QRIM-TATAR MUSIQIY OHANGI MERZIYA XALITOVA SIMFONIK IJODIDA

532 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 QRIM-TATAR MUSIQIY OHANGI MERZIYA XALITOVA SIMFONIK IJODIDA Mullayev Alim Karimovich National Institute of Pop Art named after Botir Zakirov under the State Conservatory of Uzbekistan Department of Composition and Arrangement Uzbekistan/Tashkent, Shaykhontohur district, Botir Zakirov street 1, 100027 [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17459083 Annotatsiya. Mazkur maqolada qrim-tatar xalqining sevimli kompozitori Merziya Xalitovaning simfonik ijodida milliy musiqiy ohangining o‘rni va madaniy xususiyatlari tahlil qilinadi. Hamda, simfonik asarlarida qrim-tatar xalq kuylarining ohangi, ritmik va lad-garmonik xususiyatlari qay uslubda musiqiy til vositalari orqali talqin etilgani ochib beriladi. Shuningdek, M.Xalitova ijodining qrim-tatar musiqiy merosini saqlash va uni professional san’at darajasiga ko‘tarishdagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: simfonik ijod, qrim-tatar musiqiy ohang, milliy kuylar, madaniy meros, ladgarmonik xususiyatlar, kompozitorlik ijodi, musiqiy shakl. THE CRIMEAN TATAR MELODIC IDIOM (MELOS) IN THE SYMPHONIC WORKS OF MERZIYA KHALITOVA Annotation. This article analyzes the place and cultural characteristics of the Crimean Tatar melos in the symphonic works of the beloved composer of the Crimean Tatar people, Merziya Khalitova. It reveals how melodies, rhythmic structures, and modal-harmonic features of Crimean Tatar folk songs are interpreted in her symphonic compositions through the language of music. The significance of M. Khalitova’s creative work in preserving the Crimean Tatar musical heritage and elevating it to the level of professional art is also emphasized. Keywords: symphonic works, Crimean Tatar melos, folk melodies, cultural heritage, modalharmonic features, compositional creativity, musical form. Kirish. Milliy musiqiy ohang simfonik tafakkurga kirgan lahzada musiqa nafaqat eshitiladigan tovush tizimiga, balki xalqning tarixiy xotirasi, madaniy o‘zlik va ruhiy tajribasini yetkazuvchi ma’nodor matnga aylanadi. Qrim-tatar musiqiy an’anasi ana shunday “ma’noli ohang”ning yorqin namunasidir: u avloddan-avlodga o‘tgan kuy-qo‘shiqlar, o‘ziga xos lad-intonatsion o‘zgarishlar, bezak va musiqiy ohang usullari, shuningdek, jo‘shqin tahlil talab qiladigan ritmik tafakkur orqali yashab keladi. Simfonik sahnada bu musiqiy ohang yangi semantik ufqlarni ochadi: orkestr tembri, kontrapunktal to‘qimalar, dramatik cho‘qqisi va zamonaviy kompozitorlik texnikalari milliy ohangni keng shakl va mazmun doirasida talqin qilish imkonini beradi. Merziya Xalitovaning ijodi shu jarayonning nafis va mas’uliyatli bosqichini ifodalaydi. U milliy manbadan olingan ohangiy zarralarni bevosita sitata sifatida emas, balki simfonik fikrning ichki harakatlantiruvchi kuchi — tematik yadrosi, dramaturgik bo‘lagi va semantik belgisi sifatida qayta talqin etadi. Natijada qrim-tatar musiqiy ohangi Xalitova partituralarida ikki vazifani bajaradi: birinchidan, u musiqiy materialining lad-intonatsion markazi, ikkinchidan, asar ichki syujetining “ma’nodor belgisi”, ya’ni xotira, yurt, yo‘qotish va umid semantikasini tashuvchi ramzga aylanadi. Shunday qilib, kompozitor folklor va professional simfonizm o‘rtasida ko‘prik quradi — milliy ifoda va zamonaviy shakl bir-birini boyitadi. Qrim-tatar musiqiy merosining bugungi san’at maydonida qayta o‘qilishi, ayniqsa simfonik janrlar orqali 533 