NEVRODIVERGENT O'QUVCHILAR UCHUN INKLYUZIV INGLIZ TILI O'QITISH METODIKASINING SAMARADORLIGI

Sentyabr, 2025-Yil 249 OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AUDITORLIK FAOLIYATINI TASHKIL QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI Sharofov Hasan Jizzax Politexnika instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17462325 O‘zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyoti munosabatlari shakllanib, iqtisodiy islohotlar chuqurlashgan hozirgi sharoitda korxonalar va tashkilotlarning moliyaviy faoliyati ustidan nazorat o‘rnatish, ularning hisob va hisobot tizimini shaffof yuritish davlat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Bozor mexanizmining to‘laqonli ishlashi, sarmoyadorlar ishonchini mustahkamlash hamda iqtisodiyotda adolatli raqobat muhitini yaratish uchun moliyaviy axborotning haqqoniyligi va ishonchliligi muhim ahamiyatga ega. Shu jihatdan auditorlik faoliyati mamlakat iqtisodiy tizimida nazorat va tahlilning eng muhim mexanizmlaridan biri sifatida maydonga chiqadi. Auditorlik faoliyati — bu korxona va tashkilotlarning buxgalteriya hisobi, moliyaviy hisobotlari hamda xo‘jalik operatsiyalarini mustaqil, xolis va professional tekshirish tizimi bo‘lib, u orqali moliyaviy natijalarning ishonchliligi aniqlanadi. Boshqacha aytganda, audit — bu nafaqat tekshiruv, balki iqtisodiy subyekt faoliyatining samaradorligini oshirish, moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish va investitsion ishonchni mustahkamlash vositasidir. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tashkil etish va uni huquqiy jihatdan mustahkamlash jarayoni mustaqillikning ilk yillaridanoq boshlangan. 1992-yilda qabul qilingan “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun mamlakatda auditorlik tizimining poydevorini yaratdi. Keyinchalik, 2000-yilgi yangi tahrir bu sohani chuqurroq tartibga soldi, auditorlar huquq va majburiyatlarini, audit tashkilotlarining mas’uliyatini hamda davlat tomonidan nazorat mexanizmlarini belgilab berdi. Shu tariqa, auditorlik faoliyati moliyaviy boshqaruv tizimining ajralmas qismi sifatida shakllandi. Hozirgi kunda auditorlik faoliyatining huquqiy asoslari nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro audit standartlariga ham asoslanadi. Bu esa O‘zbekistonning global iqtisodiyotga integratsiyasini kuchaytirish, xalqaro investorlar uchun ishonchli moliyaviy muhit yaratish va milliy iqtisodiyotni xalqaro talablar darajasiga olib chiqish imkonini bermoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 24-apreldagi “Auditorlik faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4707-son Qarori auditorlik tizimini zamonaviylashtirish, malakali mutaxassislarni tayyorlash va audit xizmatlari sifatini xalqaro talablarga moslashtirishga qaratilgan muhim bosqich bo‘ldi. Bugungi kunda Moliya vazirligi Sentyabr, 2025-Yil 250 huzuridagi Auditorlar palatasi sohani muvofiqlashtirib, milliy audit standartlarini joriy etish, malaka oshirish va sifat nazoratini amalga oshirib kelmoqda. Shuningdek, mamlakatda Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS) bosqichmabosqich joriy etilayotgani, shuningdek, iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar tatbiqi natijasida auditorlik faoliyati yanada murakkab, ammo samarali bosqichga ko‘tarildi. Auditorlar endilikda nafaqat moliyaviy ma’lumotlarni tekshiruvchi, balki biznes jarayonlarni tahlil qiluvchi va strategik tavsiyalar beruvchi professional ekspertlarga aylanmoqda. Shu bois, O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tashkil etishning huquqiy asoslarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ushbu maqolada mamlakatda auditorlik tizimining shakllanishi, qonunchilik asoslari, auditorlar faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlar hamda xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish masalalari keng yoritiladi. Maqola shuningdek, auditorlik faoliyatining iqtisodiy islohotlardagi roli, moliyaviy shaffoflikni ta’minlashdagi ahamiyati va uning kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini ham tahlil qiladi. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatining tashkil etilishi mamlakat iqtisodiyotida moliyaviy nazorat tizimini mustahkamlash va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy intizomini ta’minlashning muhim vositasi sifatida shakllanib bordi. Auditning huquqiy asoslari dastlab 1992-yil 26-mayda qabul qilingan “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun bilan belgilab berildi. Ushbu hujjat auditorlik faoliyatini litsenziyalash, auditorlarning huquq va majburiyatlari, audit xulosasining mazmuni va ahamiyatini tartibga soldi. Mazkur qonunning qabul qilinishi O‘zbekistonda auditorlik faoliyatini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy poydevor yaratdi. O‘tgan yillar davomida mamlakatda auditorlik faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha bir qator islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, 2000-yilda “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahriri qabul qilindi. Unda auditorlik xizmatlarini ko‘rsatish sohasida xalqaro standartlarni joriy etish, auditorlik tashkilotlarining mustaqilligini ta’minlash, ularning javobgarligini oshirish kabi masalalar o‘z aksini topdi. Shuningdek, auditorlik faoliyatini litsenziyalash tizimi bosqichma-bosqich soddalashtirildi va Moliya vazirligi tomonidan yagona tartib asosida amalga oshirila boshlandi. Auditorlik faoliyati huquqiy jihatdan O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, Soliq kodeksi, “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun hamda Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasi qarorlari bilan chambarchas bog‘langan. Xususan, 