HOZIRGI O'ZBEKISTONDAGI HAYKALTAROSHLIK TA'LIM TIZIMI: AN'ANALAR VA INNOVATSIYALARNI UYG'UNLASHTIRISHDAGI QIYINCHILIKLAR

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 238 HOZIRGI O'ZBEKISTONDAGI HAYKALTAROSHLIK TA'LIM TIZIMI: AN'ANALAR VA INNOVATSIYALARNI UYG'UNLASHTIRISHDAGI QIYINCHILIKLAR Nodirbek Shavkatovich Usmanov Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rasomlik va dizayn instituti, Tasviriy san'at fakulteti, Haykaltaroshlik kafedrasi o'qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17465519 Annotatsiya. Ushbu maqola O'zbekistondagi haykaltaroshlik ta'lim tizimini tahlil qilishga bag'ishlangan bo'lib, unda milliy madaniy identifikatsiya kontekstida an'anaviy usullar va innovatsion texnologiyalarni uyg'unlashtirishdagi qiyinchiliklar ko'rib chiqiladi. Maqolada haykaltaroshlik ta'limining tarixiy ildizlari, sovet davrining san'at dasturlariga ta'siri, shuningdek, xalqaro standartlarga integratsiya qilish va madaniy merosni saqlash kabi zamonaviy muammolarni o'rganishadi. Muallif, o'quv yurtlarining moddiy-texnik bazasidagi muammolar, an'anaviy va zamonaviy materiallar (tosh, yog'och, marmar, metallar) bilan ishlash uchun ixtisoslashtirilgan ustaxonalar yetishmasligi, shuningdek, talabalar uchun chet elda amaliyot o'tkazishdagi qiyinchiliklarga e'tibor qaratadi. Ushbu muammolarni hal qilish yo'llari, ta'lim tizimini modernizatsiya qilish va haykaltaroshlarni xalqaro maydonda raqobatbardosh qilishga qaratilgan yechimlar taklif etiladi. Kalit so'zlar: Haykaltaroshlik ta'limi, O'zbekiston, an'analar va innovatsiyalar, tarixiy meros, san'atli quyish, tosh, yog'och, marmar, 3D-printing, xalqaro standartlar, kadrlar tayyorlash, tajriba almashish, moddiy-texnik baza. O'zbekiston boy va murakkab tarixga ega bo'lib, bu tarixiy meros san'atda, jumladan, haykaltaroshlikda ham o'z aksini topgan. Miloddan avvalgi davrlardan boshlab, Zolotaya Orda davridan tortib, so'nggi asrlarga qadar O'zbekiston san'ati va madaniyati Buyuk Ipak yo'li kontekstida rivojlanib, turli xalqlar va madaniyatlar o'rtasidagi o'zaro aloqalarni kuchaytirdi. Bu davrda haykaltaroshlik ko'pincha me'moriy ansambllar, diniy va davlat ramzlari, shuningdek bezak san'ati bilan bog'liq bo'lib, mamlakat tarixida sezilarli iz qoldirdi. Sovet hokimiyati davrida O'zbekistonda san'at, jumladan haykaltaroshlik, ko'pincha sotsialistik realizmning ideologik maqsadlariga bo'ysundirildi. Bu, san'atning mavzu yo'nalishlaridan tortib, o'qitish usullarigacha barcha sohalarda o'z izini qoldirdi. Sovet davrida haykaltaroshlar tarixiy shaxslar, mehnat yutuqlari va milliy qahramonlar sharafiga haykallar yaratishga majbur bo'lib, bu ijodiy erkinlikni cheklab qo'ydi. O'zbekistonning mustaqillikka erishishi bilan bu tizimda ba'zi o'zgarishlar yuz berdi, ammo sovet davrining ta'siri hali ham sezilmoqda, ayniqsa ta'lim yondoshuvlarida. Mustaqillikdan keyin san'atingizning erkin ifodalanishiga imkon yaratish imkoniyati paydo bo'ldi, ammo eski ta'lim tizimi o'zgarishga qarshi turdi. 1990-yillardan boshlab, O'zbekiston mustaqillikka erishgach, ta'lim va madaniyat sohasida modernizatsiya jarayoni boshlandi. Ayniqsa, milliy madaniy identifikatsiyani saqlab qolish maqsadida ko'plab yangiliklar kiritildi. Biroq, haykaltaroshlik ta'limida bu jarayon bir qancha muammolarga duch kelmoqda. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 239 Xalqaro standartlarga moslashish zarurati: O'zbekistonning haykaltaroshlik ta'limi jahonning zamonaviy san'atiga moslashishga intilmoqda, bu esa o'quv dasturlari va o'qitish usullarida katta o'zgarishlarni talab qiladi. Globalizatsiya jarayonida san'at sohasida yangi texnologiyalar (masalan, 3D-printing), interdisiplinar yondashuvlar va innovatsion materiallar ishlatilmoqda. Ammo O'zbekistondagi o'quv yurtlari bu yangi yondashuvlarni eskirgan o'quv dasturlariga kiritishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Madaniy identifikatsiyani saqlash: Boshqa muhim masala bu milliy an'analarni saqlashdir. O'zbekistonda san'at doimo arxitektura, bezak san'ati va diniy an'analar bilan chambarchas bog'liq bo'lgan. Shu bilan birga, zamonaviy g'arbiy san'at oqimlarining ta'siri ortib bormoqda, bu esa mahalliy urg'ularning yo'qolishiga olib kelmoqda. O'zbek haykaltaroshlik ta'limi, o'zining milliy xususiyatlarini saqlab qolish bilan birga, global san'at yo'nalishlariga ham moslashishi kerak. O'quv yurtlarining muammolari va kadrlar yetishmasligi: O'zbekistondagi haykaltaroshlik ta'lim muassasi zamonaviy jihozlar va materiallar yetishmovchiligi bilan yuzlashmoqda. Shu bilan birga, 3D-printer kabi yangi texnologiyalarni o'rgatish uchun o'qituvchilar yetishmaydi. Ko'plab o'quv yurtlarida eski usullar bo'yicha ta'lim beriladi, bu esa talabalar va o'qituvchilarning ijodiy imkoniyatlarini cheklaydi. Xalqaro amaliyot va tajriba almashish imkoniyatlari: O'zbekistondagi talabalar va o'qituvchilar uchun dunyoning yetakchi haykaltaroshlik markazlarida amaliyot o'tkazish imkoniyatlari cheklangan. Yaxshi tajriba almashish va xalqaro amaliyotlar yordamida talabalarga zamonaviy tendensiyalarni o'rganish, o'z ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda katta foyda keltiradi. Ammo cheklangan moliyaviy va tashkiliy imkoniyatlar tufayli, bunday amaliyotlar kam uchraydi. O'zbekiston haykaltaroshlik ta'lim tizimini rivojlantirish uchun bir qator muhim qadamlar zarur: 1. O'quv dasturlarini yangilash: Dunyo miqyosidagi haykaltaroshlik va texnologiyalardagi yangi tendensiyalarni hisobga olgan holda, o'quv dasturlarini yangilash zarur, lekin milliy identifikatsiya va tarixiy an'analarni saqlashni unutmaslik kerak. 2. Moddiy-texnik bazani rivojlantirish: O'quv yurtlari zamonaviy ustaxonalarga ega bo'lishi, talabalar yangi materiallar va texnologiyalar bilan ishlash imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. 3D-printing texnologiyasini joriy etish zarur. 3. Kadrlar tayyorlash: Zamonaviy usullarni o'rgatishga qodir yangi o'qituvchilarni tayyorlash, mavjud mutaxassislarni esa doimiy ravishda malaka oshirish kurslaridan o'tkazish zarur. 4. Xalqaro hamkorlik va tajriba almashish: Chet eldagi o'quv yurtlari bilan hamkorlikni yo'lga qo'yish, bu talabalar va o'qituvchilarga jahon miqyosidagi standartlar va texnologiyalarga kirish imkoniyatini yaratadi. Xulosa: O'zbekistondagi haykaltaroshlik ta'lim tizimi an'anaviy usullar bilan zamonaviy innovatsiyalarni uyg'unlashtirish vazifasiga duch kelmoqda. Ta'lim faqat tarixiy merosni saqlab qolish bilan cheklanmasligi, balki yangi texnologiyalar va yondashuvlarni o'zlashtirish orqali zamonaviy talablarni qondirishga ham intilishi kerak. Bu esa yuqori malakali haykaltaroshliklarni tayyorlashga yordam beradi, ular esa global miqyosda o'z madaniyatini saqlagan holda ijodiy muvaffaqiyatlarga erishadilar. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 240 Adabiyotlar 1. Ruskin, J. (1853). The Seven Lamps of Architecture. Smith, Elder & Co. 2. Manovich, L. (2001). The Language of New Media. MIT Press. 3. Appadurai, A. (1996). Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization. University of Minnesota Press. 4. Shevchenko, M. A. (2005). Sovetskoe iskusstvo: kul'tura i politika. Moskva, Moskva universiteti. 5. Qodirov, A. M. (2018). Markaziy Osiyo haykaltaroshligi tarixi. Toshkent. 6. Xo'jaev, U. (2019). Markaziy Osiyoda haykaltaroshlik ta'limidagi zamonaviy yondashuvlar. Toshkent san'at universiteti. 7. Mirzoev, B. (2017). O'zbekistondagi zamonaviy san'atning holati va muammolari. Toshkent.