NEMIS VA O'ZBEK TILLARIDA "LACHEN/KULGI" SEMANTIK MAYDONINI TASHKIL ETUVCHI TIL BIRLIKLARI: G'OFUR G'ULOMNING "SHUM BOLA" ASARI MISOLIDA

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Sobirov Abdulaziz Vaiskul o'g'li NEMIS VA O'ZBEK TILLARIDA "LACHEN/KULGI" SEMANTIK MAYDONINI TASHKIL ETUVCHI TIL BIRLIKLARI: G'OFUR G'ULOMNING "SHUM BOLA" ASARI MISOLIDA Baxridinova Etiborxon Adaxamovna Andijon Davlat Universiteti, Filologiya fakulteti Xorijiy filologiya kafedrasi nemis tili o'qituvchisi Email: baxridi[email protected] Tel: +998-88-306-28-14 Annotatsiya: Ushbu maqola nemis va o'zbek tillaridagi kulgi semantik maydonini tashkil etuvchi leksik birliklarni taqqoslash tadqiqotiga bag'ishlangan. Tadqiqot G'ofur G'ulomning "Shum bola" asari va uning nemis tilidagi tarjimasi asosida olib borildi. Semantik maydon nazariyasi va kontrastiv lingvistika metodlaridan foydalanib, ikkala tildagi kulgi ifodalarining strukturaviy-semantik xususiyatlari, madaniy-milliy o'ziga xosliklari va tarjima transformatsiyalari tahlil qilindi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, nemis tilida kulgi maydonining markazida "lachen" fe'li tursa, o'zbek tilida "kulmoq" fe'li atrofida keng leksik-semantik tizim shakllangan. Tadqiqot badiiy tarjimada kulgi semantikasini uzatish mexanizmlarini ham yoritadi. Kalit so'zlar: semantik maydon, kulgi leksikasi, kontrastiv lingvistika, badiiy tarjima, nemis tili, o'zbek tili Аннотация: Статья посвящена сопоставительному изучению лексических единиц, составляющих семантическое поле смеха в немецком и узбекском языках. Исследование проведено на основе произведения Гафура Гулама «Шум бола» и его перевода на немецкий язык. С использованием методов теории семантического поля и контрастивной лингвистики проанализированы структурно-семантические особенности, культурнонациональные особенности и переводческие трансформации смеховых выражений в обоих языках. Результаты исследования показали, что если в немецком языке центральное место в смеховом поле занимает глагол «lachen», то в узбекском языке вокруг глагола «kulmoq» сформирована широкая лексико-семантическая система. Исследование также проливает свет на механизмы передачи семантики смеха в художественном переводе. Ключевые слова: семантическое поле, смеховая лексика, контрастивная лингвистика, художественный перевод, немецкий язык, узбекский язык Annotation: This article is devoted to a comparative study of lexical units that make up the semantic field of laughter in German and Uzbek. The study was conducted on the basis of Gafur Ghulam's work "Shum bola" and its translation into German. Using the theory of semantic field and contrastive linguistics methods, the structural-semantic features, cultural-national JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL specificities and translation transformations of laughter expressions in both languages   were analyzed. The results showed that while in German the verb "lachen" is at the center of the laughter field, in Uzbek a broad lexical-semantic system has been formed around the verb "kulmoq". The study also sheds light on the mechanisms of transmitting the semantics of laughter in literary translation. Keywords: semantic field, laughter lexicon, contrastive linguistics, literary translation, German language, Uzbek language KIRISH. Zamonaviy lingvistikada tilning leksik-semantik tizimini strukturaviy yaxlitlik sifatida o'rganishga katta e'tibor qaratilmoqda. J. Trier va L. Weisgerber tomonidan asos solingan semantik maydon nazariyasi til birliklarining ma'no jihatidan o'zaro bog'lanishi va tizim hosil qilishini tushuntiradi. Insonning emotsional holatlarini ifodalovchi leksik birliklar ichida kulgi hodisasini bildiruvchi leksemalar alohida o'rin tutadi. Kulgi universal hodisa bo'lishiga qaramay, turli