2019-yil 25-yanvardagi Prezident farmoni bilan “O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi dastur tasdiqlandi. Ushbu dasturda xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini (IFRS) keng joriy etish, auditorlik tashkilotlarining malakasini oshirish, axborot Sentyabr, 2025-Yil 251 texnologiyalarini tatbiq etish va auditorlik faoliyatining ochiqligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratilgan. Hozirgi kunda O‘zbekistonda auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi asosiy me’yoriy hujjatlar quyidagilardan iborat:  “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahrirda 2000-yil 26-mayda qabul qilingan);  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-5647-son Farmoni (2019-yil 25-yanvar);  Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 27-fevraldagi 176-son qarori bilan tasdiqlangan “Auditorlik faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi nizom”;  O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining buyrug‘i bilan tasdiqlangan “Auditorlarning kasbiy etikasi kodeksi”;  Xalqaro auditorlik standartlari (ISA) asosida ishlab chiqilgan milliy auditorlik standartlari (MAS). Auditorlik faoliyatining huquqiy asoslarini yanada rivojlantirishda xalqaro tajriba ham muhim o‘rin tutadi. Jahon amaliyotida auditorlik tizimi, asosan, mustaqil professional uyushmalar tomonidan boshqariladi. Masalan, Buyuk Britaniya, AQSh va Germaniya kabi mamlakatlarda audit tashkilotlari o‘zini o‘zi boshqaruvchi professional tuzilmalar orqali faoliyat yuritadi. O‘zbekistonda ham 2020yildan boshlab Auditorlar palatasi tashkil etilib, bu tuzilma auditorlar manfaatlarini himoya qilish, ularning malakasini oshirish va xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish bilan shug‘ullanmoqda. Auditning asosiy vazifasi – buxgalteriya hisobotlari, soliqqa oid hujjatlar va moliyaviy natijalarni mustaqil baholash orqali ularning ishonchliligini tasdiqlashdir. Auditorlik xulosasi nafaqat tashkilotlar uchun, balki investorlar, kreditorlar, soliq organlari va boshqa manfaatdor tomonlar uchun ham muhim axborot manbaidir. Shu boisdan, auditorlik faoliyati shaffof, mustaqil va qonuniy asosda tashkil etilishi zarur. Shuningdek, O‘zbekistonda auditorlik faoliyatini raqamlashtirish, elektron hujjat aylanishini joriy etish va masofaviy audit tizimlarini yo‘lga qo‘yish jarayonlari ham boshlangan. Bu esa audit xizmatlarining tezkorligini oshirish, inson omilini kamaytirish va natijada korrupsiya xavfini pasaytirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatining huquqiy asoslari mustaqillik yillarida izchil rivojlanib, hozirgi kunda xalqaro tajribaga yaqinlashgan holatga keldi. Ammo sohada hali ham bir qator muammolar mavjud: auditorlik tashkilotlarining yetarli malakaga ega bo‘lmasligi, kichik biznes subyektlarida audit xizmatlariga talabning pastligi, normativ bazaning ba’zi jihatlarda noaniqligi va yagona elektron audit platformasining yo‘qligi shular jumlasidandir. Sentyabr, 2025-Yil 252 Shu sababli kelajakda auditorlik faoliyatini yanada takomillashtirish uchun huquqiy asoslarni modernizatsiya qilish, xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish va audit sohasida kadrlar salohiyatini oshirish muhim vazifalar sifatida belgilanmoqda. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatining huquqiy asoslari mustaqillik yillarida bosqichma-bosqich shakllanib, bugungi kunda xalqaro standartlarga mos professional tizim sifatida rivojlanib bormoqda. “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari hamda Moliya vazirligi tomonidan qabul qilingan me’yoriy hujjatlar sohaning huquqiy asosini mustahkamlab berdi. Auditorlik faoliyatining asosiy maqsadi — buxgalteriya hisobotlarining haqqoniyligini ta’minlash, moliyaviy intizomni kuchaytirish va investorlar, davlat organlari hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida ishonch muhitini yaratishdir. Bugungi kunda auditorlik xizmatlarini xalqaro darajaga olib chiqish, raqamli texnologiyalarni tatbiq etish va auditorlarning kasbiy malakasini oshirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, milliy me’yoriy hujjatlarni xalqaro auditorlik standartlariga uyg‘unlashtirish, auditorlik tashkilotlarining mustaqilligini yanada kuchaytirish va ularning javobgarligini oshirish zarur. Kelgusida mamlakatda auditorlik faoliyatini yanada takomillashtirish — moliyaviy bozorlarning barqarorligi, investitsion muhitning jozibadorligi va iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. 2000-yil 26may, O‘RQ–70-son. // O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Auditorlik faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. PQ–4707-son, 2019-yil 24-aprel. 3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Milliy audit standartlari to‘plami. — Toshkent, 2021. 4. Xalqaro audit standartlari (ISA). IFAC (International Federation of Accountants) tomonidan nashr etilgan to‘plam. — Nyu-York, 2020. 5. A.M. Axmedov. Audit nazariyasi va amaliyoti. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. — 245 b. 6. T.X. Jo‘raev, D.E. Xasanov. Buxgalteriya hisobi va audit asoslari. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. — 312 b. 7. S. Karimov. Moliyaviy nazorat va auditning zamonaviy yondashuvlari. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. Sentyabr, 2025-Yil 253 8. R. Murodov. Audit faoliyatini takomillashtirish yo‘llari. // “Iqtisod va moliya” jurnali. — 2023. — №2. — B. 45–53. 9. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Auditorlar palatasi rasmiy sayti: https://audit.mf.uz 10. Qodirov, A. (2024). O‘zbekiston auditorlik tizimining xalqaro standartlarga moslashuvi. // “Modern Science and Research” jurnali, №4. — B. 28–34.