MUHANDISLIK GRAFIKASI ASOSIDA MILLIY ME'MORIY YODGORLIKLARNI QAYTA TIKLASH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1568 MUHANDISLIK GRAFIKASI ASOSIDA MILLIY ME’MORIY YODGORLIKLARNI QAYTA TIKLASH Sharipova Sabina Sa’dulla qizi1, Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li2 1ChDPU magistranti, 2P.f.f.d (PhD) dotsent v.b https://doi.org/10.5281/zenodo.17462201 Bugungi globallashuv davrida O‘zbekistonning milliy me’moriy merosini saqlash, o‘rganish va qayta tiklash masalalari nafaqat madaniy, balki ilmiy va ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tarixiy yodgorliklar xalqning o‘tmishi, madaniy o‘ziga xosligi, estetik qadriyatlar tizimi va ma’naviy dunyoqarashining muhim timsolidir. Bu yodgorliklar nafaqat milliy identifikatsiyaning asosiy elementlari sifatida xizmat qiladi, balki global madaniy merosning ajralmas qismi sifatida ham qadrlanadi. Ularning asrab-avaylanishi va kelajak avlodlarga yetkazilishi nafaqat me’morlar, restavratorlar yoki tarixchilarning, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyatidir. Ushbu jarayonda muhandislik grafikasi fanining roli beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, u me’moriy yodgorliklarni ilmiy asosda tahlil qilish, hujjatlashtirish va qayta tiklashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Muhandislik grafikasi — bu texnik va ijodiy tafakkurni rivojlantiruvchi, inshootlar va buyumlarning geometrik shakllarini, o‘lchovlarini va konstruktiv xususiyatlarini chizmalar orqali aniq ifodalashga imkon beruvchi ilmiy-texnik fan hisoblanadi. Ushbu fan me’morchilik, muhandislik va qurilish sohalarining fundamental poydevorini tashkil etib, nafaqat yangi loyihalarni ishlab chiqishda, balki tarixiy obidalar va me’moriy yodgorliklarni saqlash va restavratsiya qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Muhandislik grafikasi yordamida me’moriy yodgorliklarning reja, fasad, kesim, perspektiva ko‘rinishlari va uch o‘lchovli raqamli modellarini yaratish mumkin. Bu jarayonlar, ayniqsa, qadimiy inshootlarni qayta tiklashda, ularning asl shakli, proporsiyalari va konstruktiv xususiyatlarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Me’moriy yodgorliklarni qayta tiklash yoki ta’mirlashdan oldin ularning aniq texnik hujjatlari va chizmalarini tayyorlash zarur. Bu jarayon ilmiy yondashuvni talab qiladi, chunki har bir yodgorlikning o‘ziga xos arxitekturasi, materiallari, konstruktiv tuzilishi va tarixiy konteksti mavjud. Muhandislik grafikasi ushbu jarayonlarda aniqlik va ishonchlilikni ta’minlaydi. Masalan, lazerli skanerlash, fotogrammetriya va raqamli modellashtirish kabi zamonaviy texnologiyalar muhandislik grafikasi bilan integratsiyalashgan holda, yodgorliklarning uch o‘lchovli modellarini yuqori aniqlikda yaratishga imkon beradi. Bu modellar nafaqat restavratsiya loyihalarini rejalashtirishda, balki yodgorliklarning virtual arxivini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, muhandislik grafikasi tarixiy obidalarni o‘rganishda ilmiy tahlil vositasi sifatida xizmat qiladi. Masalan, yodgorlikning geometrik tuzilishi, proporsiyalari va simmetriyasi tahlil qilinib, uning qurilish davridagi me’moriy uslub va texnologiyalar haqida qimmatli ma’lumotlarni olish mumkin. Shu bilan birga, bu fan restavratsiya jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni oldindan aniqlash va ularga yechim topishda yordam beradi. Masalan, tarixiy binoning konstruktiv barqarorligini tahlil qilish yoki uning asl shaklini INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1569 qayta tiklashda muhandislik grafikasi orqali tayyorlangan chizmalar va modellar asosiy manba sifatida ishlatiladi. Muhandislik grafikasi asosan quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi: • - tarixiy binolarning chizmalarini tiklash; • - yodgorliklarning geometrik proporsiyalarini aniqlash; • - 3D modellar va virtual rekonstruksiyalar yaratish; • - arxitektura tahlilida vizualizatsiya vositasi sifatida foydalanish. O‘zbekiston hududida joylashgan Registon majmuasi, Ichan qal’a, Poyi Kalon, Go‘ri Amir, Shohi Zinda, Oqsaroy kabi me’moriy obidalar o‘z davrining san’at namunasi bo‘lib, ular geometrik mukammallik va nafislikda tengsizdir. Ularning har birida