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 yangi badiiy kontekstda jaranglashida namoyon bo‘ladi. Globalizatsiya sharoitida milliy musiqaning “o‘z ovozi”ni saqlash va uni zamonaviy estetika talablariga mos ravishda yangilash muammosi ko‘pchilik kompozitorlar uchun strategik vazifadir. Xalitovaning yechimi — musiqiy ohangi muzeylashtirmay, balki uni orkestr tafakkurida yashovchan tizimga aylantirish: ladgarmonik kengayishlar, tembr-registr kontrastlari, aksentlangan ritmik formulalarni simfonik dramaturgiya bilan muvofiqlashtirish. Musiqiy ohang tushunchasi ushbu tadqiqotda tor ma’noda “xalq kuyidan olingan mavzu” sifatida emas, balki kengroq — lad-intonatsion model, uslubiy sema va emotsional-obrazli kod sifatida talqin etiladi. Shuning uchun ham maqola Xalitovaning alohida asarlaridagi (simfonik poema, suita yoki orkestr miniatyuralari kabi janrlar doirasida) tematik materialning shakllanishi, uning garmonik tayanchlari, ritmik-metrik tashkiloti va orkestr fakturasidagi “ovoz-tembr tarjimasi”ni o‘rganishga yo‘naltiriladi. Masalan, xalq kuylarida uchrashi mumkin bo‘lgan notekis (aralash) yurish hissi orkestrda qanday aksentlar, ostinato qatlamlari va dinamika “nafaslari” orqali jonlantirilishi; vokalga xos melizmatika esa yog‘och puflama yoki skripkalar guruhida qanday bog‘lanishlar orqali “so‘zlashishi” — bularning barchasi tahlilning markazida bo‘ladi. Muammo shundaki, folklor manbaini simfonik matnga ko‘chirish jarayonida stilizatsiya xavfi kuchli — milliy ohang qo‘shimcha bezakka aylanib qolishi mumkin. Xalitova uslubining o‘ziga xosligi shundaki, u yuzaki stilizatsiyadan qochadi: ohang strukturaviy o‘zakka aylanadi, shakl mantiqini boshqaradi, kulminatsion nuqtalarning emosional energiyasini legitimlaydi. Boshqacha aytganda, ohang — formaning “ichki fizikasidir”. Kompozitor orkestr palitrasidan nafaqat rang-tasvir, balki ma’no-intonatsion izoh chiqarib oladi; milliy ohang zamonaviy garmonik qatlamlar bilan “suhbat” quradi, nutqiyat esa semiotik darajada xalqiy va professional kodlar o‘rtasidagi dialog sifatida yuzaga keladi. Ushbu bo‘lim, shuningdek, mavzuning ilmiy-nazariy kontekstini belgilaydi. Etnomusiqashunoslikdagi musiqiy ohang nazariyasi, simfonik folklorizm, intertekstual yondashuv, musiqiy semantika va orkestroniyaga doir qarashlar tahlil uchun tayanch sifatida jalb etiladi. Biz ushbu ilmiy maqolada quyidagi savollarga javob izlaydi: -qrim-tatar musiqiy ohangi Xalitova partituralarida qanday tematik asoslarga aylanadi? -Lad-garmonik kengayishlar milliy “ohang talqini”ga qanchalik moslashtiriladi? -Ritm-metrik tashkilot orkestr dramaturgiyasida qanday kuchlanish va bo‘shashuv dinamikasini yaratadi? Tembrlararo muvozanat — milliy ohangning “ovoz obrazini” qanchalik ishonarli aks ettiradi? Ushbu savollarga javob topish orqali biz nafaqat alohida kompozitor uslubini, balki milliy kolaritning zamonaviy simfonizmda yashash mexanizmlarini ham chuqurroq tushunamiz. Merziya Xalitovaning simfonik ijodida qrim-tatar ohangi — estetik bezak emas, balki badiiy-semantik markazdir. U orkestr tafakkurida mazmunning tashuvchisi, shaklning tashkiliy o‘qi va tinglovchi idrokida eshitiladigan xotira sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolaning keyingi bo‘limlarida ana shu markazning tuzilishi bosqichma-bosqich ochib beriladi: tematik materialning kelib chiqishi va qayta talqini, garmonik va ritmik vositalarning funksional tarmog‘i, orkestr fakturasi va tembr dramaturgiyasi hamda umumiy semantik natija — milliy ohangning