IJTIMOIY TARMOQLAR SHAROITIDA SHAXSIY ERKINLIK VA MANIPULYATSIYA MUAMMOSI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Akramov G‘iyosiddin Najmiddin o‘g‘li University of Business and Sciencenodavlat oliy ta’lim muassasasi “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi Email:giyosiddi[email protected] Tel:+998949072766 IJTIMOIY TARMOQLAR SHAROITIDA SHAXSIY ERKINLIK VA MANIPULYATSIYA MUAMMOSI Anotatsiya: Bugungi kunda raqamli kommunikatsiya maydonida, xususan ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi fonida, shaxsiy erkinlik va manipulyatsiya o‘rtasida muhim ziddiyat yuzaga kelgan. Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchilarning so‘zerkinligi, axborot o‘zligini shakllantirish huquqi, shuningdek zamonaviy manipulyatsiya strategiyalari — sun’iy intellekt tomonidan boshqariladigan algoritmlar, bot-akcountlar, maqsadli reklamalar va disinformatsiya kampaniyalari — tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoqlar; shaxsiy erkinlik; manipulyatsiya; disinformatsiya; algoritmlar; raqamli erkinlik; axborot huquqi; bot-akcountlar; maqsadli reklamalar. ПРОБЛЕМА ЛИЧНОЙ СВОБОДЫ И МАНИПУЛЯЦИИ В ЭПОХУ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ Аннотация: В современном цифровом коммуникативном пространстве, особенно на фоне широкого распространения социальных сетей, возникает существенное противоречие между личной свободой и манипуляцией. В данной статье анализируются свобода слова пользователей социальных сетей, право на формирование собственной информационной идентичности, а также современные стратегии манипуляции — алгоритмы, управляемые искусственным интеллектом, бот-аккаунты, целевая реклама и дезинформационные кампании. Ключевые слова: социальные сети; личная свобода; манипуляция; дезинформация; алгоритмы; цифровая свобода; информационное право; бот-аккаунты; целевая реклама. THE PROBLEM OF PERSONAL FREEDOM AND MANIPULATION IN THE ERA OF SOCIAL NETWORKS Annotation: In today’s digital communication sphere, particularly against the backdrop of the widespread use of social networks, a significant conflict has emerged between personal freedom and manipulation. This article analyzes users’ freedom of speech on social media, the right to shape their own informational identity, as well as modern manipulation strategies — artificial intelligence-driven algorithms, bot accounts, targeted advertising, and disinformation campaigns. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Keywords: social networks; personal freedom; manipulation; disinformation; algorithms; digital freedom; information rights; bot accounts; targeted advertising. Kirish: XXI asr insoniyat tarixida “raqamli inqilob” davri sifatida namoyon bo‘lib, u axborot almashinuvi, muloqot, siyosiy ishtirok va shaxsiy ifoda erkinligi jarayonlarini tubdan o‘zgartirdi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar — Facebook, Instagram, X (sobiq Twitter), TikTok, Telegram, YouTube kabi platformalar — global kommunikatsiya tizimini qayta formatlab, inson faoliyatining deyarli barcha jabhalarini raqamli makonga ko‘chirdi. Shu jarayonda “shaxs erkinligi” tushunchasi ham yangi mazmun kasb etib, raqamli kontekstdagi ijtimoiy, psixologik, huquqiy va madaniy omillar bilan o‘zaro bog‘liq murakkab hodisaga aylandi. Ijtimoiy tarmoqlar dastlab erkinlik, demokratik ishtirok, axborotga teng kirish imkoniyatining timsoli sifatida qabul qilindi. Insoniyat tarixida ilk bor har bir individ global miqyosda o‘z fikrini ifoda etish, o‘zini namoyon qilish, muqobil g‘oyalarni ilgari surish va jamoat muhokamasida qatnashish