muhandislik fikrining chuqurligi, nisbatlarning aniqligi va bezaklardagi muvozanat yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ammo vaqt o‘tishi bilan ushbu yodgorliklarning ayrim qismlari yemirilgan, bezaklari yo‘qolgan, gumbazlari yoki devorlari shikastlangan. Shunday hollarda muhandislik grafikasi yordamida har bir element qayta o‘lchanadi, mavjud fragmentlar asosida butun inshootning chizmasi tiklanadi. Bugungi kunda muhandislik grafikasi an’anaviy qo‘l mehnatidan raqamli texnologiyalarga o‘tgan. “AutoCAD”, “Revit”, “SketchUp”, “3ds Max”, “Lumion” kabi dasturlar yordamida tarixiy binolarning aniq o‘lchamli 3D modellari yaratiladi. Bu modellar yordamida yodgorlikning holati virtual tarzda baholanadi, rekonstruksiya variantlari sinovdan o‘tkaziladi. Masalan, “AutoCAD Architecture” dasturi yodgorliklarning reja va kesimlarini aniq chizishda qo‘llansa, “3ds Max” dasturi ularning real ko‘rinishdagi modellarini yaratishda samarali vositadir. Me’moriy yodgorliklarni tiklash texnik jarayon bo‘lishi bilan birga, ma’naviy mas’uliyatni ham talab qiladi. Har bir chizma, har bir o‘lchov — bu ajdodlarimiz yaratgan merosni asrash demakdir. Muhandislik grafikasi orqali biz o‘tmish bilan bugunning o‘rtasida ko‘prik quramiz. Yosh me’morlar va talabalar milliy me’morchilik merosini grafik tahlil orqali o‘rganish jarayonida nafaqat kasbiy, balki ma’naviy tajriba ham orttiradilar. Oliy ta’lim muassasalarida muhandislik grafikasi fanini o‘qitish jarayonida milliy yodgorliklarga oid amaliy loyihalar kiritilishi muhim. Masalan, talabalar Registon majmuasining me’moriy shakllarini grafik tahlil qilish, geometrik modellarini yaratish orqali real obidalarni o‘rganishadi. Bu usul ularning ijodkorlik salohiyatini oshiradi, tarixiy va milliy qadriyatlarga bo‘lgan hurmatni mustahkamlaydi. Muhandislik grafikasi asosida milliy me’moriy yodgorliklarni qayta tiklash — bu ilm, texnika va san’atning uzviy birligidir. Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar orqali nafaqat obidalar tiklanadi, balki xalqimizning tarixiy o‘zligini anglash, ma’naviy merosni asrash va yosh avlodni milliy ruhda tarbiyalashga xizmat qilinadi. Zamonaviy texnologiyalar, muhandislik grafikasi va me’morchilik yondashuvlari uyg‘unlashgan holda, O‘zbekistonning qadimiy yodgorliklari yangi hayotga qaytmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li (2020). The use and importance of the three-dimensional features of the auto cad program in drawing projects in public schools. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (3) Part II, 189-192. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1570 2. Kukiev, B., O‘g‘li, N. N. & Shaydulloyevich, B. Q. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 7 (12), 49-54. 3. Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li (2020). Pedagogical and psychological fundamentals of formation of space imagination and creative ability in students. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (4), Part II, 38-40. 4. Achilov N.N (202). CHIZMACHILIKDA ODDIY QIRQIMLAR BAJARISH ORQALI O‘QUVCHILARNING FAZOVIY TASAVVURINI SHAKLLANTIRISH. Муғаллим ҳәм үзлуксиз билимлендириў илимийметодикалық журнали №2 ISSN 2181-7138 5. Xalimov Moxir, Achilov Nurbek, Bekqulov Qudrat, Xo‘jaqulov Elbek, Ko‘kiyev Boburmirzo CHIZMACHILIK VA CHIZMAGEOMETRIYA FANLARIDA BURCHAK TOPISHNING BAZI USULLARI 6. Xalimov Moxir, Achilov Nurbek, Bekqulov Qudrat, Xo‘jaqulov Elbek, Ko‘kiyev Boburmirzo (2020). CHIZMACHILIK VA CHIZMAGEOMETRIYA FANLARIDA BURCHAK TOPISHNING BAZI USULLARI. Физика математика фанлари журнали, 4(1), 47-52. 7. Achilov, N. N. O. (2020). Maktablarda chizmachilik darslarini o‘qitish mеtоdlari va ularni tashkil qilish prinsiplari. Academic research in educational sciences, (3), 280-286. 8. Achilov, N. N. (2020). Develop students' spatial imagination by making simple cuts in drawing. Муғаллим ҳәм үзлуксиз билимлендириў илимийметодикалық журнали № 2 2020 ISSN 2181, 7138. 9. Achilov, N. N. (2022). BO’LAJAK PEDAGOGLARNING KREATIVLIGINI RIVOJLANTIRISH USULLARI. Academic Research in Educational Sciences, 3(6), 650– 654. 10. Achilov Nurbek Norboy ugli (2021). THE USE OF SIMPLE CLIPPINGS TO FORM A SPATIAL IMAGE. "Экономика и социум", 10(89), 1307-1312.