zamonaviy simfonik nutqdagi “yangi hayoti”. Merziya Xalitovaning simfonik ijodi qrim-tatar xalq musiqasining eng nozik qatlamlarini zamonaviy kompozitorlik texnikasi orqali qayta talqin etish bilan ajralib turadi. Uning asarlarida musiqiy ohangi shunchaki folklor element sifatida emas, balki butun simfonik dramaturgiyaning ichki o‘qi, mazmuniy yadrosi sifatida namoyon bo‘ladi. 534 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Ayniqsa, intonatsion tizimni kuzatar ekanmiz, xalq qo‘shiqlariga xos bo‘lgan tetraxordlari, bayot ohanglari va intonatsiyalar orkestr fakturasida o‘ziga xos yangicha talqinga ega bo‘ladi. Bunda kengaytirilgan sekunda intervali yoki bezakli melizmatika xalq kuylari ruhini uyg‘otadi, shu bilan birga zamonaviy musiqiy kontekstga singdiriladi. Ritm-metr tizimi ham milliy an’analarni o‘zida aks etadi. Xalitova o‘z asarlarida qrimtatarlarga xos “aralash” o‘lchovlarni — 5/8, 7/8 yoki 9/8 kabi additiv ritmik tuzilmalarni faol qo‘llaydi. Bu ritmik tuzilma orkestrda ostinato qatlamlari orqali barqarorlashtiriladi, yuqori registrlarda esa sinkopalar va poliritmik qatlamlar qo‘shilib, dramatik taranglik kuchayadi. Natijada musiqada nafaqat raqsiy impuls, balki ichki hayotiy zarurat va “nafas” seziladi. Tematik rivojlantirish jarayonida kompozitor folklor intonatsiyasini bevosita keltiribgina qolmaydi, balki uni motiv-variatsion uslubda qayta ishlab, sekvensiyalar, augmentatsiya yoki diminutsiya orqali turli shakllarga soladi. Shu tariqa, dastlab sodda xalq kuyi sifatida eshitilgan intonatsiya asar davomida dramaturgik bosim ortishi bilan yangi semantik qirralarni kasb etadi. Bu jarayonning kulminatsiyasida esa ohang orkestrning barcha guruhlari tomonidan keng, ko‘tarinki tusda jaranglaydi. Garmonik tizimi esa modal-funktsional sintezga asoslanadi. Qrim-tatar kuylarida uchraydigan modal qatlamlar — hijoz, bayot, nahovand — Xalitova partituralarida garmonik rang-baranglik manbaiga aylanadi. Shu bilan birga, funksional tortishuv ham saqlanib, tonikdominanta munosabatlari modal mustaqillik bilan bahsga kiradi. Bu esa asarning musiqiy maydonida ham barqarorlik, ham rangli o‘zgaruvchanlikni ta’minlaydi. Simfonik jihatidan esa tembr dramaturgiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, obo yoki ingliz rogi (cor anglais) sokin, xotiraviy ohangni ifodalasa, fleyta va klarnet raqs intonatsiyalarini bezakli tarzda takrorlaydi. Kamonli guruhlarning pitsikatto uslubi “usul”ni ta’minlasa, misli-puflamalar kulminatsion nuqtalarda tantanavor tus beradi. Urmali cholg‘ular esa “aralash” ritmni jonli usul sifatida eshittiradi. Natijada xalq kuyining oddiy raqsiy ritmi keng simfonik bo‘yoqlarda yangraydi. Xalitova ijodida qrim-tatar musiqiy ohangi oddiy folklor sitatasi emas, balki badiiy ramz darajasiga ko‘tariladi. U “yurt”ning timsoli, xotiraning belgisi va umidning ramzi sifatida tinglovchiga yetib boradi. Musiqiy ohang simfonik to‘qimada nafaqat musiqa materiali, balki semantik asos, ichki dramatik kuch sifatida yashaydi. Shu boisdan ham Xalitovaning simfonik asarlari milliy an’ana va zamonaviy kompozitorlik tafakkuri o‘rtasida nafis ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi. Muhokama. Qrim-tatar ohangini simfonik tilga ko‘chirish masalasi nafaqat estetik, balki nazariy va metodologik muammolarni ham yuzaga keltiradi. Bir qarashda folklor intonatsiyasi orkestr palitrasida boyib, “yuksak” san’at pog‘anasiga ko‘tariladi. Biroq ayni paytda u temperatsiyalangan tizim, qat’iy takt o‘lchovlari va akademik faktura talablariga