imkoniyatiga ega bo‘ldi[1]. Shu jihatdan, ijtimoiy tarmoqlar erkinlikning yangi bosqichi sifatida baholandi. Biroq, bu jarayonning ichki mexanizmlari chuqurroq tahlil etilganda, “erkinlik” degan narsa o‘z-o‘zidan yuzaga kelmayotgani, balki raqamli makonning texnologik, iqtisodiy va siyosiy manfaatlari bilan belgilanishi ayon bo‘ldi. Bugungi raqamli jamiyatda insonning shaxsiy erkinligi endi nafaqat siyosiy yoki ijtimoiy institutlar tomonidan, balki sun’iy intellektga asoslangan algoritmik boshqaruv tizimlari, ma’lumotlar bazalari, platformalar egalari va ularning iqtisodiy strategiyalari tomonidan ham nazorat qilinadi. Bu holat shaxsiy erkinlikni “ko‘rinmas” tarzda cheklovchi yangi mexanizmlarning shakllanishiga olib keldi. Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarning harakatlarini kuzatadi, ularning qiziqishlari, psixologik xususiyatlari, siyosiy qarashlari, hatto emotsional holatini aniqlab, ularga moslashtirilgan axborot oqimini taqdim etadi. Shu tarzda, foydalanuvchi o‘ylaganidek “erkin tanlov” qilayotgandek tuyulsa-da, aslida u algoritmik filtrlash va manipulyativ strategiyalar mahsuliga aylanadi. Shaxs erkinligi va manipulyatsiya o‘rtasidagi bu ziddiyat raqamli davrning eng muhim falsafiy va sotsiologik muammosidir. Bir tomondan, ijtimoiy tarmoqlar shaxsni kuchaytiradi, unga ovoz beradi, uni global subyektga aylantiradi; ikkinchi tomondan esa, shu platformalarning o‘zi shaxsni nazorat qiladi, yo‘naltiradi va ayrim hollarda ongini boshqaradi. Shu sababli, ijtimoiy tarmoqlarni “erkinlik maydoni” emas, balki “erkinlik va manipulyatsiya o‘rtasidagi maydon” sifatida ko‘rish lozim. Ijtimoiy tarmoqlarda manipulyatsiya turli shakllarda namoyon bo‘ladi: algoritmik manipulyatsiya (kontentni filtrlash, tavsiya mexanizmlari orqali foydalanuvchi ongiga ta’sir qilish), psixologik manipulyatsiya (emotsional kontent orqali fikrni yo‘naltirish), siyosiy manipulyatsiya (soxta axborot, bot va troll tarmoqlari orqali jamoat fikrini boshqarish), iqtisodiy manipulyatsiya (reklama va monetizatsiya asosida iste’molga majburlash), hamda sotsial manipulyatsiya (ijtimoiy tasavvurlarni, qadriyatlarni qayta shakllantirish). Bu hodisalar shaxs erkinligini faqat tashqi jihatdan emas, balki ichki — ong, qarash va qadriyatlar darajasida ham cheklaydi. Masalan, “filter bubble” (filtr pufagi) hodisasi shaxsning axborot maydonini toraytiradi: foydalanuvchi faqat o‘z qarashlariga mos kontentni ko‘radi, natijada u dunyoni biryoqlama qabul qiladi. “Echo chamber” (aks sado kameralari) esa shaxsning fikrini mustahkamlaydi, lekin uni muqobil fikrga yopiq holatga keltiradi. Shu tarzda, ijtimoiy tarmoqlar insonni global axborot olamida “erkin” harakatlanayotgandek ko‘rsatsa-da, aslida ularni ongli ravishda yo‘naltirib, fikrlash doirasini belgilab beradi. Bugungi axborot maydoni murakkablik jihatidan o‘ziga xosdir: unda fakt va fikr, haqiqat va yolg‘on, axborot va disinformatsiya, erkin ifoda va manipulyatsiya bir-biriga singib ketgan. Shu sababli, shaxs erkinligini raqamli davrda baholash uchun faqat siyosiy yoki huquqiy mezonlar yetarli emas — axborot etikasi, algoritmik shaffoflik, ma’lumot xavfsizligi, raqamli tafakkur madaniyati kabi omillar ham nazarda tutilishi lozim. Yevropa Ittifoqi, AQSh, Kanada, Yaponiya va boshqa rivojlangan davlatlar bu borada “raqamli erkinlik” konsepsiyasini ishlab chiqishga urinmoqda. Unga ko‘ra, insonning raqamli muhitdagi erkinligi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: (1) axborotga erkin kirish, (2) axborot ustidan shaxsiy nazorat, (3) ma’lumotlarning maxfiyligi, (4) ifoda erkinligi, (5) raqamli suverenitet. Shu jihatdan, shaxs erkinligi endi faqat siyosiy institutlar bilan emas, balki JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL texnologik platformalar bilan ham bog‘liq ijtimoiy masalaga aylanmoqda. Manipulyatsiya muammosi esa global miqyosda “raqamli mustamlakachilik” (digital colonialism) shaklini olmoqda. Yirik texnokompaniyalar — Meta, Alphabet, X, ByteDance — insonlarning ma’lumotlarini to‘plash, ularni tahlil qilish, xatti-harakatlariga ta’sir ko‘rsatish orqali nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va siyosiy ta’sir o‘tkazish qudratiga ega bo‘lmoqda. Bu holat shaxs erkinligini milliy chegaralardan tashqarida cheklovchi yangi mexanizmlarni vujudga keltiradi. Shaxs erkinligini tahlil qilishda zamonaviy falsafiy yondashuvlar, xususan M. Fuko, J. Habermas, Z. Bauman va B. Latourning qarashlari muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Fuko nazariyasiga ko‘ra, hokimiyat faqat zo‘ravonlik orqali emas, balki bilim, axborot va kuzatuv tizimlari orqali amalga oshiriladi[2]. Raqamli makon esa bu “kuzatuv”ni texnologik darajaga olib chiqdi. Habermas esa kommunikativ harakat nazariyasi orqali jamoat muhokamasi sifatini saqlash uchun erkin axborot almashinuvi va fikr pluralizmini muhim deb biladi. Shu nuqtai nazardan, algoritmik filtrlash mexanizmlari ijtimoiy muloqotning ochiqligiga tahdid soladi. Z. Bauman esa “suyuq modernlik” konsepsiyasida insonning erkinligini doimiy o‘zgaruvchan va beqaror ijtimoiy munosabatlar orqali tahlil qiladi. Bugungi ijtimoiy tarmoqlar esa ana shu beqarorlikni yanada kuchaytirgan: inson o‘zini erkin his qiladi, lekin aslida u axborot oqimi, “layk” va “trendlarga” qaram bo‘lib qoladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Metodologik qism: Mazkur tadqiqotning metodologik asosini ijtimoiy-falsafiy tahlilning zamonaviy yo‘nalishlari tashkil etadi. Maqolada shaxs erkinligini tahlil qilishda tizimli, sotsiokonstruktivistik va fenomenologik yondashuvlar birgalikda qo‘llanildi. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar fenomeni inson ongiga ta’sir qiluvchi kompleks hodisa sifatida talqin etilgani sababli, tadqiqot metodologiyasi interdisiplinar xarakterga ega bo‘lib, u falsafiy, kommunikatsion, psixologik va sotsiologik yondashuvlarning integratsiyasiga tayanadi. Avvalo, tizimli tahlil metodi ijtimoiy tarmoqlarni shaxs erkinligini shakllantiruvchi va ayni paytda cheklovchi ijtimoiy tizim sifatida o‘rganish imkonini berdi. Ushbu metod orqali tarmoq platformalarining algoritmik boshqaruv mexanizmlari va foydalanuvchi ongiga ta’sir jarayonlari o‘zaro bog‘liq tizim elementlari sifatida ko‘rsatildi. Sotsiokonstruktivistik yondashuv asosida esa, shaxs erkinligi ijtimoiy tarmoqlarda ijtimoiy munosabatlar va diskurslar orqali “konstruksiya qilinadigan” ijtimoiy hodisa sifatida tahlil qilindi. Bu yondashuv yordamida erkinlik tushunchasi individual ongning mahsuli emas, balki ijtimoiy va kommunikativ interaktsiyalar natijasi sifatida ochib berildi. Fenomenologik metod shaxsning raqamli tajribasini, ya’ni ijtimoiy tarmoqlarda mavjudlikning subyektiv qirralarini aniqlash imkonini berdi. Bu metod orqali insonning o‘zini erkin his qilishi bilan uning amaliy erkinlik darajasi o‘rtasidagi tafovut, shuningdek, “virtual men” va “real men” o‘rtasidagi psixologik nomutanosibliklar tahlil qilindi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Adabiyotlar tahlili: Ijtimoiy tarmoqlar davrida shaxs erkinligi va manipulyatsiya muammosini tahlil qilishda zamonaviy falsafa, sotsiologiya, kommunikatsiya nazariyasi hamda raqamli madaniyat tadqiqotlari muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. XXI asrda axborot texnologiyalarining global kengayishi inson erkinligining mazmuni va chegaralarini tubdan o‘zgartirdi. Shu sababli, mazkur mavzuga oid adabiyotlarda erkinlik tushunchasi an’anaviy siyosiy-ijtimoiy kontekstdan raqamli, algoritmik va mediaviy kontekstga ko‘chganini ko‘rish mumkin. Avvalo, Y. N. Harari “21 Lessons for the 21st Century”[3] asarida raqamli algoritmlar insonning ongli tanlov qobiliyatini yo‘qotish xavfini keltirib chiqarganini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, “sun’iy intellekt tomonidan boshqariluvchi axborot oqimlari insonning ichki erkinligini sezdirmasdan egallaydi”. Bu g‘oya ijtimoiy tarmoqlar algoritmlari orqali inson xulqini boshqarish mexanizmlarini tushunish uchun muhim nazariy asos hisoblanadi. Sotsiolog M. Castells esa “The Network Society”[4] asarida tarmoqlashgan jamiyatda hokimiyat axborotni kim boshqarishiga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, “axborot oqimlari ustidan nazorat o‘rnatgan subyekt, shaxs erkinligi ustidan ham nazorat o‘rnatadi”. Shu bois, Castells ijtimoiy tarmoqlarni “axborot hokimiyati” maydoni sifatida talqin qiladi. Fukoning biovoylash (biopower) konsepsiyasi zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan ijtimoiy tarmoqlar kontekstida qayta tahlil qilinmoqda. Masalan, A. Han “Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power”[5] asarida ijtimoiy tarmoqlar orqali inson o‘zini o‘zi boshqaruvchi, nazorat ostidagi subyektga aylanishini “erkinlik illyuziyasi” deb ataydi. Unga ko‘ra, raqamli manipulyatsiya hokimiyatning “yumshoq”, ammo eng samarali shaklidir. Shuningdek, S. Zuboffning “The Age of Surveillance Capitalism”[6] asari mazkur muammo bo‘yicha fundamental manba sifatida tan olinadi. Zuboff raqamli kapitalizmni “inson xulq-atvorini tovar sifatida sotishga asoslangan yangi iqtisodiy tizim” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va algoritmik tarzda foydalanuvchiga “moslashtirish” orqali inson erkinligi bosqichma-bosqich iqtisodiy nazorat ostiga olinadi. Ijtimoiy tarmoqlarda manipulyatsiyaning psixologik mexanizmlarini o‘rganishda D. Kahneman va R. Thalerlarning “behavioral economics” yondashuvi ham muhimdir. Ayniqsa, Thaler, Richard & Sunstein “Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness”[7] asarida inson qarorlarini yashirin tarzda yo‘naltirish mexanizmlari “raqamli manipulyatsiya”ning psixologik asosini tashkil etadi. Shuningdek, 2020-yildan keyingi bir qator tadqiqotlarda Cohen, Julie E. “Between Truth and Power: The Legal Constructions of Informational Capitalism”[8] raqamli muhitda erkinlikning huquqiy chegaralari qayta ko‘rib chiqilmoqda. Muallifning fikricha, axborot platformalari “yangi siyosiy subyekt”ga aylanib, ular shaxsiy hayotning barcha qatlamlariga kirib boradi va “erkinlik”ni algoritmik siyosat orqali tartiblaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda shaxs erkinligining ijtimoiy-falsafiy talqini bo‘yicha O‘zbekiston olimlari ham qimmatli izlanishlar olib bormoqdalar. Masalan, Saidov, Akmaljon “Raqamli davrda inson erkinligi va axloqiy javobgarlik masalalari”[9] maqolasida shaxsning raqamli muhitdagi erkinligi milliy madaniyat va ma’naviyat kontekstida tahlil etilgan. Muallif ijtimoiy tarmoqlarni “insoniyatning yangi axloqiy sinovi” deb ataydi. Shuningdek, Karimov Umid “Ijtimoiy tarmoqlarda shaxs erkinligi va axborot madaniyati muammolari”[10] tadqiqotida O‘zbekiston jamiyatida ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar dunyoqarashiga ta’siri, manipulyatsiyaning madaniy va ma’naviy ko‘rinishlari keng tahlil qilingan. Yuqoridagi ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlar inson erkinligi uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, uning ongini nazorat ostiga olishning ham samarali vositasiga aylangan. Shu bois, bu masalani tahlil qilishda falsafiy yondashuv axborot texnologiyalarining ijtimoiy va axloqiy oqibatlarini chuqur anglash imkonini beradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Natijalar: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlarning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni inson erkinligini kuchaytiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘lishi bilan birga, uni nazorat ostiga oluvchi mexanizmga ham aylangan. Raqamli kommunikatsiya tizimlari orqali yaratilgan “erkin ifoda maydoni” aslida algoritmik tartibotlar bilan chegaralangan, ya’ni foydalanuvchi erkinligi texnologik dizaynning ko‘rinmas chegaralari doirasida shakllanadi. Shu jihatdan, ijtimoiy tarmoqlarda insonning “erkin subyekt” maqomi “axborot iste’molchisi” maqomiga aylanib, uning xatti-harakatlari, afzalliklari, dunyoqarashi algoritmik kuzatuvlar orqali boshqarilmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanganki, ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyatsiya mexanizmlari uchta asosiy yo‘nalishda amalga oshadi: birinchidan, axborot oqimini selektiv tarzda filtrlash orqali foydalanuvchining dunyoqarashini toraytirish; ikkinchidan, “emotsional algoritmlar” yordamida shaxsning hissiy holatini boshqarish; uchinchidan, “ijtimoiy taqqoslash” orqali o‘z-o‘zini baholash tizimini deformatsiyalash. Ushbu jarayonlar natijasida inson o‘z fikrini mustaqil shakllantirayotganini o‘ylagan holda, aslida ma’lum axborot oqimi ichida yo‘naltirilgan subyektga aylanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlardagi “erkinlik illyuziyasi” — bu postmodern davrning eng kuchli sotsiopsixologik fenomenlaridan biridir. Foydalanuvchi o‘z fikrini erkin ifoda etayotganini his qilsa-da, bu erkinlik algoritmik filtrlash, ma’lumotlarni prioritetlash va manipulyativ kontent orqali boshqariladi. Ayniqsa, siyosiy yoki iqtisodiy manipulyatsiya jarayonlarida shaxsning ongi ong osti darajasida shakllanib, u o‘z fikrini “tanlov” deb bilgan holatda, aslida tashqi ma’lumot oqimi mahsuliga aylanadi. Bundan tashqari, tadqiqot ijtimoiy tarmoqlarda “axborotli shaxs” konsepsiyasining shakllanayotganini aniqladi. Ya’ni, shaxs endi faqat ijtimoiy mavjudot emas, balki raqamli kuzatuv tizimlarida qayd etilgan, tahlil qilingan va algoritmik tarzda tavsiflangan axborot majmuasidir. Bu holat erkinlikni falsafiy kategoriya sifatida qayta talqin qilish zaruratini yuzaga keltiradi. Yana bir muhim natija shundan iboratki, shaxs erkinligini himoya qilish endilikda faqat huquqiy yoki siyosiy chora-tadbirlar bilan cheklanmasligi kerak. Chunki manipulyatsiya psixologik va kognitiv darajada sodir bo‘layotgan jarayon bo‘lib, u ong va axloq tizimini ham qamrab olgan. Shu sababli, raqamli savodxonlik, axborot madaniyati va axloqiy immunitetni rivojlantirish shaxs erkinligini saqlashning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Natijalar umumlashtirilgan holda shuni tasdiqlaydiki, ijtimoiy tarmoqlarda shaxs erkinligi endilikda mustaqil tanlov masalasi emas, balki raqamli manipulyatsiya mexanizmlariga qarshi ongli immunitetni shakllantirish jarayonidir. Bu esa falsafaning yangi tarmoqlari — “raqamli etika” va “axborot antropologiyasi” uchun keng ilmiy istiqbollar ochadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muhokama: Ijtimoiy tarmoqlar davrida shaxs erkinligi va manipulyatsiya masalasi bugungi falsafiy va sotsiologik diskurslarning markazida turibdi. Ayniqsa, G‘arb ilmiy maktablarida bu boradagi fikrlar qarama-qarshi talqinlarda shakllangan. Shu jihatdan, Shoshana Zuboff va ByungChul Han o‘rtasidagi konseptual bahs zamonaviy raqamli jamiyatda inson erkinligining mohiyatini ochib beruvchi muhim polemika sifatida e’tirof etiladi. Shoshana Zuboff o‘zining “The Age of Surveillance Capitalism” asarida ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyatsiya muammosini iqtisodiy va siyosiy mexanizmlar orqali tushuntiradi. Unga ko‘ra, raqamli platformalar inson hayotining barcha jihatlarini kuzatuv ostiga olib, shaxs xulqini oldindan taxmin qilish va tijorat maqsadlarida yo‘naltirish orqali “surveillance capitalism” — ya’ni “kuzatuv kapitalizmi” tizimini yaratadi. Zuboff fikricha, inson erkinligi endilikda texnologik vositalar orqali emas, balki ma’lumotlarni tahlil qiluvchi algoritmik tizimlar orqali cheklanmoqda. U bu holatni “axborot totalitarizmi” deb atab, insonning ongli tanlovi iqtisodiy manfaatlar bilan o‘zaro chirmashib ketganini ta’kidlaydi. Uning nuqtayi nazariga ko‘ra, manipulyatsiya — bu tashqi nazoratning bevosita shakli bo‘lib, u kapitalistik manfaatlarning tabiiy oqibatidir. ByungChul Han esa “Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power” asarida bu masalaga boshqacha yondashadi. U raqamli manipulyatsiyani tashqi nazorat emas, balki ichki avtonom nazorat shakli sifatida talqin qiladi. Han fikricha, inson endilikda “erkinlikni o‘zi istaydi”, chunki zamonaviy raqamli tizimlar unga “erkinlik illyuziyasi”ni taklif etadi. Ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchi o‘zini erkin ifoda etayotganiga ishonadi, ammo aslida u algoritmik tizimning psixologik buyruqlarini o‘z ixtiyori bilan bajaradi. Xulosa: Zamonaviy raqamli sivilizatsiya sharoitida ijtimoiy tarmoqlar inson erkinligining shakllanishi, ifodasi va boshqarilishida markaziy omilga aylandi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlar erkinlikni kengaytiruvchi imkoniyatlar yaratish bilan birga, manipulyatsiyaning yangi shakllarini ham yuzaga keltirdi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Sh, E. (2025). Developing the spiritual worldview of young people through the continuous education system in Uzbekistan. Ob'edinyaya studentov: mejdunarodnye issledovaniya i sotrudnichestvo mejdu distsiplinami, 1(1), 314-316. 2. Akramov, G. (2024). Ijtimoiy falsafada marginallashtirish nazariyalari: tarixiy nuqtai nazar va hozirgi holat. Философия и право, 28(2), 126-129. 3. Harari, Yuval Noah. 21 Lessons for the 21st Century, Jonathan Cape, London, 2021, 372 p. 4. Castells, Manuel. The Network Society: From Knowledge to Policy, Johns Hopkins University Press, Baltimore, 2020, 423 p. 5. Han, Byung-Chul. Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power, Verso Books, New York, 2021, 105 p. 6. Zuboff, Shoshana. The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, Profile Books, London, 2020, 691 p. 7. Thaler, Richard & Sunstein, Cass. Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness, Penguin Books, London, 2021, 320 p. 8. Cohen, Julie E. Between Truth and Power: The Legal Constructions of Informational Capitalism, Oxford University Press, Oxford, 2020, 450 p. 9. Saidov, Akmaljon. Raqamli davrda inson erkinligi va axloqiy javobgarlik masalalari, “Falsafa va huquq” jurnali, Toshkent, 2023, №2, 112–125-b. 10. Karimov, Umid. Ijtimoiy tarmoqlarda shaxs erkinligi va axborot madaniyati muammolari, “O‘zbekiston falsafasi masalalari”, Toshkent, 2022, №3, 88–99-b.