СУД ҚАРОРЛАРИНИ ИЖРО ЭТИШДА ҚАРЗДОРНИНГ ИШ ҲАҚИ ВА УНГА ТЕНГЛАШТИРИЛГАН ТЎЛОВЛАРГА УНДИРУВ ҚАРАТИРИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ВА АМАЛИЙ АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ўзбекистон Республикаси Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси магистранти Ражабов Лазиз Ражабович [email protected] СУД ҚАРОРЛАРИНИ ИЖРО ЭТИШДА ҚАРЗДОРНИНГ ИШ ҲАҚИ ВА УНГА ТЕНГЛАШТИРИЛГАН ТЎЛОВЛАРГА УНДИРУВ ҚАРАТИРИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ВА АМАЛИЙ АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ Аннотация: Мақолада суд қарорларини ижро этиш тизимида иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловларга ундирув қаратиришнинг ҳуқуқий-амалий механизми, ижтимоий аҳамияти ҳамда муаммолари таҳлил этилган. Муаллиф ижро жараёнида фуқароларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлаш ва ундирувни автоматлаштириш масалаларини илмий нуқтаи назардан ёритади. Шу билан бирга, хорижий тажрибалар асосида Ўзбекистон қонунчилигини такомиллаштириш бўйича илмий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: ижро иш юритиш, иш ҳақи, ундирув, суд ижрочиси, ижтимоий тўловлар, қарздор, ижтимоий ҳимоя, автоматлаштириш. Кириш Ҳуқуқий давлатда суд қарорларининг ўз вақтида ва тўлиқ ижро этилиши фуқароларнинг адолатга бўлган ишончини мустаҳкамлайди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев таъкидлаганидек: “Суд қарорларини ҳаётга татбиқ этиш – ҳуқуқ устуворлигининг амалий ифодасидир”. Шу нуқтаи назардан, ижро иш юритиш тизимида қарздорнинг иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловларга ундирув қаратириш масаласи амалий ва ижтимоий жиҳатдан алоҳида аҳамиятга эга. Бугунги кунда суд ҳужжатларининг 60 фоизидан ортиғи айнан иш ҳақидан ундирув орқали бажарилмоқда. Бу жараёнда инсон манфаатларини ҳимоя қилиш, ижтимоий барқарорликни сақлаш ва иқтисодий интизомни таъминлаш муҳим вазифа бўлиб қолмоқда. Иш ҳақидан ундирув қаратилган муносабатларнинг ҳуқуқий табиати. Иш ҳақи – бу фуқаронинг меҳнат фаолияти учун қонун билан кафолатланган асосий даромад манбаи бўлиб, унинг моддий ҳаётини таъминлайди. Шу боисдан, ундирувни иш ҳақига қаратганда, фуқароларнинг инсон сифатидаги шаъни, қадр-қиммати ва яшаш ҳуқуқи ҳам назарда тутилади. Ўзбекистон Республикаси “Ижро иш юритиш тўғрисида”ги Қонунининг 87-моддасида иш ҳақидан ундирувнинг тартиби ва миқдори белгиланган. Унга кўра, умумий ҳолатда иш ҳақининг 50 фоизидан ошмаган миқдорда ундирув мумкин. Аммо алимент ундириш ёки зарар қоплаш каби айрим ҳолатларда 70 фоизгача ундирувга йўл қўйилади. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Бундай чекловлар халқаро ҳуқуқ нормаларига ҳам уйғун бўлиб, БМТнинг 1966 йилдаги Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактида иш ҳақи инсоннинг муносиб яшаш воситаси сифатида эътироф этилган. Унга тенглаштирилган тўловлар ва уларнинг ҳуқуқий мақоми. Амалиётда фақат иш ҳақи эмас, балки иш ҳақига тенглаштирилган тўловлар (пенсия, нафақа, стипендия, мукофот, компенсация, хизмат сафари харжатлари ва ҳ.к.) ҳам ундирув объекти бўлиши мумкин. Бироқ мазкур тўловларнинг ҳар бири юридик табиат жиҳатидан турлича мақомга эга: Пенсия ва нафақалар – ижтимоий таъминот тизимидаги кафолатли тўловлар бўлиб, улардан ундирув чекланган ҳолда амалга оширилади; Стипендиялар – таълим олувчиларнинг асосий даромади сифатида, фақат суд ҳужжати асосида ундирилиши мумкин; Компенсациялар ва моддий ёрдамлар – фуқароларнинг саломатлиги ёки иш қобилияти билан боғлиқ ҳолатларда берилганлиги сабабли, улардан ундирув, одатда, йўл қўйилмайди. Ижро тизимида иш ҳақига ундирув қаратиришнинг ҳуқуқий асослари. Ўзбекистон Республикасининг “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Қонунининг 83-моддасида иш ҳақидан ундирув қаратириш тартиби белгиланган. Унга кўра: қарздорнинг иш ҳақидан ундириладиган миқдор умумий сумманинг 50 фоизидан ортиқ бўлмаслиги керак; алимент, жабрланувчи фойдасига зарар қоплаш ва озиқлантириш билан боғлиқ даъволарда 70 фоизгача ундирувга йўл қўйилади. Бу меъёр фуқароларнинг минимал яшаш воситаларини таъминлашга қаратилган бўлиб, ижтимоий адолат тамойилига асосланади. Шу билан бирга, Меҳнат кодекси (2023 йил янги таҳрир) 269-моддасида иш ҳақидан ушлаб қолиш фақат суд ҳужжати ёки қонун билан белгиланган ҳолларда амалга оширилиши мумкинлиги белгиланган. Амалдаги муаммолар ва тизимли камчиликлар: Иш жойини аниқлашда ахборот