BOSHLANG'ICH SINF YOSHIDAGI BOLALARDA INTELLEKT SHAKLLANISHI MASALASINI O'RGANADIGAN METODIKALAR KLASSIFIKATSIYASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xonzafarov Og‘abek Otabek o‘g‘li Osiyo xalqaro universiteti BOSHLANG‘ICH SINF YOSHIDAGI BOLALARDA INTELLEKT SHAKLLANISHI MASALASINI O‘RGANADIGAN METODIKALAR KLASSIFIKATSIYASI Annotatsiya: Ushbu maqolada intellektni o‘rganishda qo‘llaniladigan kompleks baholash metodlari yoritilgan. Portfel metodikasi, psixologik-pedagogik kuzatuv va sotsiometrik usullar orqali o‘quvchilarning intellektual va ijtimoiy salohiyatini aniqlash imkoniyatlari tahlil qilingan. Metodlarning birgalikda qo‘llanishi intellektni ko‘p qirrali baholashga xizmat qiladi. Natijalar ta’lim samaradorligini oshirish hamda individual yondashuvni belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: intellekt, kompleks baholash metodlari, portfel metodikasi, psixologik-pedagogik kuzatuv, sotsiometrik usullar, ijodiy salohiyat, ijtimoiy intellekt, ta’lim samaradorligi. КЛАССИФИКАЦИЯ МЕТОДИК ИЗУЧАЮЩИХ ФОРМИРОВАНИЕ ИНТЕЛЛЕКТА У ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Аннотация: В данной статье освещены комплексные методы оценки, применяемые при изучении интеллекта. Рассмотрены возможности выявления интеллектуального и социального потенциала учащихся посредством портфолио-методики, психологопедагогического наблюдения и социометрических методов. Совместное использование этих методик способствует многогранной оценке интеллекта. Полученные результаты имеют важное значение для повышения эффективности обучения и определения индивидуального подхода. Ключевые слова: интеллект, комплексные методы оценки, портфолио-методика, психолого-педагогическое наблюдение, социометрические методы, творческий потенциал, социальный интеллект, эффективность обучения. CLASSIFICATION OF METHODS FOR STUDYING INTELLECT DEVELOPMENT IN PRIMARY SCHOOL CHILDREN Annotation: This article highlights comprehensive assessment methods used in the study of intelligence. It examines the possibilities of identifying students’ intellectual and social potential through the portfolio method, psychological-pedagogical observation, and sociometric techniques. The combined use of these methods contributes to a multidimensional evaluation of intelligence. The results are of great importance for enhancing the effectiveness of education and determining individualized approaches. Keywords: intelligence, comprehensive assessment methods, portfolio method, psychologicalpedagogical observation, sociometric techniques, creative potential, social intelligence, educational effectiveness. Intellektni diagnostika qilish — bu insonning aqliy qobiliyatlari darajasi va tuzilishini turli usullar va vositalar yordamida aniqlash jarayoni. Ushbu soha oldida quyidagi maqsadlar turadi: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL • Insonning aqliy rivojlanishini va potensialini baholash; • Qobiliyat va daholikka ega bo'lishni aniqlash; • Aqliy orqada qolish va sarmoya bo'lishni aniqlash; • Kasbiy yo'nalish va tanlov; • Ta'limni differensatsiya qilish va shaxsiylashtirish; • Aqliy qobiliyatlarni tuzatish va rivojlantirish; • Kognitiv rivojlanishning tabiati va qonuniyatlarini tadqiq qilish. Diagnostika uchun turli usullar va vositalar ishlatiladi, ularni ikki asosiy guruhga ajratish mumkin: •Test usullari diagnostikasi standarti bo'lgan, turli murakkablik darajalaridagi vazifalardan foydalanishga asoslangan, ular aqliy qobiliyatlarning turli turlarini tekshirishga