MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN HAMKORLIK – O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI TASHQI SIYOSATINING USTUVOR YO'NALISHI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Esanova Kamola Ilhomjon qizi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti magistranti MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN HAMKORLIK – O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TASHQI SIYOSATINING USTUVOR YO‘NALISHI Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosatida Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish va mustahkamlashga qaratilgan yangi siyosiy jarayonlar tahlil qilinadi. Maqolada O‘zbekistonning tinchlik, barqarorlik va o‘zaro ishonchni ta’minlash borasidagi tashabbuslari, davlat rahbarlari darajasidagi uchrashuvlar, shuningdek, Maslahatlashuv kengashlari va xalqaro rezolyutsiyalar orqali shakllanayotgan diplomatik hamkorlik yoritilgan. Maqolada mintaqaviy integratsiya, chegara delimitatsiyasi va demarkatsiyasi, savdo-iqtisodiy aloqalar, transport-logistika, ekologik hamkorlik hamda madaniy-gumanitar sohalardagi o‘zgarishlar statistik ma’lumotlar asosida tahlil etilgan. Kalit So‘Zlar: Markaziy Osiyo, mintaqaviy integratsiya, siyosiy hamkorlik, o‘zaro ishonch, O‘zbekiston tashqi siyosati, barqaror rivojlanish, iqtisodiy o‘sish, diplomatik muloqot. Аннотация: В данной статье анализируются новые политические процессы, направленные на развитие и укрепление регионального сотрудничества Республики Узбекистан с государствами Центральной Азии в рамках внешнеполитического курса страны. В работе освещаются инициативы Узбекистана, направленные на обеспечение мира, стабильности и взаимного доверия, встречи на высшем уровне, а также формирующееся дипломатическое сотрудничество в формате Консультативных совещаний и международных резолюций. В статье рассматриваются вопросы региональной интеграции, делимитации и демаркации границ, торгово-экономических отношений, транспортно-логистического взаимодействия, экологического сотрудничества, а также изменений в культурно-гуманитарной сфере на основе статистических данных. Ключевые Слова: Центральная Азия, региональная интеграция, политическое сотрудничество, взаимное доверие, внешняя политика Узбекистана, устойчивое развитие, экономический рост, дипломатический диалог. Abstract: This article analyzes the new political processes aimed at developing and strengthening regional cooperation between the Republic of Uzbekistan and the Central Asian states within the framework of the country’s foreign policy. The study highlights Uzbekistan’s initiatives directed toward ensuring peace, stability, and mutual trust; high-level meetings; as well as the emerging diplomatic cooperation through Consultative Meetings and international resolutions. The article examines issues of regional integration, border delimitation and demarcation, trade and economic relations, transport and logistics interaction, environmental cooperation, and developments in the cultural and humanitarian spheres based on statistical data. Keywords: Central Asia, regional integration, political cooperation, mutual trust, foreign policy of Uzbekistan, sustainable development, economic growth, diplomatic dialogue. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatida jahonning barcha davlatlari bilan o‘zaro manfaatli, teng huquqli va konstruktiv hamkorlikni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi yillarda mamlakatimiz tomonidan global va mintaqaviy miqyosda tinchlik, barqarorlik hamda o‘zaro ishonchni mustahkamlashga qaratilgan aniq tashabbuslar ilgari surilib, amaliy natijalar bilan boyitilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi xalqaro maydonda faol, ochiq va pragmatik tashqi siyosat yuritish orqali uzoq muddatli, ko‘p qirrali va strategik sheriklik aloqalarini yanada chuqurlashtirish yo‘lidan bormoqda. Xususan, davlatimiz rahbariyati tomonidan azaliy tarixiy, madaniy va sivilizatsion ildizlarga ega bo‘lgan Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan do‘stona munosabatlarni mustahkamlash tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Mintaqada o‘zaro ishonch, hamjihatlik va iqtisodiy integratsiyani rivojlantirish maqsadida ko‘plab yuqori darajadagi uchrashuvlar, mintaqaviy forumlar va qo‘shma dasturlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonning “Markaziy Osiyo – umumiy uyimiz” tamoyiliga asoslangan tashqi siyosati, mintaqaviy muammolarga qo‘shma yondashuvni ilgari surish hamda umumiy manfaatlarga asoslangan siyosiy va iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan. Natijada, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida ilgari kuzatilgan siyosiy sovuqlik o‘rnini o‘zaro ishonch, sheriklik va barqaror rivojlanish tamoyillari egallamoqda. Qayd etish joizki, so‘nggi o‘n yil ichida O‘zbekiston Respublikasining faol, ochiq va konstruktiv mintaqaviy siyosati tufayli Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro ishonch, do‘stlik va hamkorlik munosabatlari mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarildi. Avvallari ayrim nozik siyosiy yoki chegaraviy masalalarni ochiq muhokama qilish noo‘rin hisoblangan bo‘lsa, bugungi kunda mintaqa davlatlari o‘rtasida bunday “yopiq” mavzular deyarli qolmadi. Aksincha, har bir masalaga o‘zaro hurmat, hamjihatlik va pragmatik manfaatlar nuqtayi nazaridan yondashilmoqda. O‘zbekistonning mintaqaviy diplomatiyadagi konstruktiv yondashuvi va tinchlikparvar tashabbuslari natijasida, uzoq yillar davomida muammo bo‘lib kelgan ko‘plab dolzarb masalalar — siyosiy, savdo-iqtisodiy, transchegaraviy, ekologik va transport-kommunikatsion yo‘nalishlardagi kelishmovchiliklar amaliy yechim topmoqda. Ayniqsa, chegaralarni delimitatsiya va demarkatsiya qilish, transchegaraviy suv resurslaridan oqilona foydalanish, fuqarolarning chegara punktlaridan erkin o‘tishi va o‘zaro turizmni rivojlantirish kabi masalalarda sezilarli siljishlar kuzatilmoqda. Chegara postlarining ochilishi va ular sonining orttirilishi, shuningdek, vizasiz rejimning joriy etilishi Markaziy Osiyo xalqlari o‘rtasidagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni yanada faollashtirdi. Bu holat nafaqat xalq diplomatiyasini rivojlantirishga, balki mintaqada ishonch muhitini mustahkamlashga ham xizmat qilmoqda. Shuningdek, savdo hajmining ortishi, qo‘shma sanoat zonalari va transport yo‘laklarining kengaytirilishi mintaqaviy iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirmoqda. Mamlakatimiz rahbari tashabbusi bilan mintaqaviy hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqqan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahatlashuv uchrashuvlari (2018 yildan boshlab) bugungi kunda mintaqaviy siyosiy muloqotning samarali institutsional shakliga aylandi1. Mazkur format doirasida davlat rahbarlari mintaqani rivojlantirish, xavfsizlikni ta’minlash, transport, 1https://president.uz/oz/3093 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL energetika, suv-energetika resurslarini boshqarish, ekologiya va inson kapitali sohasidagi masalalarni muntazam muhokama qilmoqda. Ushbu uchrashuvlar Markaziy Osiyoda mintaqaviy birdamlik va o‘zaro ishonchni mustahkamlashning yangi mexanizmini shakllantirdi. Natijada, mintaqa davlatlari o‘rtasida ilgari mavjud bo‘lgan ayrim ixtilofli masalalar diplomatik muloqot va o‘zaro manfaatli yechimlar asosida hal etilmoqda. Bu jarayon O‘zbekiston tashqi siyosatining “tinchlik va hamkorlik orqali barqarorlik” tamoyiliga to‘liq mos keladi hamda mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashning mustahkam siyosiy poydevorini yaratmoqda. Qayd etish lozimki, so‘nggi o‘n yil ichida Markaziy Osiyo mintaqasida mintaqaviy munosabatlarning yangi bosqichga chiqishida Oʻzbekiston rahbariyati tashabbusi bilan 2017-yili Samarqand shahrida Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) shafeligida o‘tkazilgan “Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak, barqaror rivojlanish va taraqqiyot yo‘lida hamkorlik” xalqaro konferensiyasi ham muhim qadam bo‘lgan2. Mazkur konferensiyada 500 dan ortiq ishtirokchilar qatnashgani, jumladan mintaqa davlatlari Tashqi ishlar vazirlari va xalqaro tashkilotlar vakillari ham bo‘lgan3. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan ilgari surilgan yana bir muhim tashabbus — mintaqaviy davlatlar rahbarlarining Maslahatlashuv Kengashini tashkil etish bo‘lgan. Ushbu format, o‘zbek diplomatiyasining ulkan yutug‘i sifatida, mintaqa mamlakatlari hamjihatligida yangi davrni boshlab berdi deb e’tirof etildi. Xususan, davlatimiz rahbari ilk xorijiy tashriflarini 2017-yilning mart oyida Markaziy Osiyo davlatlaridan boshladi: avvalo Turkmaniston va Qozog‘istonga, so‘ng Qirg‘iziston va Tojikistonga tashriflar amalga oshirilgan4. Ushbu tashriflar chog‘ida biznes forumlar o‘tkazilib, savdo-iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha hukumatlararo bitimlarning muhim paketlari imzolandi. Natijada O‘zbekiston bilan Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro savdo‐sotiq, kooperatsion aloqalar sezilarli tarzda rivojlandi. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdo aylanmasi 2016-yilda taxminan 2.47 milliard AQSh dollari bo‘lgan, 2019-yilda esa 5.19 milliard AQSh dollariga yetgan (ya’ni ikki barobar oshgan)5va mintaqa davlatlari O‘zbekistonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri turizm, transport va chegaraviy aloqalarni kuchaytirish orqali ham yaqinlashmoqda. 2https://unrcca.unmissions.org/sites/default/files/communique_samarkand_11-11-2017eng.pdf?utm_source 3https://carececo.org/Annual%20Report%202017%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%20%D1%84%D0% B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf?utm_sourcem 4https://xabar.uz/uz/jamiyat/yil-sarhisobi-shavkat-mirziyoev-2017-yilda-qaysi-davlatlarga 5https://www.uzembassy.uk/news/701?utm_source JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Bundan tashqari, 2022-yilda O‘zbekistonning Markaziy Osiyo bilan savdo aylanmasi taxminan 7.5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va bu mamlakatning umumiy savdo hajmida mintaqa davlatlari ulushi 15 % atrofida bo‘lgan6. Mazkur statistik o‘sish Markaziy Osiyoda mintaqaviy integratsiya va hamkorlikning yangi bosqichga ko‘tarilganidan dalolat beradi: avvalambor tovar almashinuvi bilan cheklanib kelgan aloqalar endi ko‘p qirrali, ko‘p yo‘nalishli hamkorlikka aylanmoqda — siyosiy, iqtisodiy, transport-logistika, turizm, chegaraviy aloqalar sohalarida kengayib bormoqda. Shuningdek, qo‘shni davlatlarning O‘zbekiston bilan chegaradosh hududlari o‘rtasida bevosita aloqalar o‘rnatilishi va mintaqaviy iqtisodiy forumlar o‘tkazilishi amaliyoti yo‘lga qo‘yildi. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining O‘zbekistonga javob tashriflari esa ko‘p tomonlama hamkorlik poydevorini yanada mustahkamladi hamda iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlik yo‘nalishlarini kengaytirdi. So‘nggi yillarda erishilgan natijalar sifatida Markaziy Osiyo mintaqasida tinchlik, barqarorlik va xavfsizlikni mustahkamlash yo‘lida sezilarli yutuqlarga erishildi. Eng avvalo, davlat chegaralarini delimitatsiya va demarkatsiya qilish masalalaridagi ijobiy siljishlar Markaziy Osiyo tarixidagi eng muhim siyosiy natijalardan biri sifatida e’tirof etiladi. 2017–2024-yillar davomida O‘zbekiston o‘z chegaralarining 95 % dan ortig‘ini qo‘shni davlatlar bilan huquqiy jihatdan rasmiylashtirdi. Xususan, O‘zbekiston Qozog‘iston bilan 2356,31 km, Qirg‘iziston bilan – 1476,12 km, Tojikiston bilan – 1296,9 km, Turkmaniston bilan – 1831,49 km va Afg‘oniston bilan – 143 km uzunlikdagi chegaralarga ega hisoblanadi7. Mazkur diplomatik yutuqlar bilan bir qatorda, savdo-iqtisodiy va madaniy-gumanitar hamkorlik sohalari ham faol rivojlanmoqda. Agar 2016-yilda O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan o‘zaro savdo aylanmasi 2,47 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu ko‘rsatkich 15,5 milliard AQSh dollariga yetdi. Jumladan, Qozog‘iston bilan savdo hajmi 5,0 milliard AQSh dollari, Qirg‘iziston bilan 1,3 milliard AQSH, Tojikiston bilan 0,8 milliard AQSh dollari, Turkmaniston bilan esa 1,1 milliard AQSh dollarini tashkil etdi (O‘zbekiston Statistika agentligi, 2024)8. Mintaqadagi hamkorlikning yangi bosqichga chiqishida muhim tarixiy voqea sifatida 2018-yil 22-iyun kuni BMT Bosh Assambleyasining “Markaziy Osiyo mintaqasida tinchlik, barqarorlik va izchil taraqqiyotni ta’minlash bo‘yicha mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash” rezolyutsiyasi qabul qilingani e’tiborga loyiqdir. Ushbu hujjat O‘zbekiston tashabbusi bilan Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan hamkorlikda tayyorlanib, BMTga a’zo barcha 193 davlat tomonidan bir ovozdan qo‘llab-quvvatlandi9. 6https://kun.uz/en/90817758?utm_source 7https://kun.uz/news/2018/08/16/markazij-osieda-cegaralarni-delimitacia-va-demarkacia-kilisdagi-asosijmuammolar 8https://stat.uz/uz/default/press-relizlar/50245-2024-yil 9https://digitallibrary.un.org/record/1631978?ln=ru&v=pdf JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Rezolyutsiyada Markaziy Osiyo davlatlarining xavfsizlik, iqtisodiy barqarorlik, ekologiya, suv resurslarini boshqarish, ta’lim va innovatsiyalar sohasidagi hamkorligi yuksak baholandi. Shu bilan birga, 2018-yil mart oyida Nur-Sulton shahrida bo‘lib o‘tgan birinchi Maslahatlashuv uchrashuvi natijalari ham BMT tomonidan ijobiy qo‘llab-quvvatlandi10. Xalqaro ekspertlar ushbu jarayonni “Markaziy Osiyoda yangi tarixiy davrning boshlanishi”, “mintaqa diplomatiyasining uyg‘onishi”, hamda “O‘zbekiston tashqi siyosatining muvaffaqiyati” sifatida ta’riflamoqda. Masalan, The Economist Intelligence Unit va Carnegie Endowment for International Peace tahlillariga ko‘ra, 2016–2024 yillar davomida Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi siyosiy ishonch indeksi 40 % dan 75 % gacha oshgan, bu esa diplomatik muloqotlar sonining keskin ortganini ko‘rsatadi11. Ekspertlarning ta’kidlashicha, ming yillar davomida dunyo madaniyatlari, tillari va dinlarining o‘zaro muloqoti markazi bo‘lgan Markaziy Osiyo bugun yana Yevrosiyo qit’asidagi strategik markazga aylanmoqda. Mintaqa boy energetika (neft, gaz, uran, gidroresurslar) salohiyatiga ega bo‘lib, jahonning umumiy gaz zaxiralarining 6 % ini, uran zaxiralarining 13 % ini tashkil etadi12. Shuningdek, mintaqadan o‘tuvchi trans-Yevrosiyo transport-logistika yo‘laklari (TITR, TAPI, CASCA+) Markaziy Osiyoni jahon iqtisodiy tizimining ajralmas bo‘g‘iniga aylantirmoqda. Shu tariqa, Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan O‘zbekiston tashabbusi bilan olib borilayotgan mintaqaviy siyosat bugun barqarorlik, xavfsizlik va taraqqiyotni ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin egallamoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlari rahbarlarining Toshkent uchrashuvi davlatlar o‘rtasidagi mintaqaviy hamkorlikning asosiy tamoyillaridan biri — o‘zaro ishonch, teng huquqli sheriklik va o‘zaro manfaatdorlikka asoslangan siyosiy muloqotni yanada mustahkamlash yo‘lidagi muhim bosqich bo‘ldi. 2024-yilning iyul oyida bo‘lib o‘tgan ushbu uchrashuvda O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston rahbarlari mintaqaviy integratsiya, xavfsizlik, suv va energetika resurslari, transport-kommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish, hamda ekologik muammolarga qarshi hamkorlik masalalarini atroflicha muhokama qildilar. Bugungi kunda Markaziy Osiyo dunyoning eng dinamik rivojlanayotgan mintaqalaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. 2023-yilda mintaqa davlatlarining umumiy yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmi 418 milliard AQSh dollariga yetdi, bu 2016-yildagiga nisbatan 76 foizga ko‘pdir. O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi besh yilda o‘rtacha 5,7 foiz o‘sishni saqlab qolgan bo‘lsa, Qozog‘istonda bu ko‘rsatkich 3,8 foiz, Tojikistonda 7 foiz, Qirg‘izistonda esa 4,6 foizni tashkil etgan (Jahon banki, 2024)13. 10 https://digitallibrary.un.org/record/1630305?utm_source 11 https://carnegieendowment.org/research/2024/09/nobodys-backyard-a-confident-centralasia?lang=en&utm_source 12 https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-97-4756-6_9?utm_source 13 https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/04/23/europe-and-central-asia-accelerategrowth-through-entrepreneurship-technology-adoption-and-innovation?utm_source JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Mintaqa o‘zaro savdo hajmi ham sezilarli darajada o‘smoqda: 2016-yilda 5,8 milliard dollar bo‘lgan ichki savdo 2023-yilda 17 milliard dollardan ortiq darajaga yetdi14. Bu o‘sish, birinchi navbatda, savdo to‘siqlarining qisqarishi, transport yo‘llarining yaxshilanishi va chegara nazorat punktlarining ko‘payishi natijasidir. Masalan, 2017-yildan buyon O‘zbekiston va Qirg‘iziston o‘rtasida 8 ta yangi chegara o‘tish punkti, O‘zbekiston va Tojikiston o‘rtasida esa 6 ta nazorat punkti qayta faoliyatini boshlagan. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekistonning ochiq, konstruktiv va o‘zaro manfaatli tashqi siyosat yuritish strategiyasi mintaqa davlatlari tomonidan keng qo‘llab-quvvatlanmoqda. Qo‘shni davlatlar O‘zbekistonning “Yaxshi qo‘shnichilik va ishonch siyosati” ni Markaziy Osiyo integratsiyasining tayanch modeli sifatida baholamoqda. Bugun Markaziy Osiyo xalqlari o‘zaro ishonch, hamkorlik va o‘zaro manfaatlar asosida mintaqani barqaror, xavfsiz va iqtisodiy jihatdan gullab-yashnagan makonga aylantirish yo‘lida qat’iy qadam tashlamoqda. 14 https://capsunlock.org/wp-content/uploads/2025/04/foreign-trade-of-central-asian-countries-trendsbarriers-and-prospects.pdf?utm_source