moslashadi. Demak, bu jarayon milliylikning yo‘qolishi xavfini ham o‘zida saqlaydi: ohang bezakka aylanib qolishi mumkin. Xalitova amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, autentiklik va stilizatsiya orasidagi nozik chiziqni asarning ichki dramaturgiyasi hal qiladi: ohang shakl mantiqini boshqaradigan strukturaviy o‘zak bo‘lsa, u o‘z hayotiy falsafasini yo‘qotmaydi; aksincha, kompozitsion harakatni boshqaradi. Simfonik muhitda modal tizimlar bilan funksional-ug‘un munosabatlarining “kelishuvi” alohida e’tibor talab qiladi. Folklorga xos hijoz yoki bayot ohanglari tonik-dominanta tortishuvi bilan bahsga kirganda, paydo bo‘ladigan kuchlanish ijodiy natija beradi: modal ranglar saqlanadi, 535 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 lekin dramatik yo‘nalish yo‘qolmaydi. Xalitova bu muvozanatni garmonik “ko‘priklar”, pedal nuqtalar va alteratsion kolorit orqali ta’minlaydi; natijada ohang “mahalliy” bo‘yoqlarini saqlagan holda “global” simfonik makonga bemalol kiradi. Bu holat glokal estetikaning (mahalliy kodlarning global shakllarda yashashi) musiqiy ekvivalenti sifatida o‘qilishi mumkin. Ritm-metrdagi “aralash” yurishlar (5/8, 7/8, 9/8…) ham muhokamaning markazida. Orkestr partiturasida ularni standart o‘lchovga “tekislash” vasvasasi kuchli; ammo aynan shu tekislanish ohangining raqsiy impulsini susaytirishi mumkin. Kompozitor buni ostinato qatlamlari, aksent almashinuvi va poliritmik “sirpanishlar” bilan bartaraf etadi. Natijada “aralash” nafaqat saqlanadi, balki simfonik dramaturgiyaning energiya manbaiga aylanadi: past qatlamdagi doimiy yurish barqarorlikni, yuqoridagi sinkopalar esa ichki notinchlik va intilish hissini ifodalaydi. Bu ikki kuchning ziddiyati — “xotira” va “harakat”, “yer” va “yo‘l” metaforalari — tinglovchi idrokida kuchli semantik rezonans tug‘diradi. Orkestroniya nuqtayi nazaridan tembrlar semantikasini muhokama qilish muhim. Solistik obo yoki ingliz rogi “xotiraviy ohang”ni tashuvchi sifatida eshitiladi; fleyta va klarnetning melizmatik chiziqlari esa “til” va “nafas”ni jonlantiradi. Misli-puflamalar kulminatsiyada “chaqiriq” va “tantana” semantikasini beradi, kamonlilarning pitsikatto yoki sul tasto uslublari esa masofani, ichki monologni yaratadi. Shu yo‘sinda tembr dramaturgiyasi “mavzu haqida hikoya”ni so‘zlaydi: bir xil intonatsiya turli bo‘yoqlarda turlicha ma’no kasb etadi. Bu — intertekstual eslatma va semantik ko‘chishlar mexanizmi bo‘lib, ohangining bir sahnadagi “marosimiy xotira”dan boshqasida “umid signali”ga aylanishiga imkon beradi. Muhokamada yana bir masala — yetarli aniqlik va elastiklik muvozanati. Folklor intonatsiyasi tabiatan elastik: ijrodagi mikro-bezaklar, erkin temp, mikro-intonatsion og‘ishlar uning jonini tashkil etadi. Simfonik muhit esa yuqori darajada aniqlik talab qiladi. Xalitova bu tafovutni faktura darajasida hal qiladi: geterofoniyaga yaqin “kvazi-geterofonik” qatlamlar, ornamentik bezaklarning gruppalar o‘rtasida “ko‘chishi”, registr va artikulyatsiya o‘yinlari elastiklik illyuziyasini yaratadi. Shu tariqa folklor “og‘zaki nutqi” partituraning “yozma” tabiatida ham tirik qoladi. Mavzuni ijtimoiy-madaniy-ko‘lamda ko‘rganimizda, Xalitovaning yechimi milliy identitetning zamonaviy badiiy nutqda o‘z ovozini topishi sifatida o‘qiladi. Ohang bu yerda faqat milliyini “tanituvchi belgi” emas; u ma’naviy resurs bo‘lib, o‘tmish va bugunning, mahalliy xotira va jahon badiiy aylanishining dialogini ta’minlaydi. Shu ma’noda, bunday simfonik ishlanmalar “madaniy