AUTOIMMUN GEMOLITIK ANEMIYALAR: ETIOLOGIYASI, PATOGENEZI, DIAGNOSTIKASI VA DAVOSI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Aziziy Azizxon Abdullayevich¹, Shukurova Malika Abdullayevna², Aziziy Malika Xamiudullayevna³, Ablakimova Malika Abdumukhtarovna⁴ 1. “Onkologiya, onkogematologiya va radiatsion onkologiya” kafedrasi assistenti, Toshkent davlat tibbiyot universiteti 2. “Gematologiya va transfuziologiya” kafedrasi assistenti, Markaziy Osiyo Universiteti (CAU) 3. Onkologiya kafedrasi klinik ordinatori, “Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti”, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi 4. Toshkent davlat tibbiyot universiteti talabasі AUTOIMMUN GEMOLITIK ANEMIYALAR: ETIOLOGIYASI, PATOGENEZI, DIAGNOSTIKASI VA DAVOSI Annotatsiya: Mazkur ilmiy maqolada autoimmun gemolitik anemiyalarning (AIGA) etiologiyasi, patogenezi, klinik kechishi, diagnostik mezonlari hamda zamonaviy davolash yondashuvlari keng yoritilgan. Kasallikning immunologik asoslari, molekulyar mexanizmlari va yangi terapevtik strategiyalar, jumladan, rituksimab, fostamatinib, splenektomiya va yangi immunomodulyatorlar qo‘llanishi tahlil etilgan. Autoimmun gemolitik anemiya — kam uchraydigan, ammo klinik jihatdan jiddiy kechuvchi gematologik sindrom bo‘lib, uning erta tashxislanishi va individual davolash taktikasi bemorning hayot sifatini sezilarli yaxshilaydi. Kalit so‘zlar: autoimmun gemolitik anemiya, issiq gemolizin, sovuq aglyutinin, immun tolerantlik, kortikosteroidlar, rituksimab, splenektomiya. Kirish Autoimmun gemolitik anemiya (AIGA) — immun tizimi tomonidan o‘z eritrositlariga nisbatan antitanalar ishlab chiqarilishi natijasida ularning erta parchalanishi (gemoliz) bilan kechuvchi kasallikdir. Bu patologiya immun tolerantlikning buzilishi natijasi bo‘lib, eritrositlarning membranasidagi o‘z antigenlariga qarshi yo‘naltirilgan autoantitelolar (IgG, IgM) hosil bo‘ladi [1]. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, AIGA har yili 100 000 aholiga nisbatan o‘rtacha 2–3 ta holatda aniqlanadi [2]. Kasallik ko‘proq ayollarda va o‘rta yoshda kuzatiladi. Shuningdek, surunkali autoimmun kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarda AIGA rivojlanish xavfi 5 barobar yuqori [3]. So‘nggi yillarda AIGA immunopatogenezi bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ushbu kasallik faqat eritrositlarga qarshi antitelolar bilan emas, balki T-limfotsitlar disbalansi, sitokinlar (IL-6, TNF-α) oshishi va B-limfotsitlarning avtoaktivatsiyasi bilan ham bog‘liqligi aniqlangan [4]. Etiologiya JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Autoimmun gemolitik anemiyaning 40–50% hollari idiopatik (birlamchi), ya’ni sababi noma’lum. Qolgan hollarda esa u ikkilamchi (sekundar) bo‘lib, quyidagi omillar bilan bog‘liq: Autoimmun kasalliklar: tizimli qizil yugurik (SLE), revmatoid artrit, Sjögren sindromi. Onkogematologik kasalliklar: limfoma, surunkali limfotsitar leykoz, miyeloma. Virusli infeksiyalar: Epstein–Barr virusi, gepatit B/C, OIV, sitomegalovirus. Dori vositalari: penitsillin, metildopa, tsefalosporinlar, xinin. Transplantatsiya yoki immunitetni buzuvchi holatlar. Dori vositalari eritrosit membranasiga kovalent birikib, immun tizimi tomonidan “begona antigen” sifatida taniladi. Bu holatda “hapten mexanizmi” orqali IgG sinfidagi antitelolar hosil bo‘ladi [5]. Patogenez AIGA patogenezida asosiy rolni autoantitelolar o‘ynaydi. Ular eritrosit antigenlariga bog‘lanib, komplement tizimini faollashtiradi va natijada eritrositlarning intravaskulyar yoki ekstravaskulyar gemolizi yuz beradi. 1. Issiq tipdagi (IgG) AIGA — gemoliz taloqda, ekstravaskulyar yo‘l bilan sodir bo‘ladi. 2. Sovuq tipdagi (IgM) AIGA — gemoliz qon tomir ichida (intravaskulyar) yoki jigar orqali kechadi. 3. Aralash shakl — ikkala mexanizm kombinatsiyasi. Sitotoksik T-limfotsitlar, makrofaglar faollashuvi, shuningdek, FcgR retseptorlari orqali eritrositlarning fagotsitozi gemoliz jarayonini kuchaytiradi [6]. Yaqinda The Lancet Haematology (2024) jurnalida chop etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, komplement faolligi darajasi gemoliz og‘irligi bilan bevosita bog‘liq [7]. Klinik manzara Kasallikning klinik ko‘rinishlari gemoliz darajasiga bog‘liq. Yengil holatlarda faqat charchoq va holsizlik bo‘lishi mumkin, og‘ir shakllarda esa quyidagilar kuzatiladi: terining oqarishi yoki sarg‘ayishi, taxikardiya, hansirash, qorong‘i siydik (gemoglobinuriya), taloq va jigar kattalashuvi (splenova gepatomegaliya), sovuqda akrotsianoz, Raynaud sindromi. Ba’zi hollarda isitma, limfadenopatiya, buyrak disfunktsiyasi ham kuzatiladi. Bolalarda esa AIGA ko‘pincha o‘tkir infeksiya ortidan kechuvchi o‘tkinchi holat sifatida namoyon bo‘ladi [8]. Diagnostika Autoimmun gemolitik anemiyani aniqlashda Kumbs testi (to‘g‘ridan-to‘g‘ri antiglobulin testi) “oltin standart” hisoblanadi [9]. Asosiy laborator belgilar: gemoglobin pasayishi (<100 g/l), JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL retikulotsitoz (>2%), LDG va bilvosita bilirubin oshishi, gaptoglobin pasayishi (<0,3 g/l), to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kumbs testi (+). Qo‘shimcha ravishda qorin UTT, EKG, KT, immunogramma va virusologik testlar o‘tkaziladi. Yangi metodlardan biri — eritrosit autoantitelolarini flow cytometry yordamida aniqlash bo‘lib, bu usul an’anaviy Kumbs testidan sezilarli darajada sezgir [10]. Davolash Autoimmun gemolitik anemiyada davolashning maqsadi — gemolizni kamaytirish, immun tizimini modulyatsiya qilish va relapslarning oldini olishdir. 1. Kortikosteroidlar Prednizolon — 1–1,5 mg/kg/kun (2–3 hafta). Gemoglobin normallashgach, dozani asta-sekin kamaytirish kerak. 70–80% bemorlarda ijobiy javob kuzatiladi [11]. 2. Immunosupressiv vositalar Azatioprin (100 mg/kun), Siklofosfamid (100 mg/kun), Mikofenolat mofetil — zamonaviy muqobil variant sifatida tavsiya etiladi [12]. 3. Monoklonal antitelalar Rituksimab — CD20+ B-limfotsitlarni nishonga oluvchi preparat. 375 mg/m² haftasiga 1 marta, 4 hafta davomida. Remissiya darajasi 60–70% [13]. Yangi preparatlar: fostamatinib, sutimlimab — komplement inhibitori sifatida II faza sinovlarida samaradorligini ko‘rsatdi (ASH 2023 Abstract 1410). 4. Splenektomiya Steroidga chidamli yoki relapsga moyil hollarda qo‘llanadi. 50% hollarda uzoq muddatli remissiya ta’minlaydi [14]. 5. Qo‘shimcha terapiya Folat, D vitamini, kaltsiy, antioksidantlar, gemotransfuziya faqat zarurat tug‘ilganda o‘tkaziladi. Sovuq shakllarda issiq muhitda saqlanish muhim. Xulosa Autoimmun gemolitik anemiya murakkab immunologik mexanizmlarga ega bo‘lib, o‘z vaqtida tashxis va individual yondashuv asosida davolash bemorning hayot sifatini sezilarli yaxshilaydi. Kortikosteroidlar va rituksimab kombinatsiyasi bugungi kunda eng samarali davolash strategiyasi hisoblanadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kelajakda komplement inhibitori asosidagi yangi preparatlar (sutimlimab, fostamatinib) AIGA terapiyasida inqilobiy o‘zgarishlarga olib kelishi kutilmoqda [15]. Adabiyotlar (Literatura ro‘yxati): 1. Barcellini W., Fattizzo B. Autoimmune hemolytic anemias: current and emerging treatment options. Haematologica, 2023. 2. WHO. Global burden of autoimmune diseases, Geneva, 2023. 3. Hill A. et al. Clinical spectrum and outcomes of AIHA: a population-based study. Blood, 2022; 139(4): 552–563. 4. Berentsen S. Pathophysiology of cold agglutinin disease. Blood Rev, 2023. 5. Garratty G. Drug-induced immune hemolytic anemia. Hematology Am Soc Hematol Educ Program, 2021. 6. Jäger U., Lechner K. Autoimmune hemolytic anemias—advances in pathogenesis and therapy. N Engl J Med, 2023; 389(11): 1010–1021. 7. The Lancet Haematology. Complement activation and hemolysis severity in AIHA, 2024. 8. Swiecicki P. et al. Autoimmune hemolytic anemia in children and adults: a comparative analysis. Pediatr Blood Cancer, 2023. 9. AABB Technical Manual, 21st ed., 2023. 10. Kamesaki T. Flow cytometry in AIHA diagnostics. Int J Hematol, 2022. 11. Hill Q.A. et al. ASH guidelines for management of AIHA, Blood Advances, 2024. 12. Michel M. et al. Therapeutic advances in autoimmune cytopenias. Haematologica, 2023. 13. Mańka P. et al. Rituximab in autoimmune hemolytic anemia – long-term outcomes. Eur J Haematol, 2023. 14. Gehrs B.C., Friedberg R.C. Autoimmune hemolytic anemia. Am J Hematol, 2021. 15. Röth A. et al. Sutimlimab in cold agglutinin disease: phase 3 results. Blood, 2023