qaratilgan. Shunday qilib, intellektual daraja va tuzilma haqida miqdoriy ma'lumotlarni olish mumkin, bu ma'lumotlarni turli yosh guruhlari va odamlar kategoriyalari uchun me'yorlar bilan taqqoslash mumkin. Bunday usullar shuningdek IQ ni aniqlash imkonini beradi. Test diagnostikasining misollari: Bine-Simona shkalasi, Raven testi, Veksler testi, Stanford-Bine testi va boshqalar. •Notest usullar diagnostikasi odamning turli holatlarda xulq-atvorini kuzatish va uning faoliyat natijalarini baholashga asoslanadi. Bunday usullar kognitiv xususiyatlar haqida sifatli ma'lumotlarni olish imkonini beradi, bu ma'lumotlarni individual va situatsion omillarni hisobga olgan holda talqin qilish mumkin. Bundan tashqari, ular odamning ijodiy salohiyatini va qobiliyatlarini aniqlashga yordam beradi. Bunday diagnostika usullariga misollar: biografik usul, ekspert baholari usuli, faoliyat natijalarini tahlil qilish usuli va boshqalar. Diagnostikaning ishonchliligi va to‘liqligini ta’minlashda test va netest usullarining uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Faqat test usullaridan foydalanish insonning aqliy qobiliyatlari haqida cheklangan ma’lumot beradi. Netest metodlari esa shaxsning faoliyatini tabiiy sharoitlarda kuzatish imkonini yaratadi. Ushbu ikki yondashuvni kombinatsiya qilish natijalarni yanada aniqroq va kengroq qiladi. Test metodlari odatda natijalarni miqdoriy shaklda ifodalaydi. Bunday natijalar insonning intellektual darajasini son jihatdan baholash imkonini beradi. Shu bilan birga, test usullari har doim ham shaxsning ichki dunyosini to‘liq ochib bera olmaydi. Netest metodlari esa sifat jihatidan chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Ular insonning hissiy holati, motivatsiyasi va tafakkur jarayonlarini chuqurroq o‘rganishga xizmat qiladi. Netest yondashuvlar suhbat, kuzatuv, intervyu va ijodiy topshiriqlar orqali amalga oshiriladi. Bu metodlar orqali shaxsning individual xususiyatlari yanada to‘liq aniqlanadi. Shu sababli test va netest metodlarining uyg‘unligi muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning kombinatsiyasi shaxs haqidagi ma’lumotlarni kompleks tarzda olish imkonini beradi. Bu yondashuv diagnostika jarayonining obyektivligini ta’minlaydi. Natijalar yanada ishonchli va ilmiy asosli bo‘ladi. Shu orqali psixolog shaxsning intellektual, emotsional va ijtimoiy jihatlarini birgalikda tahlil qiladi. Bu esa insonning aqliy salohiyati haqida turli nuqtai nazarlardan tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Quyida intellekt shakllanishi masalasini o‘rganadigan metodikalar klassifikatsiyasini ko‘rishimiz mumkin: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1-Jadval Intellekt shakllanishi masalasini o‘rganadigan metodikalar klassifikatsiyasi Toifa Metodlar Psixometrik metodlar • IQ testlari • Raven matritsasi • Amthauer testi • WISC, Bine Diagnostik topshiriqlar • Xotira testlari • Diqqat testlari • Tafakkur topshiriqlari • Tasavvur topshiriqlari Kuzatuv va pedagogik usullar • Kuzatuv • Suhbat/intervyu • O‘quv topshiriqlarini tahlil qilish Eksperimental metodlar • Piaje topshiriqlari • Problemali vaziyat • Sun’iy sharoitda masala yechish Proektiv metodlar • Tugallanmagan gaplar • Rasm asosida hikoya tuzish • Kreativlik testlari Kompleks baholash • Portfel metodikasi • Test + kuzatuv integratsiyasi • Sotsiometriya Psixometrik metodikalar intellektni o‘rganishda eng ko‘p qo‘llaniladigan yo‘nalishlardan biridir. Bu metodikalar miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida natija