga qarshi kurashish strategiyasida e’tibor talab qiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kelajakda genetik tadqiqotlar va molekulyar markerlar yordamida yangi navlar yaratish ishlarini davom ettirish lozim. Adabiyotlar 1. Abdullaev, A., & Karimov, B. (2020). Soft winter wheat varieties and their adaptability to arid conditions of Central Asia.Journal of Agronomy and Crop Science, 206(4), 523–532. https://doi.org/10.1111/jac.12456 2. Ergashev, A., & Rakhmatov, S. (2019). Cold tolerance in winter wheat: physiological and genetic aspects.Uzbekistan Journal of Plant Breeding, 5(2), 45–52. 3. FAO. (2019). Wheat production and protection guidelines. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Retrieved from http://www.fao.org/wheat/en/ 4. Jafarov, M., & Tursunov, K. (2021). Disease resistance evaluation of winter wheat varieties in Uzbekistan.Central Asian Journal of Agricultural Science, 9(1), 15–25. 5. Kadirov, M., & Yuldashev, R. (2018). Genotype-environment interaction in wheat breeding programs.International Journal of Plant Science, 13(3), 134–140. 6. National Institute of Plant Genetics (2022). New wheat varieties developed for arid and cold conditions in Uzbekistan. Tashkent: NIPG Press. 7. Raza, A., et al. (2020). Improvement of wheat resistance to fungal diseases: A review. Plant Pathology Journal, 19(3), 137–147. 8. Turdiyev, B., & Salimov, F. (2017). Agronomic performance of soft winter wheat in Southern Uzbekistan.Uzbek Journal of Crop Science, 4(1), 58–64.