महापुराचा भौगोलिक अभ्यास
Abstract
सारांश : पर्यावरण भूगोलात महापूर या पर्यावरणीय नैसर्गिक आपत्तीला विशेष महत्त्व आहे. नद्यांच्या सखल मैदानी प्रदेशात व सागरकिनारी प्रदेशात निर्माण झालेल्या पूर परिस्थितीमुळे फार मोठ्या प्रमाणात जीवित व वित्तहानी होते. अलीकडच्या काळात पूर ही आपत्ती गंभीर स्वरूप धारण करीत आहे. कारण अनेक नद्यांना पूर्वी पेक्षा जास्त तीव्र स्वरूपाचे महापूर येतात. पूर ही नैसर्गिक आपत्ती दिवसेंदिवस उग्र स्वरूप धारण करीत आहे. या आपत्तीवर नियंत्रण मिळवणे मानवाला अशक्यप्राय आहे.नद्यांच्या पाणलोट क्षेत्रात अल्पकाळात मुसळधार पर्जन्यवृष्टी झाल्यामुळे अनेक नद्यांना महापूर येतात. पुराचे पाणी नदीपात्रात मावत नाही. त्यामुळे ते नदी किनाऱ्यावरील सखल मैदानी प्रदेशात पसरते, तेव्हा त्याला पूर असे म्हणतात. महासागरात झालेल्या भूकंपामुळे त्सुनामी लाटा निर्माण होऊन सागर किनारी प्रदेशात महापूर येतात. तसेच महासागराला अमावास्या व पौर्णिमेला येणाऱ्या उधाणाच्या भरतीमुळे सागर किनारी भागात पाणी फैलावते व सखल भाग जलमय होतो. याला देखील पूर असे म्हणतात. भारतात हिमालयात व पश्चिम घाट प्रदेशात पडणाऱ्या मान्सूनच्या मुसळधार पावसामुळे अलीकडच्या काळात महाप्रलयकारी पूर येतात. गंगा, ब्रह्मपुत्रा, सिंधू, गोदावरी, नर्मदा, कृष्णा, कावेरी, तापी या नद्यांना प्रचंड पूर येतात. मानवाने मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड केल्यामुळे विदारण होऊन नदीपात्रात गाळाचे संचयन होऊन नदीपात्र उथळ बनत आहेत. त्यामुळे पुराचे पाणी आज फार मोठ्या प्रमाणावर आसपासच्या मैदानी प्रदेशात पसरून जीवित व वित्तहानी होते. कोकणात व केरळ राज्यात पावसाळ्यात फार मोठ्या प्रमाणात पूर परिस्थिती निर्माण होते.
Full text
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 19 . , .. , . , - . Email - [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171003 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 19-23 October 2025 Submitted: 10 Sept. 2025 Revised: 20 Sept. 2025 Accepted: 05 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 : . . . . . . . . , . . . . . , , , , , , , . . . . : . ' ' . . . , , , , , , , , , . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . , .. , , . , – . How to cite this article: ,(2025). ‘ , Journal of Research & Development, 17(10(I)), 19-23 Original Article
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 20 , . . , , , , . . , . . . , , . , . . , . . . . . , , . . . . : , , , , ,, ) : . . . . . . . . ) : . . - . . , , . . . '' . '' . . . , . , , . . . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 21 ) : , . . . . . . , , , , , , , . --,, , , , , , , . . . . . . ) : . . . . , , , , , , , . . . . . . . . ) : . . . . .. . . . , , . . - . ) : . , . . . . - , , . . . ) : , , - . . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 22 . . . . ) : . . , . , , , . . . . - ... . . . . ) : . . . . , , . . . ) : . . . . . . ) : , , , . . . . , , . . . . .. . . .. . . . . ) : . . . . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 23 . . . . . , , . ) : . . . . . . . ) : . . , , . . . . ) : - . . . . . : ● - ● - ● - ● - ● Sharma P.P. - Ecology of environment ● Singh Savindra - Environmental geography ● Bharucha E. - The biodiversity of India ● Agarwal,Tiwari - Biodiversity and Environment.