diplomatiya” vazifasini ham bajaradi: tinglovchi qaysi hududda bo‘lishidan qat’i nazar, tembr va ritm orqali ma’noni “tarjima” qila oladi. Ilmiy-uslubiy nuqtada esa, tahlilni faqat nota matni bilan cheklash yetarli emasligi ayon bo‘ladi. Folklor manbalari, ijro an’anasi va jonli ijrochilikdagi interpretatsiyalar musiqiy ohangni semantikasini to‘liq ochadi. Shuningdek, eshitish tajribasi, akustik muhit va auditoriya qabulining o‘zgarishi ham muhim: bir xil partitura turli ijro va turli zallar sharoitida turlicha semantik effekt beradi. Kelgusida maxsus amaliy-analitik metod bilan Xalitova asarlaridagi ohangining o‘zgaruvchan semantik yo‘nalishi tizimlashtirilishi mumkin. Kompozitorlik pedagogikasi nuqtayi nazaridan, Xalitova amaliyoti yosh bastakorlar uchun uchta asosiy saboqni beradi. Birinchisi, folklorni sitata sifatida emas, strukturaviy resurs sifatida ko‘rish: mavzu shakl mantiqini harakatlantirishi shart. Ikkinchisi, modal kolorit bilan funksional yo‘nalish o‘rtasida “kelishuv” topish: rangni saqlab, dramatik vektorni yo‘qotmaslik. 536 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Uchinchisi, tembr dramaturgiyasini semantik boshqaruv vositasi sifatida ko‘rish: reorchestratsiya — ma’no transformatsiyasidir. Bu amaliy prinsiplar nafaqat qrim-tatar ohangni, balki boshqa mintaqaviy melodik tizimlar bilan ishlashda ham qo‘llanishi mumkin. Nihoyat, muhokamani yakunlar ekanmiz, shuni ta’kidlash lozimki, Merziya Xalitovaning simfonik ijodi milliy ohangni “estetik bezak”dan “badiiy-semantik markaz”ga ko‘targan konseptual yondashuvni namoyon etadi. U ritm-metrdagi aralash yurish, modal kolorit va tembr metaforalarini shakl mantiqi bilan bog‘lab, zamonaviy simfonik nutqda milliy ohangning yangi hayotini yaratadi. Bu yondashuv milliy an’anani saqlash va yangilashning muvozanatli modelini taklif etadi: ohang ham tarixiy xotira, ham kelajak tasavvuri uchun ishlaydigan ijodiy energiyaga aylanadi. Xulosa. Merziya Xalitovaning simfonik ijodi tahlil qilinganda, qrim-tatar ohangni uning musiqiy dunyoqarashida markaziy o‘rin egallashi aniq ko‘rinadi. Ohang folklor element sifatida emas, balki butun simfonik dramaturgiyaning semantik o‘qi, shakl mantiqini harakatlantiruvchi kuch sifatida xizmat qiladi. Kompozitor intonatsion manbalarni zamonaviy kompozitorlik texnikalari bilan uyg‘unlashtirgan holda, xalq kuylariga xos hijoz va bayot ohangdorligini, “aralash” ritmik tuzilmalarni va melizmatik bezaklarni orkestr tilida yangidan talqin etadi. Ushbu yondashuv nafaqat milliy musiqiy merosni saqlab qoladi, balki uni zamonaviy simfonizm darajasiga olib chiqadi. Xalitova folklor intonatsiyasini bevosita sitata emas, balki shakl va mazmunni belgilovchi strukturaviy asos sifatida qo‘llaydi. Shu orqali u ohangni turli semantik qirralarga — xotira, yurt, umid ramzlariga aylantiradi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Халитова М. Симфонические произведения: статьи и исследования. — Симферополь: Таврия, 2018. — 245 с. 2. Гаджибеков У. О народных основах в симфонической музыке Востока. — Баку: Элм, 1982. — 198 с. 3. Сафиуллин Р. Мелос крымскотатарской музыки: проблемы анализа и интерпретации // Вопросы музыковедения. — 2015. — № 4. — С. 57–65. 4. Жирмунский В. Народная песня и её поэтика. — М.: Наука, 1975. — 302 с. 5. Крымскотатарская музыка: сборник статей / Под ред. Э. Сейдаметова. — Симферополь: Доля, 2012. — 310 с. 6. Хабибуллин И. Модальные основы восточной музыки и их симфоническая интерпретация. — Казань: Фән, 2010. — 224 с. References: