TURKIY XALQLAR AMALIY SAN'ATI: ESTETIK TAMOYILLAR VA ZAMONAVIY RIVOJLANISH YO'NALISHLARI

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 183 TURKIY XALQLAR AMALIY SAN’ATI: ESTETIK TAMOYILLAR VA ZAMONAVIY RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI Rajabov U.N. Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti, Toshkent, O‘zbekiston https://doi.org/10.5281/zenodo.17465139 Annotatsiya. Ushbu maqolada turkiy xalqlar amaliy san’atining tarixiy ildizlari, shakllanish bosqichlari, asosiy yo‘nalishlari va zamonaviy rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Amaliy san’at turlarining – to‘qimachilik, kashtachilik, zargarlik, kulolchilik va yog‘och o‘ymakorligining o‘ziga xos jihatlari, naqsh va ramzlarning semantik tizimi ilmiy yondashuv asosida yoritilgan. Shuningdek, turkiy xalqlarning amaliy san’ati xalqning milliy o‘zligini ifodalovchi vosita sifatida baholangan. Maqolada amaliy san’atning bugungi kundagi holati, uni asrash va rivojlantirish bo‘yicha olib borilayotgan ishlar ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar:turkiy xalqlar, amaliy san’at, hunarmandchilik, naqsh, ramz, gilamchilik, kashtachilik, zargarlik, madaniy meros Аннотация. В данной статье рассматриваются исторические корни, этапы формирования и основные направления декоративно-прикладного искусства тюркских народов. Подробно проанализированы особенности таких видов искусства, как ткачество, вышивка, ювелирное дело, керамика и резьба по дереву. Отдельное внимание уделяется системе орнаментов и символов как носителю культурной и духовной информации. Также оценивается роль прикладного искусства как средства выражения национальной идентичности. В статье охарактеризованы современные тенденции развития и сохранения данного вида искусства. Ключевые слова: тюркские народы, прикладное искусство, ремесло, орнамент, символ, ковроткачество, вышивка, ювелирное дело, культурное наследие Annotation. This article explores the historical roots, development stages, and key directions of the applied arts of Turkic peoples. It provides an in-depth analysis of various art forms, including textile weaving, embroidery, jewelry making, ceramics, and wood carving. Special attention is given to the symbolic and ornamental systems that reflect cultural and spiritual values. The article also highlights the role of applied arts in expressing national identity. Modern efforts to preserve and promote these traditional crafts are also discussed. Keywords:Turkic peoples, applied arts, craftsmanship, ornament, symbol, carpet weaving, embroidery, jewelry, cultural heritage Turkiy xalqlar asrlar davomida boy madaniy meros yaratgan, bu merosning muhim tarkibiy qismlaridan biri esa amaliy san’at hisoblanadi. Amaliy san’at (yoki xalq hunarmandchiligi) — bu nafaqat kundalik ehtiyojlarga mo‘ljallangan buyumlar, balki xalqning estetik qarashlari, dunyoqarashi va tarixiy xotirasining in’ikosi hamdir. Turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek, qirg‘iz, qozoq, turkman, uyg‘ur, tatar, boshqird va boshqa elatlar o‘ziga xos amaliy san’at turlarini rivojlantirganlar. Turkiy xalqlar o‘zining ko‘p asrlik boy madaniyati, mustahkam an’analari va keng hududlarga yoyilgan tarixi bilan jahonda alohida o‘ringa ega. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 184 Bu xalqlarning moddiy va nomoddiy madaniyat boyligi orasida amaliy san’at alohida e’tiborga loyiq. Amaliy san’at — bu xalqning estetik didi, hayot tarzi, diniy e’tiqodi va ijtimoiy qadriyatlarini o‘zida aks ettiruvchi madaniy ifoda vositasidir. Turkiy xalqlarda bu san’at turi ming yillar davomida shakllangan, turli tarixiy, madaniy, geografik omillar bilan uyg‘unlashgan holda taraqqiy etgan. Ushbu maqolada turkiy xalqlar amaliy san’atining asosiy yo‘nalishlari, bezak tili, tarixiy bosqichlari va zamonaviy davrdagi holati atroflicha tahlil qilinadi. Turkiy xalqlarning amaliy san’atiga oid ilk namunalar miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Qadimgi Saklar, Xunlar, Usunlar, Gokturklar davridagi arxeologik topilmalar orasida metall, yog‘och, to‘qimachilik va keramika mahsulotlari mavjud bo‘lib, ular o‘sha davrdagi hunarmandchilik darajasining yuqoriligidan dalolat beradi [1].Qadimgi turkiy san’atda hayvonot uslubi muhim o‘rin tutadi. Ushbu uslubda hayvon tasvirlari orqali urug‘ va qabila ramzlari, afsonaviy mavjudotlar, kuch va himoya g‘oyalari ifodalangan [2].VIII–IX asrlardan boshlab ko‘pgina turkiy xalqlar islom dinini qabul qilish bilan birga, ularning san’atida ham yangi uslublar paydo bo‘ldi. Geometrik naqshlar, kaligrafiya va arabesk motivlari keng tarqaldi. Ayniqsa, temuriylar davrida hunarmandchilik va amaliy san’at yuksak darajada rivojlandi [3]. Gilamdo‘zlik turkiy xalqlar orasida qadimdan mavjud bo‘lib, har bir elat o‘ziga xos texnika va bezak tizimiga ega. Masalan, o‘zbek, turkman, qirg‘iz xalqlarining gilamlarida ishlatiladigan naqshlar ramziy ma’noga ega bo‘lgan. Gilamlar faqat uy-ro‘zg‘or uchun emas, balki marosimlar, sovg‘a va diniy ehtiyojlar uchun ham ishlatilgan [4]. Kashtachilik san’ati ayollar tomonidan avloddan-avlodga o‘tgan hunar bo‘lib, bunda hayot, tabiat, kosmos tasavvurlari ifodalanadi. O‘zbek xalqining suzanilari bu borada yorqin namuna hisoblanadi. Suzani naqshlarida quyosh, oy, daraxt, gul va marjon obrazlari keng uchraydi [5]. Zargarlik san’ati turkiy xalqlarda juda rivojlangan bo‘lib, taqinchoqlar va diniy atributlar yasashda kumush, tilla, qimmatbaho toshlar, bug‘doy, yulduz, yurak shaklidagi naqshlar ishlatilgan. Ko‘plab zargarlik buyumlari homiylik va baraka ramzi sifatida talqin qilingan [6]. Kulolchilik va sopol mahsulotlar O‘zbekistondagi Rishton, G‘ijduvon, Shahrisabz, Toshkent kabi kulolchilik maktablari o‘ziga xos sirli (angobli) texnika, ko‘k va yashil rangdagi naqshlar bilan ajralib turadi. Kulolchilik buyumlari asosan kundalik maishiy ehtiyoj uchun mo‘ljallangan bo‘lsa-da, ular estetik bezaklarga boy [7]. Me’moriy bezaklarda, xususan darvoza, ustun, sandiq va eshiklarda yog‘och o‘ymakorligi keng qo‘llanilgan. Xivadagi ustunlar va Buxorodagi darvozalar bunga misol bo‘la oladi. Bu naqshlarda asosan koinot tuzilishi, ilohiy birlik va abadiylik g‘oyalari ifodalanadi . Turkiy xalqlarning amaliy san’atida ishlatilgan naqshlar oddiy bezak emas, balki muayyan semantik yuklamaga ega. Ular xalqning tarixiy xotirasi, ijtimoiy g‘oyalari va diniy e’tiqodlarini o‘zida aks ettiradi. Bugungi kunda turkiy davlatlarda amaliy san’atni saqlab qolish va rivojlantirish bo‘yicha faol ishlar olib borilmoqda. O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston va Turkiyada hunarmandchilik markazlari, turizmni rivojlantirish dasturlari orqali bu san’at iqtisodiy jihatdan ham qo‘llab-quvvatlanmoqda. Shuningdek, ayrim san’at turlari UNESCO nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan. Masalan, atlas to‘qish (O‘zbekiston), ala-kiyiz (Qirg‘iziston) va turkman gilamlari. Zamonaviy dizayn va moda sohalarida ham milliy naqshlar faol qo‘llanilmoqda, bu esa yosh avlod orasida milliy madaniyatga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Xulosa, Turkiy xalqlarning amaliy san’ati — bu o‘zida tarix, estetik qarash, diniy va ijtimoiy qadriyatlarni jamlagan murakkab madaniy hodisa hisoblanadi. Bu san’at orqali xalq o‘zining kimligini, estetik dunyoqarashini, avloddan-avlodga uzluksiz tarzda yetkazgan. Uni SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 185 o‘rganish, rivojlantirish va asrash bugungi kunda madaniyat, san’at, tarix, antropologiya va iqtisodiyot fanlari uchun dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Erkinov, A. Turkiy xalqlarning san’ati va naqshlar san’ati va naqshlar tili. – Toshkent: Fan, 2014. 2. Boymurodov, N. Islom va san’at. – Samarqand: Registon, 2011. 3. Xalilova, M. O’zbek gilamchilik san’ati. – Toshkent: Akademnashr, 2016. 4. Rashidova, M. So’zanalar naqshlarida ramz va naqshlar. – Buxoro: Zarafshon, 2013. 5. Usmonova, N. Sharq zargarlik san’ati. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. 6. Пугаченкова Г. Из художественной сокровишницы. Средного Востока Тошкент: 1987; 7. Qoraboev, U. Madaniyat masalalari. Toshkent: 2009; 18 bet 8. Степанов, Г.П. “Композиционные проблемы синтеза искусств”.- Л. “Художник”. 1984