TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLAR VA ULARNING BANK AKTIVLARIGA TA'SIRI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 1089 TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLAR VA ULARNING BANK AKTIVLARIGA TA’SIRI Xolmuradov Musurmon Avlaqulovich Toshkent amaliy fanlar universiteti, Bank va moliya kafedrasi Mustaqil tadqiqotchi https://doi.org/10.5281/zenodo.17461658 Annotatsiya. Ushbu maqolada banklarda muammoli kreditlar ulushining bank aktivlariga ta’siri tahlil qilinadi. Muammoli kreditlarning ortishi banklarning likvidlik va rentabellik darajasiga hamda umumiy moliyaviy barqarorlikka qanday ta’sir ko‘rsatishi muhokama qilinadi. Shuningdek, maqolada muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha xalqaro tajriba va samarali boshqaruv strategiyalari tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, aktiv, likvidlik, rentabellik, muammoli kredit, kapital, moliyaviy barqarorlik. Abstract. This article analyzes the impact of the share of non-performing loans in banks on bank assets. It examines how the increase in non-performing loans affects liquidity, profitability, and overall financial stability. The article also explores international practices and effective management strategies to reduce the share of non-performing loans. Keywords: Commercial banks, asset, liquidity, profitability, non-performing loan (NPL), capital, financial stability. Аннотация. В данной статье анализируется влияние доли проблемных кредитов в банках на активы банков. Рассматривается, как рост проблемных кредитов влияет на уровень ликвидности, рентабельности и общую финансовую стабильность банков. Также в статье анализируется международный опыт и эффективные стратегии управления для снижения доли проблемных кредитов. Ключевые слова: Коммерческие банки, актив, ликвидность, рентабельность, проблемный кредит, капитал, финансовая стабильность. K I R I S H Bank tizimi iqtisodiyotning asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, uning barqarorligi va samaradorligi mamlakatning moliyaviy rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bank aktivlarining sifat va miqdoriy tarkibi, xususan, muammoli kreditlar ulushi banklarning moliyaviy holatiga hamda iqtisodiyotning umumiy vaziyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Muammoli kreditlar banklarning aktivlarida to‘plangan bo‘lib, ularning ko‘payishi nafaqat banklarning rentabelligini pasaytiradi, balki moliyaviy tizimning barqarorligini ham xavf ostiga qo‘yadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan moliyaviy tizimni modernizatsiya qilish va bank sohasidagi muammolarni bartaraf etish bo‘yicha qabul qilingan qarorlar hamda farmonlar ushbu masalaga alohida e’tibor qaratmoqda. Masalan, Prezidentning 28.01.2022yildagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60sonli1 Farmoni muammoli kreditlarni kamaytirish va bank aktivlarining sifatini yaxshilashga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, ushbu farmonda bank tizimini mustahkamlash va muammoli kreditlarni bartaraf etish bo‘yicha strategik yo‘nalishlar belgilab berilgan. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 1090 O‘zbekistonda muammoli kreditlar ulushining oshishi bank tizimining barqarorligini saqlashga qaratilgan islohotlar zarurligini ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi tijorat banklarida muammoli kreditlarning ulushi bank aktivlariga qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlash hamda ularni samarali boshqarish usullarini taklif etishdan iborat. Tadqiqot doirasida quyidagi gipoteza ilgari suriladi: muammoli kreditlarning ortishi bank aktivlarining sifatini pasaytiradi va ularning likvidlik hamda rentabellik darajasiga salbiy ta’sir qiladi. MAV ZUG A O I D ADA B I Y O T L A R SHARH I Muammoli kreditlar va ularning bank aktivlariga ta’siri bo‘yicha xalqaro miqyosda bir qator olimlar tadqiqotlar olib borgan. Joseph Stiglitz va Andrew Weiss “Credit Rationing in Markets with Imperfect Information” nomli maqolalarida kredit bozorlarida asimmetrik axborot sharoitida kredit taqchilligi va muammoli kreditlar muammosini tahlil qilgan. Carmen Reinhart va Kenneth Rogoff “This Time is Different: Eight Centuries of Financial Folly” kitobida moliyaviy inqirozlar, jumladan, banklarning muammoli kreditlari va ularning iqtisodiyotga ta’sirini o‘rgangan. Thorsten Beck, Asli Demirgüç-Kunt va Ross Levine esa bank nazorati hamda tartibga solishning banklarning barqarorligi va muammoli kreditlar darajasiga ta’sirini tahlil qilgan. Gerard Caprio va Daniela Klingebiel bank inqirozlari hamda muammoli kreditlarning bank tizimiga ta’siri bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar o‘tkazgan. Ushbu tadqiqotchilarning ishlari tijorat banklarida muammoli kreditlar bilan bog‘liq masalalarni chuqurroq tushunishga va ularni boshqarish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlardan R. Maxmudov tijorat banklarida muammoli kreditlarning vujudga kelish sabablari va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rgangan. Z. Olqarova va B. Boyev bank tizimidagi kredit portfeli hamda muammoli kreditlar bilan ishlash masalalarini tahlil qilgan. A. Azlarova tijorat banklarida kredit portfelini samarali boshqarish masalalarini o‘rgangan. Sh. Z. Abdullayeva esa bank risklari va kreditlash bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan. Ushbu tadqiqotchilarning ishlari tijorat banklarida muammoli kreditlar bilan bog‘liq masalalarni chuqurroq tushunishga va ularni boshqarish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. T A D Q I Q O T M E T O D O L OGIYA SI Ushbu tadqiqotda muammoli kreditlar ulushining bank aktivlariga ta’sirini aniqlash uchun empirik tahlil, ekonometrik modellashtirish va statistik usullardan foydalaniladi. Tadqiqot metodologiyasi tizimli yondashuvga asoslanib, muammoli kreditlarning bank tizimiga ta’siri sabab-oqibat bog‘liqligi orqali tahlil qilinadi. Regresion tahlil va vaqt qatori tahlili yordamida muammoli kreditlarning bank aktivlariga ta’sir darajasi baholanadi. Turli mamlakatlarning muammoli kreditlarni boshqarish bo‘yicha xalqaro tajribasi o‘rganilib, taqqoslash usuli asosida samarali strategiyalar aniqlanadi. Bank sektoridagi muammoli kreditlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilinib, ularning amaliy samaradorligi baholanadi. Tadqiqot natijalari asosida bank tizimining barqarorligini oshirish va muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqiladi. TAH L I L VA N A T I J A L A R Muammoli kreditlar (NPL – Non-Performing Loans) deb mijozlar tomonidan o‘z vaqtida to‘lanmagan yoki qaytarilishi shubha ostida bo‘lgan kreditlarga aytiladi. Odatda, 90 kundan ortiq muddati o‘tgan, foiz yoki asosiy qarzi bo‘yicha to‘lov amalga oshirilmagan INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 1091 kreditlar muammoli kreditlar sifatida baholanadi. Bank tizimida muammoli kreditlarning oshishi moliyaviy barqarorlikka jiddiy xavf tug‘diradi, chunki ular banklarning aktivlari sifatini pasaytirib, likvidlik muammolarini keltirib chiqaradi. Tijorat banklarining asosiy aktivlari kreditlar hisoblanadi. Agar muammoli kreditlar hajmi ortib borsa, bank aktivlarining sifati pasayadi va quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: - Bankning likvidlik muammolari – Muammoli kreditlar hajmining oshishi bank mablag‘larining aylanmasini kamaytiradi va likvidlik inqiroziga sabab bo‘ladi. - Rentabellikning pasayishi – Kreditlarning asosiy daromad manbai bo‘lgan foiz to‘lovlari kechiktirilishi yoki umuman to‘lanmasligi natijasida bank foydasi kamayadi. - Kapital yetarliligi muammolari – Moliyaviy talablarni qondirish qiyinlashib, banklar qo‘shimcha kapital jalb qilishga majbur bo‘ladi. Investitsion faollikning pasayishi – Tijorat banklari yuqori muammoli kreditlarga ega bo‘lsa, yangi kredit berish imkoniyati kamayadi, bu esa iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Muammoli kreditlarning ortishiga bir qator omillar sabab bo‘lib, ular bank tizimi barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, makroiqtisodiy beqarorlik muhim omillardan biri hisoblanadi. Inflyatsiya darajasining oshishi, valyuta kursining beqarorligi, ishsizlik darajasining ortishi va iqtisodiy inqirozlar natijasida qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyati pasayib, kreditlarning qaytarilishida muammolar yuzaga keladi. https://lex.uz/ru/docs/-5841063 Bu esa tijorat banklari balansida muammoli kreditlar ulushining oshishiga olib keladi. Bundan tashqari, bank kredit siyosatining zaifligi ham muammoli kreditlarning ortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Kreditorlar tomonidan risklarning noto‘g‘ri baholanishi, kreditlash jarayonida zaruriy kafolatlarning yetarli darajada ta’minlanmasligi va kredit siyosatidagi bo‘shliqlar bank tizimidagi muammoli kreditlarning ortishiga olib keladi. Ayniqsa, qarz oluvchilarning moliyaviy holati beqaror bo‘lsa, bu kreditlarni qaytarish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, jismoniy va yuridik shaxslarning daromadlarining kamayishi yoki biznes faolligining susayishi ham muhim omillardan biri hisoblanadi. Daromadlarning pasayishi qarz oluvchilarning kredit bo‘yicha majburiyatlarini bajara olmasligiga sabab bo‘lib, bu esa muammoli kreditlarning oshishiga xizmat qiladi. Bundan tashqari, huquqiy muhitning yetarli darajada rivojlanmaganligi ham ushbu jarayonga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kredit bo‘yicha qarzdorlikni majburiy undirib olish mexanizmlarining zaifligi banklarning kredit portfelining sifati pasayishiga olib keladi va natijada bank tizimidagi moliyaviy xatarlar ortadi. Shu sababli, ushbu omillarni tizimli ravishda baholash va tegishli choralarni ko‘rish muammoli kreditlar ulushining oshishini oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va tijorat banklari muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Avvalo, risklarni minimallashtirish maqsadida kreditlash shartlari qat’iylashtirilmoqda. Banklar mijozlarning kredit qobiliyatini chuqur tahlil qilib, ularning moliyaviy barqarorligini aniq baholashga katta e’tibor qaratmoqda. Bu esa kelajakda muammoli kreditlarning oldini olishga xizmat qiladi. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 1092 Shuningdek, elektron kredit monitoringi tizimi joriy etilib, muammoli kreditlar bo‘yicha aniq hisobot va tahlillar yuritish yo‘lga qo‘yildi. Ushbu tizim orqali banklar kredit portfeli sifatini real vaqt rejimida kuzatish, qarzdorlarning moliyaviy holatini tahlil qilish va kredit xavflarini oldindan aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu esa muammoli kreditlarning ortishini vaqtida aniqlash va ularga qarshi tegishli choralarni ko‘rishga yordam beradi. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash dasturlari ham muhim rol o‘ynamoqda. Ayrim iqtisodiy sektorlar uchun preferensial kreditlar va qayta moliyalashtirish mexanizmlari yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu tadbirkorlik subyektlari va jismoniy shaxslarning kredit majburiyatlarini bajarishiga ko‘maklashadi. Ushbu dasturlar muammoli kreditlar ulushining kamayishiga va bank tizimining barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari, huquqiy mexanizmlar takomillashtirilmoqda. Kredit shartnomalarini bajarmagan qarzdorlar uchun javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish, sud tizimida kredit nizolarini hal qilish jarayonini soddalashtirish va banklar foydasiga qaror chiqarish tartiblarini yanada shaffoflashtirish bo‘yicha islohotlar amalga oshirilmoqda. X ulosa va t a k l i f l a r Muammoli kreditlarning ortishi bir qator omillar bilan bog‘liq. Birinchidan, makroiqtisodiy barqarorlikning yetarli darajada ta’minlanmaganligi, jumladan, inflyatsiya, valyuta kursining beqarorligi va ishsizlik darajasining oshishi muhim omillardan biri hisoblanadi. Ikkinchidan, tijorat banklarining kredit siyosatidagi zaifliklar, ya’ni qarzdorlarning to‘lov qobiliyatini yetarlicha baholamaslik va risklarni oldindan tahlil qilmaslik muammoli kreditlarning oshishiga olib kelmoqda. Uchinchidan, kredit bozorida huquqiy muhitning yetarli darajada rivojlanmaganligi, ya’ni qarzdorlikni majburiy undirib olish mexanizmlarining samaradorligi yetarlicha ta’minlanmagani ushbu muammolarni yanada kuchaytirmoqda. Bank tizimining barqarorligini saqlash va muammoli kreditlarni kamaytirish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: - Kredit ajratish siyosatini kuchaytirish. Tijorat banklari kredit ajratish jarayonida risklarni yanada chuqurroq tahlil qilishi, qarzdorlarning to‘lov qobiliyatini baholash jarayonini takomillashtirishi lozim. Kredit berish mezonlarini yanada qat’iylashtirish va garov ta’minotini kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. - Muammoli kreditlarni restrukturizatsiya qilish. Qarzdorlarning kredit yuklamalarini kamaytirish maqsadida qayta moliyalashtirish mexanizmlarini ishlab chiqish lozim. Bunda to‘lov jadvalini uzaytirish, foiz stavkalarini pasaytirish yoki boshqa moliyaviy imtiyozlarni joriy etish kabi usullar samarali bo‘lishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining. “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi” Pf-60-sonli farmoni. 2. Stiglitz, J. E., & Weiss, A. (1981). Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. American Economic Review, 71(3), 393-410. 3. Reinhart, C. M., & Rogoff, K. S. (2009). This Time is Different: Eight Centuries of Financial Folly. Princeton University Press. 4. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Levine, R. (2003). Bank Concentration and Crises. Journal of Banking & Finance, 27(5), 423-442. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 1093 5. Caprio, G., & Klingebiel, D. (2003). Episodes of Systemic and Borderline Financial Crises. World Bank, Working Paper. 6. Maxmudov, R. (2022). Tijorat banklarida muammoli kreditlarning vujudga kelish sabablari va o‘ziga xos xususiyatlari. ResearchGate. 7. Olqarova, Z., & Boyev, B. (2021). Bank tizimidagi kredit portfeli va muammoli kreditlar bilan ishlash masalalari. Best Publication. 8. Azlarova, A. A. (2020). Tijorat banklarida kredit portfelini samarali boshqarish. Economic Review Journal. 9. Abdullaeva, Sh. Z. (2019). Bank risklari va kreditlash masalalari. Finance and Banking Journal. 10. Markaziy bank. (2024). O‘zbekiston tijorat banklarining muammoli kreditlari to‘g‘risidagi hisobot. cbu.uz 11. Gazeta.uz. (2018). Prezident bank tizimidagi muammolar haqida. gazeta.uz 12. World Bank. (2021). Non-Performing Loans: An Overview. World Bank Publications. 13. IMF. (2020). The Impact of Non-Performing Loans on Banking Stability. International Monetary Fund Report.