beradi. Ya’ni, insonning aqliy imkoniyatlari raqamli shaklda ifodalanadi. Psixometrik yondashuv obyektivlikni ta’minlashi bilan qadrlanadi. Intellektni o‘lchashda turli testlar qo‘llaniladi. Ular orasida IQ testlari eng mashhurlaridan biridir. IQ testlari intellektual koeffitsiyentni aniqlashga xizmat qiladi. Birinchi IQ test Bine va Simon tomonidan ishlab chiqilgan. Keyinchalik Stenford–Bine testi keng tarqaldi. Stenford–Bine testi yoshga mos standartlarga asoslanadi. Ushbu test yordamida bolaning rivojlanish darajasi baholanadi. Stenford–Bine testi dunyo bo‘yicha eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biri bo‘lib qolmoqda. Wechsler testlari ham IQ baholashda katta ahamiyatga ega. Wechsler bolalar intellekt shkalasi (WISC) keng qo‘llaniladi. WISC bolalarning turli yosh bosqichlarida intellektini aniqlash imkonini beradi. Test bir necha bo‘limlardan tashkil topgan. Unda so‘z boyligi, mantiqiy fikrlash va xotira baholanadi. Wechsler testida natijalar verbal va noverbal ko‘rsatkichlar sifatida ajratiladi. Verbal topshiriqlar so‘zlar bilan ishlash qobiliyatini tekshiradi. Noverbal topshiriqlar esa vizual-motor qobiliyatlarni baholaydi. WISC testidan tashqari, kattalar uchun ham Wechsler testlari mavjud. WAIS deb ataluvchi test kattalarga mo‘ljallangan. Bu test intellektni keng qamrovli baholash imkonini beradi. Wechsler testlari turli davlatlarda adaptatsiya qilingan. Psixometrik metodlarning yana biri strukturaviy testlardir. Amthauer Intellekt Strukturasi testi (IST) shular jumlasidandir. Amthauer testi intellektni tizimli tarzda o‘rganadi. U bir nechta komponentlardan iborat bo‘ladi. Mantiqiy fikrlash IST testining asosiy qismidir. Bundan tashqari, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL xotira qobiliyati ham tekshiriladi. Diqqat va idrok ham testda muhim o‘rin tutadi. Amthauer testida topshiriqlar turli murakkablik darajasiga ega. Bu metod yordamida intellekt strukturasining umumiy modeli olinadi. Amthauer testi o‘quvchilarning qobiliyatini baholashda foydalidir. Shuningdek, bu test kasbiy yo‘nalish tanlashda ham qo‘llaniladi. IST testining afzalligi uning ko‘p komponentliligidadir. Bu test inson qobiliyatlarini kompleks tahlil qilish imkonini beradi. Raven matritsalari ham intellektni baholashda mashhur metod hisoblanadi. Raven testi madaniy ta’sirlardan mustaqil hisoblanadi. U vizual-mantiqiy fikrlashni o‘lchashga qaratilgan. Raven testida geometrik shakllar beriladi. Shakllardagi bo‘sh joylarni to‘g‘ri element bilan to‘ldirish kerak bo‘ladi. Bu topshiriqlar abstrakt tafakkurni o‘lchaydi. Raven testi qisqa vaqt ichida natija beradi. Shu bois u turli mamlakatlarda qo‘llaniladi. Raven testining afzalligi uning universal ekanligidir. Madaniyatdan qat’i nazar, barcha odamlar bu testdan o‘tishi mumkin. Bu test xalqaro tadqiqotlarda keng ishlatiladi. Cattellning “madaniyatdan mustaqil” testlari ham mashhurdir. Bu testlar ham Raven matritsalariga o‘xshashdir. Cattell testi ham ko‘proq vizual qobiliyatlarni baholaydi. Madaniy farqlar natijaga ta’sir qilmasligi uchun tuzilgan. Cattell testlari turli yoshdagi odamlarga moslashtirilgan. Bu metod yordamida intellektning sof shakli o‘lchanadi. Psixometrik metodlarning umumiy afzalligi ularning obyektivligidir. Natijalar raqamli shaklda berilgani uchun ular qiyoslashga qulay. Diagnostik topshiriqlar intellektni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ular bilish jarayonlarini alohida o‘lchashga qaratilgan. Xotira, diqqat, tafakkur va tasavvur shu metodlar yordamida