камлиги МИБ суд ижрочилари кўп ҳолларда қарздорнинг иш жойи ҳақидаги маълумотни тезкор олиш имконига эга эмас. Электрон маълумотлар базаси тўлиқ интеграция қилинмаганлиги туфайли ижро жараёнлари кечикиб боради. Иш берувчиларнинг масъулияти суст Амалиётда айрим иш берувчилар суд ижрочиси талабларини ўз вақтида бажармайди ёки қарздорнинг иш ҳақидан ушлаб қолинган суммани кечиктириб ўтказади. Бу ҳолатнинг олдини олиш учун жавобгарлик чоралари етарлича самарали эмас. Ижтимоий тўловларни таснифлашда ноаниқликлар Қайси тўловлар иш ҳақига тенглаштирилган ҳисобланиши аниқ белгиланмаган. Масалан, пенсия, нафақа, мукофот ва бир марталик ёрдам пулининг ҳуқуқий табиати амалиётда турлича баҳоланади. Ундирув миқдорини ҳисоблашда ягона методиканинг йўқлиги JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Қарздорнинг оилавий аҳволи ва ижтимоий шароити ҳисобга олинмайди. Бу эса баъзи ҳолларда инсоннинг ижтимоий ҳимоясиз қолишига сабаб бўлади. Хорижий тажриба таҳлили Германия тажрибаси. Германияда иш ҳақидан ундирув қаратилганда фуқарога “minimal yashash me’yori” (Pfändungsfreigrenze) қолдирилади. Бу миқдор қонун билан ҳар йили янгиланиб боради ва ижтимоий ҳимоя кафолатини таъминлайди. Ундирув автоматлаштирилган электрон тизим орқали амалга оширилади. Россия тажрибаси. Россия Федерациясида иш ҳақидан ундирув 50% чегарада амалга оширилади, бироқ ижтимоий аҳвол ёмонлашган ҳолларда суд ижрочиси ундирувни вақтинча тўхтатиш ёки қисман кечиктириш ҳуқуқига эга. Қозоғистон тажрибаси. Қозоғистонда суд ижрочилари иш берувчилар билан электрон маълумотлар алмашинуви тизими орқали боғланган. Бу тизим орқали иш ҳақидан ундирув автоматик ҳисобланади ва инсон омилини камайтиради. Иш ҳақидан ундирувда икки манфаат тўқнаш келади: 1. Ҳақдорнинг моддий манфаати — ўз фойдасини қоплаш ҳуқуқи. 2. Қарздорнинг ижтимоий манфаати — оилавий таъминот, яшаш воситаларини сақлаб қолиш ҳуқуқи. Бу ҳолатда давлатнинг вазифаси — ҳар икки манфаатни мувозанатда ушлаб туриш ва ижро жараёнида инсон қадрини устувор қўйишдир. Шу боис ундирув тизими ижтимоий адолат, қонунийлик ва инсонпарварлик тамойилларига асосланиши зарур. Тахлилий таклиф ва тавсиялар: -“E-Ijro” миллий ахборот тизимини кенгайтириш. Барча давлат органлари ва иш берувчиларнинг маълумотлар базасини интеграция қилиш орқали иш ҳақидан ундирув жараёнини автоматлаштириш. -Иш берувчилар жавобгарлигини қатъийлаштириш. Суд ижрочиси талабларини бажармаган иш берувчиларга нисбатан маъмурий жарималарни ошириш ва системали бузилиш ҳолларида жиноий жавобгарликни жорий этиш. -Ижтимоий ҳимоя коэффициенти жорий этиш. Қарздорнинг оилавий аҳволи, болалар сони ва яшаш шароитига қараб ундирув миқдорини индивидуал тарзда белгилаш тизимини йўлга қўйиш. -Иш ҳақига тенглаштирилган тўловларни аниқ ҳуқуқий классификация қилиш. Нафақа, мукофот, компенсация ва бошқа тўловларнинг қай бири иш ҳақига тенглаштирилиши мумкинлигини қонун билан белгилаш. -Ижро жараёнини рақамлаштириш ва шаффофликни ошириш. Суд ижрочилари ҳаракатларини онлайн кузатиш тизимини яратиш, бу эса фуқароларнинг ишончини мустаҳкамлайди. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL -Суд ижрочилари малакасини ошириш тизимини такомиллаштириш. Ижро иш юритиш соҳасида махсус ўқув дастурларини жорий этиш орқали ҳуқуқий маданият ва малака даражасини кўтариш. Хулоса Қарздорнинг иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловларга ундирув қаратириш — ижро тизимининг энг муҳим бўғини бўлиб, унинг самарадорлиги давлатнинг ҳуқуқий салоҳиятини белгилайди. Бугунги шароитда мазкур соҳани такомиллаштириш нафақат суд қарорларининг бажарилишини таъминлайди, балки фуқароларнинг ижтимоий ҳимоясини кучайтиради. Шунингдек, рақамли иқтисодиёт шароитида ундирув тизимини автоматлаштириш орқали инсон омилини камайтириш ва адолатни таъминлаш имкони кенгаяди. Фойдаланилган адабиётлар: 1. Ўзбекистон Республикасининг “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Қонуни (2021 й. янги таҳрир). 2. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси (2023 йил). 3. Мажбурий ижро бюроси тўғрисидаги низом, 2022. 4. Абдуллаев А. Ижро иш юритиш ҳуқуқи асослари. – Тошкент: ТДЮУ, 2022. 5. Rajabova M. Huquqiy davlatda ijro mexanizmlarining takomillashuvi. – ТДЮУ илмий тўплам, 2023. 6. OECD, Modern Enforcement Mechanisms Report, 2022. 7. Bundesgesetzblatt (Germaniya ижро қонуни), 2020. 8. Қозоғистон Республикаси “Сот орындаушылары туралы” Қонуни, 2021.