tillarda o'ziga xos leksik ifoda topadi. Gironzetti va hamkasblarining ko'p tillik tadqiqoti kulgi xatti-harakatlarining semantik komponentlarini o'n to'rt til materialida tahlil qilgan va hindyevropa tillarida tovushli va tovushsiz kulgi o'rtasida asosiy semantik farqlash mavjudligini isbotlagan. Attardo va Raskinning semantik-skript nazariyasi yumorning asosiy mexanizmini ikki qarama-qarshi skriptning birlashuvi bilan tushuntiradi. Glenn va Chafe kulgi muloqotning ajralmas qismi ekanligini va emotsional funksiyalar bajarishini ko'rsatdi. G'ofur G'ulomning "Shum bola" asari avtobiografik qissa bo'lib, o'n to'rt yoshli bolaning hayotidan olingan voqealar, hazil-mutoyiba va kulgi hodisalarini jonli tasvirlaydi. Asarning nemis tiliga tarjimasi ikki til o'rtasida semantik taqqoslash uchun noyob material yaratadi. Tadqiqotning maqsadi nemis va o'zbek tillaridagi kulgi semantik maydonini kontrastiv tahlil qilish va badiiy tarjimada ushbu semantik maydon birliklarini uzatish mexanizmlarini tadqiq qilishdan iborat. METODLAR. Tadqiqotda bir necha metodlarning sintezi qo'llanildi. Asosiy material sifatida G'ofur G'ulomning "Shum bola" asarining o'zbek tilidagi original matni va uning nemis tilidagi tarjimasi xizmat qildi. Komponent tahlil metodi kulgi semantikasini tashkil etuvchi minimal semantik birliklarni ajratib olishga xizmat qildi: tovush xususiyati, intensivlik darajasi, emotsional rang, ijtimoiy funksiya. Semantik maydon tahlili leksemalarni markaziy va periferik guruhlarga ajratish, mikromaydonlarni aniqlash hamda leksik birliklar o'rtasidagi semantik munosabatlarni ochib berishga qaratildi. Kontrastiv tahlil ikki tilning bir xil semantik maydonlarini qiyoslashga, ekvivalentlik munosabatlari va semantik bo'shliqlarni aniqlashga yordam berdi. Korpus tahlili "Shum bola" matnida va uning tarjimasida kulgi ifodalarining chastotasini, kontekstual ishlatilishini va tarjima transformatsiyalarini aniqlashga xizmat qildi. Matndan barcha kulgi ifodasi saqlovchi fragmentlar ekserptsiya qilindi va miqdoriy hamda sifat tahlilidan o'tkazildi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL NATIJALAR. Nemis tilidagi kulgi semantik maydoni. Nemis tilidagi kulgi semantik maydonining markazida "lachen" fe'li turadi – bu kulgi hodisasining eng umumiy nomlanishidir. Markaziy maydon: "lachen" (tovushli kulgi), "lächeln" (tovushsiz tabassum), "grinsen" (achchiq kulgi), "kichern" (xirillash). Yaqin periferiya: "schmunzeln" (ichki mamnunlik bilan kulish), "feixen" (ta'nali kulish), "johlen" (baland ovozda kulish) kabi spesifik ma'nolarga ega leksemalar. Uzoq periferiya: "sich totlachen" (o'lib ketguncha kulmoq), "vor Lachen brüllen" (kulgidan baqirmoq) kabi frazeologik birliklar. O'zbek tilidagi kulgi semantik maydoni. O'zbek tilidagi kulgi maydoni yanada keng va differensiallangan. Markaziy maydon: "kulmoq" (universal kulgi), "jilmaymoq" (yengil tabassum), "qahqaha qilmoq" (baland ovozda kulish), "kikir-kikir kulmoq" (mayda kulgi). Yaqin periferiya: "kinoya qilmoq" (istehzo bilan kulish), "masxara qilmoq" (tahqirlab kulish), "qo'yib kulmoq" (ochiq kulish), "yashirincha kulmoq" (maxfiy kulish). O'zbek tilida kulgi intensivligini ifodalovchi alohida leksik qator mavjud: "shivirlab kulmoq", "kulish", "qattiq kulmoq", "jarqirab kulmoq", "yorilgancha kulmoq" – bu intensivlik gradatsiyasini yaratadi. "Shum bola" asaridan olingan misollar tahlili. 1-misol (Emotsional komponent): O'zbek matni: "Xola bolalarning shodlanib kulayotganini ko'rib, men ham kulib yuborishga majbur bo'ldim" Nemis matni: "Als die Tante die Kinder fröhlich lachen sah, musste ich auch lachen" O'zbek matnida emotsional komponent "shodlanib" ravishidoshi orqali ifodalangan. Nemis tilidagi tarjimada "fröhlich" sifatlovchisi emotsional rangni uzatadi, ammo o'zbek tilidagi ravishdoshning qo'shma harakat semantikasi to'liq saqlanmaydi. 2-misol (Intensivlik darajasi): O'zbek matni: "Bolalar uning bu holatini ko'rib, qahqaha qilib kulishdi". Nemis matni: "Die Kinder sahen seinen Zustand und brachen in schallendes Gelächter aus". "Qahqaha qilmoq" iborasida onomatopoetik komponent mavjud. Nemis tilida ko'p so'zli konstruktsiya qo'llangan: "schallendes Gelächter" va "ausbrechen" fe'li birikmasidan foydalanilgan. Semantik ekvivalentlik saqlanib qolgan, ammo sintaktik tuzilma murakkablashgan. 3-misol (Yashirin kulgi semantikasi): O'zbek matni: "Qoravoy ichida kuldi, lekin yuziga chiqarmadi" Nemis matni: "Karavoy lachte innerlich, zeigte es aber nicht in seinem Gesicht", "Ichida kulmoq" idiomasi yashirin kulgi, ichki mamnunlikni bildiradi. Nemis tilida "innerlich lachen" o'zbek tilidagi idioma bilan to'g'ridan-to'g'ri semantik parallellikka ega. 4-misol (Qo'shma harakat semantikasi): O'zbek matni: "Shum bola o'z fikridan kukib-jilmayib qo'ydi". Nemis matni: "Der ungezogene Junge kicherte und schmunzelte über seinen eigenen Gedanken" Qo'shma fe'l ikki xil kulgi turining birlashmasini bildiradi. Nemis tilida ikki alohida fe'l "kichern" va "schmunzeln" orqali qo'shma semantika uzatilgan. 5-misol (Ijtimoiy funksiya): O'zbek matni: "Mullaboy uni masxara qilib kuldi" Nemis matni: "Mullaboy lachte ihn spottend aus". "Masxara qilmoq" birovni tahqirlab kulishni bildiradi. Nemis tilida "auslachen" fe'li maxsus semantikaga ega bo'lib, kimningdir ustidan kulish ma'nosini bildiradi va o'zbek tilidagi "masxara qilmoq" ning funktsional ekvivalenti hisoblanadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Semantik komponentlar bo'yicha qiyosiy tahlil. Tovush mavjudligi: Ikkala tilda ham aniq farqlash mavjud. Nemis tilida "lachen" tovushli, "lächeln" tovushsiz; o'zbek tilida "kulmoq" tovushli, "jilmaymoq" tovushsiz. Intensivlik: Nemis tilida "lächeln < lachen < johlen", o'zbek tilida "jilmaymoq < kulmoq < qahqaha qilmoq". Emotsional ton: Sifatlovchi yoki ravishdosh orqali ifodalanadi. Masalan: "fröhlich lachen / xursand kulmoq" (ijobiy), "bitter lächeln / achchiq kulmoq" (salbiy). Miqdoriy tahlil. "Shum bola" asarida 127 ta kulgi ifodasi aniqlandi. Nemis tilidagi tarjimada 118 tasi saqlanib qoldi (93%). Chastota taqsimoti: "kulmoq/lachen" – 45 marta (35%), "jilmaymoq/lächeln" – 28 marta (22%), "qahqaha qilmoq/Gelächter" – 19 marta (15%), "masxara qilmoq/auslachen" – 14 marta (11%), boshqalar – 21 marta (17%). Bu taqsimot markaziy leksemaning dominant pozitsiyasini tasdiqlaydi. MUHOKAMA. Tadqiqot natijalari nemis va o'zbek tillaridagi kulgi semantik maydonlarining o'xshash tuzilmaga ega ekanligini tasdiqlaydi. Ikkala tilda ham markaziy leksema mavjud bo'lib, u atrofida yaqin va uzoq periferiya shakllangan. Bu tuzilma semantik maydon nazariyasining klassik modeli bilan to'liq mos keladi. Biroq muhim farqlar ham mavjud. O'zbek tilida kulgi ifodalarining yanada keng doirasi kuzatiladi, bu tilning qo'shimchalar tizimi bilan bog'liq. O'zbek tilida onomatopoetik elementlar kengroq tarqalgan: "kikir-kikir", "qah-qah", "ho-ho" kabi elementlar to'g'ridan-to'g'ri kulgi tovushini taqlid qiladi. Nemis tilida bunday elementlar cheklangan. Frazeologik birikmalarda madaniy o'ziga xoslik yaqqol namoyon bo'ladi. O'zbek tilidagi "tumshug'iga kulmoq", "ko'ziga yosh kelib kulmoq" kabi idiomalar milliy mentalitetni aks ettiradi. Madaniy-milliy xususiyatlar kulgi hodisasiga bo'lgan munosabatda ham namoyon bo'ladi. O'zbek madaniyatida jamoa kulgi, hammaning birgalikda zavqlanishi muhim. "Shum bola" asarida ham ko'pincha bir necha kishi birgalikda kuladigan sahnalar tasvirlanadi. Nemis madaniyatida kulgi ko'proq shaxsiy xarakter kasb etadi. Ijtimoiy kontekstda ham farqlar mavjud: o'zbek madaniyatida yoshlarning katta kishilar oldida haddan tashqari kulishida ma'lum cheklanishlar bor. Tarjima muammolari. 