baholanadi. Xotirani o‘lchash uchun “10 ta so‘zni eslab qolish” testi qo‘llaniladi. Ishtirokchi o‘n so‘zni qisqa muddatda yodlab, qayta aytishi kerak bo‘ladi. So‘zlarning nechta eslab qolingani natijani ko‘rsatadi. “Raqamlarni yodda saqlash” testi ham xotira hajmini o‘lchashga xizmat qiladi. Raqamlar soni asta-sekin oshirib boriladi. Qaysi bosqichda xato qilinsa, natija belgilanadi. Bu usul qisqa muddatli xotira imkoniyatini ko‘rsatadi. Diqqatni o‘lchash uchun “Bitta-bitta ustunlarni chizish testi” qo‘llaniladi. Ustunlar qanchalik aniq va bir xil chizilsa, diqqat shunchalik barqaror hisoblanadi. “Korrektura testi” ham mashhurdir. Unda matndan belgilangan belgilarni topish vazifasi beriladi. Belgilarni tez va aniq topish diqqat kuchini ko‘rsatadi. Tafakkurni o‘lchash uchun “Analogiyalar” testi ishlatiladi. Bu testda tushunchalar orasidagi bog‘lanish aniqlanadi. “Tasniflash” topshirig‘ida predmetlarni guruhlarga ajratish kerak bo‘ladi. To‘g‘ri tasniflash tafakkurning rivojlanganini bildiradi. “Ortib qolganini topish” topshirig‘i ham tafakkur imkoniyatini ko‘rsatadi. Masalan, ortiqcha elementni ajratish talab qilinadi. Bu umumlashtirish qobiliyatini baholashga yordam beradi. Tasavvurni tekshirishda “Ob’ektni qayta chizish” testi qo‘llaniladi. Bola shaklni yodda saqlab, qayta chizadi. Bu uning tasavvur darajasini ko‘rsatadi. “Tugallanmagan rasmlarni to‘ldirish” ham tasavvur metodidir. Bola yarimta rasmni to‘liq qilib chizishi kerak. Bu ijodkorlikni ham aniqlashga imkon beradi. Diagnostik topshiriqlar intellektni keng qamrovli o‘rganishga xizmat qiladi. Natijalar xotira, diqqat, tafakkur va tasavvur haqida aniq tasavvur beradi. Shu sababli ular psixologik amaliyotda va ta’lim jarayonida keng qo‘llaniladi. Kuzatuv va pedagogik diagnostika metodlari o‘quvchilarning intellektual rivojini o‘rganishda qo‘llaniladi. Bu metodlar bevosita o‘quv jarayonidagi faoliyatni baholashga asoslanadi. Kuzatuv metodida o‘quvchining darsdagi ishtiroki kuzatiladi. Uning topshiriq bajarish usullari tahlil qilinadi. Kuzatuv bolaning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsatadi. Pedagogik diagnostikada suhbat metodidan ham foydalaniladi. Suhbat orqali bolaning bilish motivlari aniqlanadi. Uning fikrlash darajasi va til boyligi o‘rganiladi. Intervyu metodida tizimli savollar beriladi. Natijalar bolaning intellektual salohiyatini ko‘rsatadi. Topshiriqlar tahlili ham muhim metod hisoblanadi. O‘quvchiga matematika, til va tabiiy fanlardan topshiriqlar beriladi. Ularni qanday bajarishi uning bilim darajasini ko‘rsatadi. Topshiriqlar tahlili bilimlarning amaliy qo‘llanishini ochadi. Har bir metod o‘ziga xos natija beradi. Kuzatuv, suhbat va topshiriqlar bir-birini to‘ldiradi. Pedagogik diagnostika natijalari ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi. O‘quvchilarga JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL individual yondashuv belgilanishi mumkin. Shu bois bu metodlar ta’lim tizimida keng qo‘llaniladi. Pedagogik diagnostika metodlari shaxsni to‘liq baholash imkonini beradi. Eksperimental-psixologik metodlar bolalarning intellektual rivojini o‘rganishda muhim usullardan biridir. Ular sun’iy vaziyatlar yaratib, bolalarning intellektual reaksiyalarini o‘lchashga qaratiladi. Eksperiment jarayonida bola noodatiy topshiriqlarni bajaradi. Psixolog uning qanday fikrlashi va yechim topishini kuzatadi. Bu metod bolaning tafakkur bosqichini ko‘rsatadi. Piaget usullari eksperimental metodlarning mashhur ko‘rinishlaridan biridir. Piaget bolalar tafakkurini rivojlanish bosqichlari asosida o‘rgangan. Uning tadqiqotlari konservatsiya, tasniflash va seriasiyalash topshiriqlariga asoslangan. Konservatsiya testida bola miqdorning shakl o‘zgarsa ham o‘zgarmasligini anglashni o‘rganadi. Masalan, suv turli idishga quyilganda miqdor barqaror qolishini tushunishi kerak. Bola buni tushunsa, uning tafakkuri rivojlangan hisoblanadi. Tasniflash topshirig‘ida predmetlar guruhlarga ajratiladi. Bu bolaning mantiqiy fikrlash darajasini ko‘rsatadi. Seriasiyalash topshirig‘ida buyumlar tartib bilan joylashtiriladi. Masalan, tayoqlar kichikdan kattaga qarab teriladi. Bola to‘g‘ri tartibni aniqlasa, tafakkuri rivojlangan bo‘ladi. Piaget usullari bolalarning tafakkur bosqichlarini o‘rganishda samaralidir. Eksperimental metodlarda problemali vaziyatlar ham ishlatiladi. Problemali vaziyat bolaning noodatiy masalani hal qilish jarayonini ko‘rsatadi. Masalan, ilgari bilmagan masalani yechish topshirig‘i beriladi. Bola qanday strategiya ishlab chiqishi kuzatiladi. Mustaqil va ijodiy yechim topa olsa, uning intellekti yuqori baholanadi. Problemali vaziyatlarda bolaning kreativ tafakkuri ham ko‘rinadi. Bola noodatiy yo‘l topa olsa, bu ijodiy qobiliyatidan dalolat beradi. Eksperiment bolaning moslashuvchanligini ham ko‘rsatadi. Natijalar bolaning kuchli va zaif tomonlarini ochadi. Bu ma’lumotlar ta’lim jarayonida ham foydalidir. O‘qituvchi natijalar asosida individual yondashuv belgilashi mumkin. Psixolog esa ilmiy xulosalar chiqaradi. Eksperimental metodlarning afzalligi shundaki, ular yashirin imkoniyatlarni ochadi. Bola real topshiriqlarda o‘zini sinab ko‘radi. Shu orqali uning intellektual salohiyati yanada chuqurroq baholanadi. Bu metodlar ta’lim va ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Loyiha (proektiv) metodlari bolalarning intellektual salohiyatini o‘rganishda muhim vositadir. Ular bolaning tafakkurini yashirin tarzda aniqlashga qaratilgan. Proektiv metodlarda bola o‘zini erkin namoyon qiladi. Shu bois natijalar aniq va ishonchli hisoblanadi. Eng mashhur usullardan biri “Tugallanmagan gaplar” testidir. Bu testda bolaga jumlalar boshlanishi beriladi. Masalan, “Mening eng yaxshi do‘stim…”. Bola gapni o‘zi tugatadi. Javoblari uning qiziqishi va tafakkurini ko‘rsatadi. Bu metod yashirin motivlarni ham ochib beradi. Keyingi mashhur metod rasm asosida hikoya tuzishdir. Bolaga rasm ko‘rsatiladi. U shu rasm asosida hikoya qiladi. Hikoyada bolaning tasavvuri va intellekti ochiladi. Masalan, oila rasmi asosida u turlicha voqealar aytib berishi mumkin. Bu uning shaxsiy dunyoqarashini ko‘rsatadi. Hikoyaning mazmuni kreativlikni ham belgilaydi. Agar bola noodatiy hikoya tuza olsa, uning ijodiy tafakkuri kuchli hisoblanadi. Torrens testi esa kreativlikni baholash uchun qo‘llaniladi. Bu testda bolaga tugallanmagan rasmlarni to‘ldirish topshirig‘i beriladi. U noodatiy yechimlar topishi mumkin. Bu uning ijodiy salohiyatidan dalolat beradi. Torrens testi ijodiy fikrlash tezligini ham o‘lchaydi. Bola qancha ko‘p g‘oya bersa, shunchalik yuqori baho oladi. Proektiv metodlarning afzalligi shundaki, ular erkin ijod qilish imkonini beradi. Bola o‘zini tabiiy ravishda namoyon qiladi. Shu sababli proektiv metodlar psixologiyada keng qo‘llanilmoqda. Kompleks baholash metodlari intellektni o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Ular intellektni faqat test emas, balki boshqa omillar bilan birgalikda aniqlashga xizmat qiladi. Bu metodlar bolaning qobiliyatini ko‘p qirrali baholash imkonini beradi. Portfel metodikasi kompleks baholashning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Unda o‘quvchining ish daftarlarini tahlil qilish amalga oshiriladi. Shuningdek, ijodiy ishlar ham portfelga kiritiladi. Insho, rasm, loyiha ishlari bolaning qiziqishlarini ko‘rsatadi. Portfel bolaning vaqt o‘tishi bilan qanday rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Bu metod intellektni amaliy faoliyat orqali baholaydi. Psixologlar va o‘qituvchilar natijalarni JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL tahlil qilib, xulosa chiqaradilar. Kompleks baholashda psixologik-pedagogik kuzatuv ham qo‘llaniladi. Kuzatuv bolaning tabiiy faoliyatini o‘rganishga yordam beradi. O‘quvchining topshiriq bajarish usullari qayd qilinadi. Bu natijalar test natijalari bilan solishtiriladi. Test va kuzatuv integratsiyasi aniqroq xulosa chiqarishga imkon beradi. Kompleks baholashda sotsiometrik usullar ham qo‘llanadi. Bu metod ijtimoiy intellektni aniqlashga yordam beradi. Sotsiometriya o‘quvchilarning jamoadagi o‘rnini ko‘rsatadi. Kim lider, kim passiv ekanligi aniqlanadi. Bu natijalar ta’lim jarayonini yaxshilash uchun muhimdir. Kompleks baholash metodlari intellektni har tomonlama ko‘rsatadi. Portfel ijodiy salohiyatni ochadi. Kuzatuv tabiiy faoliyatni ko‘rsatadi. Sotsiometriya ijtimoiy intellektni belgilaydi. Ularning barchasi birgalikda qo‘llanilganda natija aniq bo‘ladi. Shu bois kompleks baholash metodlari psixologik amaliyotda keng tarqalgan. O‘qituvchilar ham bu metodlardan samarali foydalanadilar. Ota-onalar esa farzandlari haqida ko‘proq ma’lumot oladilar. Kompleks baholash metodlari ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa Kompleks baholash metodlari intellektni o‘rganishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ular faqat testlarga emas, balki portfel, kuzatuv va sotsiometriya kabi qo‘shimcha metodlarga tayangan holda keng qamrovli natija beradi. Portfel metodikasi o‘quvchining ijodiy ishlari va rivojlanish dinamikasini tahlil qilish imkonini beradi. Psixologik-pedagogik kuzatuv bolaning tabiiy faoliyatini baholashga xizmat qiladi. Sotsiometrik usullar esa ijtimoiy intellektni, ya’ni jamoa bilan muloqot qilish qobiliyatini o‘rganadi. Ushbu metodlar birgalikda qo‘llanilganda bola haqida yanada to‘liq va aniq tasavvur hosil qilish mumkin. Kompleks yondashuv ta’lim sifatini oshirish va individual yondashuvni belgilashda yordam beradi. Shuningdek, bu metodlar ota-ona va o‘qituvchilar uchun ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’limda kompleks baholash metodlari doimiy ravishda takomillashib bormoqda. Shu bois ularni keng qo‘llash intellektual rivojlanishni chuqur o‘rganishning eng samarali yo‘llaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 2. Karimova V.M. Psixologik diagnostika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 3. Petrovskaya A.V. Psixodiagnostika metodlari. – Moskva: Akademiya, 2005. 4. Raven J. Progressive Matrices: A Perceptual Test of Intelligence. – London: H.K. Lewis, 1998. 5. Torrance E.P. Torrance Tests of Creative Thinking. – Lexington: Personnel Press, 1974. 6. Piaget J. The Psychology of Intelligence. – New York: Routledge, 2001. 7. Wechsler D. The Measurement of Adult Intelligence. – Baltimore: Williams & Wilkins, 1955. 8. Amthauer R. Intelligenz-Struktur-Test (IST). – Göttingen: Hogrefe, 1970. 9. Anastasi A., Urbina S. Psychological Testing. – New Jersey: Prentice Hall, 1997. 10. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi. Psixologiya fanidan metodik qo‘llanma. – Toshkent, 2020.