"DADAIZM" XX ASR TASVIRIY SAN'ATNING MA'NOSIZ IFODASI SIFATIDA

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 55 “DADAIZM” XX ASR TASVIRIY SAN’ATNING MA’NOSIZ IFODASI SIFATIDA D. Ch. Bekmirova Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institute “Chizmatasvir” kafedrasi katta o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17463380 Annotatsiya.Ushbu ilmiy maqolada XX asr tasviriy san’atining Birinchi jahon urushi davridan k eyingi, murakkab siyosiy davrda tasviriy san’atning yangi oqim va yo‘nalishlari paydo bo‘ladi.S hu oqimlardan biri Dadaizm haqida, uning kelib chiqishi va rivojlanishi, ijodkorlari va asarlar h aqida so‘z yuritiladi. Annatatsiya. V dannoy nauchnoy state rassmatrivayetsya vozniknoveniye novix techeniy i napra vleniy v izobrazitelnom iskusstve XX veka, v slojniy politicheskiy period posle Pervoy mirovoy vo yni. Odnim iz takix techeniy yavlyayetsya dadaizm, yego istoki i razvitiye, yego tvorsi i ix tvorche stvo. Anotatsion. This research article examines the emergence of new movements and trends in 20century visual art during the complex political period following World War I. One such moveme nt is Dadaism, its origins and development, its creators, and their work. Kalit so‘zi: Avangardizm, kubizm, fovizm, modernizm, ilk abstraksionizm, postimpressionizm, fut urizm, ekspressioizm. Dadaizm. Klyuchevie slova: Avangardizm, kubizm, fovizm, modernizm, ilk abstraksionizm, postimpressioni zm, futurizm, ekspressioizm. Dadaizm. XX asrning boshlanishi ulkan siyosiy voqealar, Jahon tarixida qarama qarshi voqealarga, ulkan imperiyalarning qulashi va tugatilishi, va yangi tuzimning barpo bo‘lish i kabi to‘la davrni boshdan kechirdi. Birinchi Jahon urushi inson hayotiga, madaniyatga va san’atga katta ta’sir o‘tkazdi. Urush jamiy atga, san’atkorlarda an’anaviy qadriyatlarga ishonishni qayta ko‘rib chiqishga undadi. XX asr tasviriy san’atda ulkan o‘zgarishlar, uslub va oqimlar kashf qilina boshladi. Jumladan tasviriy san’atda bir qator avangardizm, kubizm, fovizm, modernizm, ilk abstraksioniz m, postimpressionizm, futurizm, ekspressioizm. dadaizm kabi yangi oqim va yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Ko‘pgina rassomlar ana shu oqim va yo‘nalishlarda ijod qila boshladilar. Men ushbu maqrolada “Dadaizm” oqimi haqida yoritmoqchiman. Dadaizm (Dadaism oqimi an’a naviy tasviriy san’at tushunchasiga qarshi chiqadi, aqilidrok, mantiq va estetika sohasidagi standartlarni buzadi. Dadaizm oqiminig paydo bo‘lishi va tarixi. Dadaizm fransuz tilidan “Dadao‘yinchoq ot degan ma’noni bildiradi. Birinchi jahon urushi paytida betaraf Shveysariyada 1915 -1920 yillar oralig‘ida faollashgan madaniy oqimdir. Dadaizm – avangardsifat adabiy va ijodiy oqim bo‘lib, 1915 yildi Shveysarining Syurix shahrida burjua huk umatiga, urushga va an’anaviylikka qarshilik sifatida paydo bo‘lgan va ma’nosizlik degan ma’no ni bildiradi. 1920 - SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 56 yillarda Fransyz dadaizmi syurrealizmi bilan, Germaniyada esa ekspressionizm oqimi bilan birla shdi. Ba’zi san’at nazariyotchilari postimpressionizm dadaizm oqimidan kelib chiqqan deb hisob langan. Birinchi jahon unushi davridan keyin Germaniyaning Berlin shahrida, Fransiyada va boshqa Yev ropa mamlakatlarida Dadaizm turli shakllarda kenga bordi. Yangi janrlar va texnikalar (kollaj, fo tomontaj, “readymade” aasarlar va boshqalar) paydo bo‘ldi. Dadaizmning hususiyatlari va estetikasi: 1. An’anaviy san’at tushunchalariga qarshi chiqish (antiart): Dadaizm san’atning aniq me’yorlari, go‘zallik qoidalari, akademik chizmalari va klassik for malarini rad etadi. San’at obyektlari bo‘lishining o‘zi etik va estetik tushuncha bo‘lib, urush, qud rat muammolari va siyosiy yo‘lsizliklardan uyalmaslik yo‘lini topadi. 