1. Semantik bo'shliqlar: Ikki tilda to'liq mos kelmaydigan tushunchalar mavjudligi muammo yaratadi. "Tumshug'iga kulmoq" idiomasi nemis tilida to'g'ridan-to'g'ri ekvivalentga ega emas – "auslachen" faqat qisman bu ma'noni uzatadi. 2. Onomatopoetik elementlar: Tovush taqlidi so'zlarning tildan tilga o'tishida yuzaga keladigan muammolar uchun tarjimon sifatlovchi yoki ravish qo'shish orqali kompensatsiya yaratishi kerak. 3. Intensivlik ifodalash vositalari: Nemis tilida ko'p so'zli konstruktsiyalar zarur bo'lishi tarjima muammosi yaratadi. Tadqiqot natijalari til o'qitish, tarjimashunoslik, leksikografiya va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida qo'llanilishi mumkin. Nemis va o'zbek tillarini o'rganuvchilar uchun kulgi ifodalarining semantik farqlarini tushunish pragmatik kompetensiyani oshiradi. Badiiy tarjimada kulgi semantikasini to'g'ri uzatish usullari keyingi tarjimalar uchun namuna bo'lishi mumkin. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL XULOSA. Nemis va o'zbek tillaridagi kulgi semantik maydonlari strukturaviy o'xshashlikka ega bo'lib, markaziy leksema, yaqin va uzoq periferiya qatlamlaridan tashkil topgan. Asosiy semantik komponentlar – tovush mavjudligi, intensivlik, emotsional rang, ijtimoiy funksiya – ikkala tilda ham farqlanadi. O'zbek tili kulgi ifodalarining kengroq doirasiga ega, bu qo'shimchalar tizimi va onomatopoetik elementlarning keng qo'llanilishi bilan bog'liq. G'ofur G'ulomning "Shum bola" asari kulgi semantikasining boy materialini taqdim etadi va badiiy tarjimada ushbu maydon birliklarini uzatish muammolarini tadqiq qilish imkonini beradi. Tarjimada to'g'ridan-to'g'ri tarjima, funktsional ekvivalentlik va kompensatsiya usullari samarali qo'llanilgan, natijada semantik ekvivalentlikning 93 foizi saqlanib qolgan. Kulgi ifodalarining madaniy-milliy xususiyatlari ikki xalqning mentaliteti, hazil-mutoyiba an'analari va ijtimoiy munosabatlar tizimidagi farqlarni aks ettiradi. Kelajakda boshqa janrlar materialida kulgi semantikasini o'rganish, ko'p tillik korpuslar asosida keng qamrovli qiyosiy tadqiqot o'tkazish, kulgi pragmatikasi va diskursiv xususiyatlarini chuqurroq tahlil qilish maqsadga muvofiq. Tadqiqot nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo'lib, lingvistik tipologiya, til o'qitish, tarjimashunoslik va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalari uchun foydalidir. ADABIYOTLAR: 1. Attardo S. Semantics and pragmatics of humor // Language and Linguistics Compass. 2008. Vol. 2. No. 6. Pp. 1203-1215. 2. Attardo S., Raskin V. Script theory revis(it)ed: Joke similarity and joke representation model // Humor: International Journal of Humor Research. 1991. Vol. 4. No. 3. Pp. 293-347. 3. Chafe W. The importance of not being earnest: The feeling behind laughter and humor. Amsterdam: John Benjamins, 2007. 168 p. 4. G'ofur G'ulom. Shum bola. Toshkent: O'zbekiston Davlat Badiiy Adabiyot Nashriyoti, 1962. 156 b. 5. Ginzburg J., Mazzocconi C., Tian Y. Laughter as language // Glossa: A Journal of General Linguistics. 2020. Vol. 5. No. 1. Pp. 1-51. 6. Gironzetti E., Hempelmann C.F., Aldawsari A., et al. Semantic components of laughter behavior: A lexical field study of 14 translations of One Flew Over the Cuckoo's Nest // Humor: International Journal of Humor Research. 2023. Vol. 36. No. 1. Pp. 1-47. 7. Glenn P. Laughter in interaction. Cambridge: Cambridge University Press, 2003. 200 p. 8. Glenn P., Holt E. (Eds.). Studies of laughter in interaction. London: Bloomsbury, 2013. 320 p. 9. Partington A. The linguistics of laughter: A corpus-assisted study of laughter-talk. London: Routledge, 2006. 294 p. 10. Raskin V. Semantic mechanisms of humor. Dordrecht: D. Reidel, 1985. 284 p.