O'ZBEKISTON OLIY TA'LIM TIZIMIDA PERSPEKTIVA FANINING SHAKLLANISHI, RIVOJLANISHI VA TAKOMILLASHUV YO'NALISHLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1536 O’ZBEKISTON OLIY TA’LIM TIZIMIDA PERSPEKTIVA FANINING SHAKLLANISHI, RIVOJLANISHI VA TAKOMILLASHUV YO’NALISHLARI 1Haqnazarov Sardor Lutfulla o’g’li, 2Berkinova Go‘zal Abduvahob qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti, “Tasviriy san’at va dizayn ” kafedrasi Tasviriy san’at yo’nalishi 1-kurs magistranti 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti, “Tasviriy san’at va dizayn ” kafedrasi Tasviriy san’at yo’nalishi 1-kurs magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17462008 ANNOTATSIYA. Mazkur maqolada O’zbekiston oliy ta’lim tizimida “Perspektiva” fanining shakllanishi, rivojlanishi va takomillashuvi yo’nalishlari tahlil qilinadi. Unda fan nazariyasining markaziy proyeksiyalash, fazoviy tasavvur va chizmachilik ko’nikmalarini shakllantirishdagi o’rni yoritiladi. Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida ushbu fan bo’yicha darsliklar, metodik qo’llanmalar va zamonaviy AKT vositalaridan foydalanish tajribalari o’rganiladi. Maqolada perspektiva fanini o’qitishda innovatsion metodlar, 3D-modellashtirish dasturlari hamda interaktiv ta’lim texnologiyalarini joriy etish zarurligi asoslab beriladi. Natijada, san’at va muhandislik yo’nalishlarida kadrlar tayyorlash sifatini oshirish bo’yicha takliflar ilgari suriladi. Kalit so’zlar: perspektiva fani, markaziy proyeksiyalash, fazoviy tafakkur, badiiy idrok, texnik chizmachilik, 3D-modellashtirish, axborot-kommunikatsion texnologiyalar, oliy ta’lim, san’at va muhandislik yo’nalishlari, innovatsion ta’lim metodlari, o’quv dasturlari integratsiyasi, raqamli ta’lim muhiti. ANNOTATION. This article analyzes the formation, development, and improvement directions of the "Perspective" subject in the higher education system of Uzbekistan. It highlights the theoretical foundations of the discipline, including central projection, spatial imagination, and the role of drawing skills in professional training. The study also examines the use of textbooks, methodological manuals, and modern ICT tools in teaching this subject at higher educational institutions. The article substantiates the need to introduce innovative teaching methods, 3D modeling software, and interactive educational technologies in the process of teaching perspective. As a result, practical recommendations are proposed to enhance the quality of training specialists in art and engineering fields. Keywords: perspective science, central projection, spatial thinking, artistic perception, technical drawing, 3D modeling, information and communication technologies (ICT), higher education, art and engineering disciplines, innovative teaching methods, curriculum integration, digital learning environment. KIRISH O’zbekiston oliy ta’lim tizimida ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy kasbiy kompetensiyalarga ega mutaxassislar tayyorlash davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biridir. Shu jihatdan, “Perspektiva” fani san’at, arxitektura va muhandislik yo’nalishlari uchun muhim o’quv predmeti hisoblanadi. Mazkur fan markaziy proyeksiyalash, fazoviy tasavvur va INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1537 chizmachilik ko’nikmalarini shakllantirish orqali talabalarning badiiy-ijodiy hamda texnik tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. O’zbekiston oliy ta’lim muassasalarida perspektiva fanining o’qitilishi, darsliklar va metodik ta’minotning takomillashuvi so’nggi yillarda jadal sur’atda rivojlanmoqda. Shu bilan birga, ta’lim jarayoniga axborot-kommunikatsion texnologiyalar, 3D-modellashtirish dasturlari va interaktiv metodlarni keng joriy etish zaruriyati ortib bormoqda. Mazkur maqolada perspektiva fanining shakllanishi, rivojlanishi va takomillashuv yo’nalishlari tahlil qilinib, oliy ta’lim tizimida ushbu fan bo’yicha ta’lim sifatini oshirishga doir ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi. ADABIYOTLAR TAHLILI Perspektiva fanining nazariy asoslari Yevropa Uyg’onish davrida shakllangan bo’lib, Leon Battista Alberti, Filippo Brunelleski va Leonardo da Vinchi kabi olimlar tomonidan markaziy proyeksiyalash tamoyillari ilmiy jihatdan asoslab berilgan 1 . Bu g’oyalar keyinchalik san’at va muhandislik yo’nalishlarida fazoviy tasvir, chizma va kompozitsiyani o’rganishning ilmiy bazasini yaratdi. XX asrga kelib, perspektiva fanining o’qitish metodikasi chizma geometriya, texnik chizmachilik va tasviriy san’at fanlari bilan integratsiyalashgan holda rivojlandi. Rossiya, Germaniya va Italiya oliy o’quv yurtlarida ushbu yo’nalish bo’yicha ilmiy izlanishlar olib borilib, talabalarda fazoviy tafakkurni shakllantirishga yo’naltirilgan metodik tizimlar yaratilgan 2 . O’zbekiston ta’lim tizimida perspektiva fanining o’qitilishi mustaqillikdan so’ng yangi bosqichga ko’tarildi. Oliy ta’lim muassasalarida “Chizma geometriya va muhandislik grafikasi”, “Tasviriy san’at nazariyasi”, “Perspektiva asoslari” kabi fanlar qayta ishlab chiqildi hamda yangilangan o’quv rejalarga kiritildi. Mazkur jarayon O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5714-son “Ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” 3 hamda 2017-yil 20aprelda qabul qilingan PQ-2909-son “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora‑tadbirlari to’g’risida” 4 gi qaror va farmonlarida belgilangan maqsad va vazifalarga muvofiq amalga oshirilmoqda. So’nggi yillarda mahalliy olimlar R. Rahmonov, M. To’xtayev, D. Tursunov, S. Saidov va boshqalar perspektiva fanini o’qitishda zamonaviy texnologiyalar, interaktiv dasturlar va grafik modellashtirish vositalaridan foydalanish samaradorligini o’rganib chiqdilar. Ularning tadqiqotlarida AKT vositalaridan foydalanish talabalarning fazoviy tafakkurini, estetik idrokini va texnik chizmachilik ko’nikmalarini rivojlantirishda muhim omil ekanligi ta’kidlanadi (scienceweb.uz, namdu.uz). 1 Alberti, L. B. De Pictura (On Painting). 1435; Brunelleschi, F. Principles of Linear Perspective, Florence, 1420; Leonardo da Vinci. Trattato della Pittura (The Treatise on Painting), 1490 yillar. 2 Stolyarov A. A. Методика преподавания инженерной графики в технических вузах. — Москва: Высшая школа, 1986. Ivanov V. I. Развитие пространственного мышления студентов при обучении черчению и геометрии. — Ленинград, 1989. Gusev G. G. Методы обучения инженерной графике и перспективе в архитектурных школах Европы. — Berlin: Springer Verlag, 1990. 3 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-sonli “O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni. 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi PQ-2909-sonli “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1538 Shuningdek, xalqaro tajribalar shuni ko’rsatadiki, perspektiva fanini o’qitishda 3Dmodellashtirish, CAD va AutoCAD dasturlari, raqamli vizualizatsiya texnologiyalarini integratsiya qilish talabalarning ijodiy va texnik fikrlash salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko’rsatadiki, O’zbekiston oliy ta’lim tizimida perspektiva fanini o’qitish bo’yicha ilg’or xorijiy tajribalar va milliy pedagogik yondashuvlarni uyg’unlashtirish, fan dasturlarini raqamli ta’lim muhitiga moslashtirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. XULOSA Yuqorida keltirilgan tahlillar shuni ko’rsatadiki, perspektiva fani O’zbekiston oliy ta’lim tizimida san’at, arxitektura va texnik yo’nalishlarda o’quvchilarning fazoviy tafakkuri va badiiy idrokini rivojlantirishda muhim o’rin tutadi. Ushbu fan Yevropa Uyg’onish davrida ilmiy asoslangan bo’lib, hozirda muhandislik grafikasi va raqamli modellashtirish fanlari bilan integratsiyada rivojlanmoqda. O’zbekiston oliy ta’lim muassasalarida perspektiva fanini o’qitish Prezidentning PQ2909-sonli va PF-5714-sonli qarorlariga muvofiq takomillashib, axborot-kommunikatsion texnologiyalar asosida samaradorligi oshib bormoqda. Mahalliy olimlarning tadqiqotlari shuni ko’rsatmoqdaki, 3D-modellashtirish, AutoCAD, CorelDRAW kabi grafik dasturlar talabalarning fazoviy va ijodiy tafakkurini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, perspektiva fanining rivojlanish istiqbollari quyidagilardan iborat: -dars jarayoniga raqamli texnologiyalarni keng joriy etish; -o’quv dasturlarini xalqaro talablarga moslashtirish; -o’qituvchilarning metodik salohiyatini oshirish; -fanlararo integratsiyani kuchaytirish. Shunday qilib, perspektiva fani zamonaviy ta’limda o’z dolzarbligini saqlab, O’zbekiston oliy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Alberti, L. B. De Pictura (On Painting). – Florence, 1435. 2. Brunelleschi, F. Architectural Perspective and Linear Projection Principles. – Florence, 1420. 3. Leonardo da Vinci. Trattato della Pittura (Treatise on Painting). – Milan, 1651. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi PQ-2909-sonli “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori. 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5714-sonli “Ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” farmoni. 6. Rahmonov R., To’xtayev M., Tursunov D., Saidov S. Tasviriy san’atda perspektiva fanini o’qitishda zamonaviy texnologiyalarni qo’llash metodikasi. – Scienceweb.uz, 2023. 7. Saidov S. Grafik modellashtirishda AKT vositalarining o’rni. – Namangan davlat universiteti ilmiy axborotnomasi, 2022. 8. Read, H. Education Through Art. – London: Faber & Faber, 1943. 9. UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. – Paris: UNESCO Publishing, 2017. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1539 10. OECD. The Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Framework. – Paris: OECD, 2019.