2. Absurdlik va nonsens: Dadaistlar matn, shakl va kontekstda absurdlikni joriy etishadi. Shu yo‘ l bilan ular mantiqli tushunchalarning chegarasini sinashadi. Masalan, shoirlikda ma’nosi yo‘q so ‘zlar yoki tovushlardan iborat “sound poetry” namunalari. 3. Readymade (tayyor buyumlarni san’at asari sifatida qo‘llash): Odatdagi buyumlar (misol uchu n, hayiqandan yaratilgan suv tualeti, yumshoq buyumlar) san’at kontekstida taqdim etiladi, va ul arning estetik qiymati va ma’nosi muhokama qilinadi. 4. Kollaj, fotomontaj, assamblyaj: Turli matnlar, tasvirlar, plakatlar, gazetalardagi kesmalar, foto tasvirlar va boshqa materiallar aralashtirilib, shokeffektlar, vizual qarama-qarshiliklar yaratiladi. 5. Siyosiy yoki ijtimoiy tanqid: Dadaizm urushga, burjuaziyaviy jamiyat qadriyatlariga, ideologi yalarga, militarizmga tanqidiy yondashuvda bo‘lgan. San’at orqali muxolifatni ifoda etish zarur d eb hisoblagan ldligi sezilarli bo‘ldi. Marsel Dyushan, Maks Ernst, Xanna Xyox, Fransis Pikabia, Man Rey, Sofi ToyberArp i Jan Arplar Yevropaning Fransiya, Germaniya, Shveysariya va AQSHda yashab ijod qilgan lari bilan ularning ijd oqimi va yo‘nalishi birgina Dadaizm uslubida bo‘lgan. Dadaizm uslubining qamrovi kengligi unda erkinlik, tanqid va yumor mujassamdir. Xozirgi kunda ya’ni XX asr oxirlari va XXI asr boshlarida endi Sharq davlatlari rassomlari ham Dadaizmning boshqa uslublar bilan aralashtirgan xolda shug‘illana boshladilar. XXI Dadaizm uslubida ijod qilayotgan rassomlar soni keskin kamaydi, sababi tasviriy san’atga b oshqa uslub va oqimlar kirib kela boshladi. Ammo fotograflar va havaskor fotograflar, kopyuter ijodkorlari Dadaizmning foto kollaj uslubid an foydalanib kelmoqdalar FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Khujaniyozov R.Q. Fine lines Uzbekistan painting art. Art and design Social Science, 2022. – B. 8-11. 2.Khjaniyozov R.Q. The Integral Role of Artists is the Development of Fine Arts. ARTS AND D ESIGN, 2024 ISSN: 2660-6844, – B. 18-21. 3.Erkabayeva F.A Yangi O‘zbekiston mahobatli rangtasvir san'atining bugungi kundagi taraqqiy ot yo‘li, – RESEARCH AND EDUCATION, 2023. ISSN: 2181-3191. – B. 96-100 4.Allabergenov S.A. The Significance of Colors as an Emotional Factor in the Art of Painting. – USE: AMERICAN Journal of Public Diplomacy and International Studies, 2023. – ISSN (E): 2993-2157 – R. 148-150 5.Mahmudov B.T. Perception of Miniature Works through an Artistic Image. USE: IJNRAS, 202 3. – ISSN: 2751-756X. – R. 179-182 SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 57 6.Makhmudov B.T. The artist's psychological perception of colors, Innovation and Integrity, 202 3. – ISSN: 2792-8268. 7.Umirzakov R.R. Imagination allows a person to realize many projects. European Journal of Inn ovation in Nonformal Education, 2023. – ISSN - 2795-8612. – R. 158-161 8. Xo‘janiyozov R.Q. O‘zbekiston tasviriy san'atida o‘rol tansiqboyev ijodi va faoliyati. – RESEARCH AND EDUCATION, 2023. – ISSN: 2181-3191 – B. 78-79. 9.Vokhidova G.I. Cubism in Fine Arts – Innovation and Integrity, 2023. – ISSN: 2792 8268 – R. 39-40 10.Korolkova Ye.F. Innovatsionniy podxod v xudojestvennom obrazovanii, sovremennie napravl eniya dekorativno-prikladnogo iskusstva, – RESEARCH AND EDUCATION, 2023. ISSN: 2181-3191. – R.107-111.