O'RMON BUTALARINING TURLARI, POPULYATSIYA TUZILMASI VA TARQALISH QONUNIYATLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1106 O‘RMON BUTALARINING TURLARI, POPULYATSIYA TUZILMASI VA TARQALISH QONUNIYATLARI. Xalilova Kamola Abdulxodi qizi Toshkent davlat agrar universiteti E-mail: [email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘rmon butalarining turlari, populyatsiya tuzilmasi va tarqalish qonuniyatlari ekologik va biogeografik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Buta turlarining morfologik, ekologik va genetik xususiyatlari, ularning o‘rmon ekotizimidagi roli hamda antropogen omillar ta’siri yoritilgan. Shuningdek, butalar populyatsiyasining yosh tuzilmasi va tarqalish tiplari jadval asosida tahlil qilinib, O‘zbekiston tog‘li hududlarida uchraydigan asosiy buta turlarining ekologik tavsifi keltirilgan. Tadqiqot natijalari o‘rmonlarni barqaror boshqarish va bioxilma-xillikni saqlashda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: o‘rmon butalari, populyatsiya, tarqalish qonuniyatlari, ekologik muvozanat, bioxilma-xillik, antropogen omillar. АННОТАЦИЯ: В данной статье рассматриваются виды лесных кустарников, структура их популяций и закономерности распространения с экологической и биогеографической точек зрения. Проанализированы морфологические, экологические и генетические особенности кустарников, их роль в лесных экосистемах, а также влияние антропогенных факторов. Представлены таблицы возрастной структуры популяций и экологические характеристики основных видов кустарников, встречающихся в горных районах Узбекистана. Результаты исследования могут служить научной основой для устойчивого управления лесами и сохранения биоразнообразия. Ключевые слова: лесные кустарники, популяция, закономерности распространения, экологическое равновесие, биоразнообразие, антропогенные факторы. ABSTRACT: This article analyzes the species composition, population structure, and distribution patterns of forest shrubs from ecological and biogeographical perspectives. The morphological, ecological, and genetic characteristics of shrubs, their role in forest ecosystems, and the impact of anthropogenic factors are discussed. Tables illustrating population age structure and the ecological characteristics of dominant shrub species found in Uzbekistan’s mountainous regions are presented. The results provide a scientific basis for sustainable forest management and biodiversity conservation. Keywords: forest shrubs, population, distribution patterns, ecological balance, biodiversity, anthropogenic factors. Kirish. O‘rmon ekotizimlari murakkab biologik tizim bo‘lib, ular tarkibida daraxtlar, butalar, o‘tlar, moxlar, qo‘ziqorinlar va mikroorganizmlar o‘zaro bog‘langan holda yashaydi. O‘rmon tarkibida butalar alohida o‘rin egallaydi. Ular o‘rmon osti qatlamining asosiy komponenti sifatida ekologik muvozanatni ta’minlaydi, hayvonot dunyosiga oziqa va boshpana beradi hamda tuproq unumdorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1107 Butalarning turlar tarkibi, populyatsiya tuzilmasi va hududiy tarqalish qonuniyatlarini o‘rganish o‘rmonlarning barqarorligini saqlash, bioxilma-xillikni baholash hamda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish uchun zarur ilmiy asos yaratadi. Tadqiqod metodikasi. Tadqiqot ishlari O‘zbekistonning tog‘li va tog‘oldi hududlarida joylashgan tabiiy o‘rmon uchastkalarida olib borildi. Asosiy dala kuzatuvlari Toshkent viloyatining Qizilsoy, Parkent, Bo‘stonliq, shuningdek, Samarqand viloyatining Zarafshon tizmasi yonbag‘irlarida joylashgan o‘rmonzorlarida amalga oshirildi. Ushbu hududlar buta turlarining ekologik xilma-xilligini o‘rganish uchun iqlim va relyef jihatdan qulay bo‘lgani uchun tanlab olindi. Tadqiqot obyekti. Tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rmon butalari (bodomcha, shilvi, yovvoyi gilos, jiyda, do‘lana, irg‘ay, zirk, namatak) tanlandi. Ushbu turlar o‘rmon ekotizimlarining o‘rta va past qatlamlarini tashkil etuvchi, ekologik barqarorlikni ta’minlovchi asosiy komponentlar hisoblanadi. 1-jadval Butalarning asosiy turlari va ekologik tavsifi № Buta turi Tarqalgan hududi Balandlik zonasi (m) Tuproq turi Ekologik roli 1 Bodomcha (Amygdalus sp.) Qizilqum, Zarafshon vodiysi 400–900 Quruq, ohaktoshli Quruq iqlimga mos, eroziyaga qarshi 2 Shilvi (Cotoneaster sp.) Toshkent, Farg‘ona tog‘lari 800–1600 Qumloq, toshloq Changlatuvchilar uchun oziqa manbai 3 Yovvoyi gilos (Cerasus mahaleb) Qorabuloq, Chotqol 1200–1800 Qumli, unumdor Qushlar uchun oziqjoy 4 Do‘lana (Crataegus turkestanica) Toshkent, Samarqand 800–1600 O‘rtacha nam Shifobaxsh meva, bioxilma-xillikni boyitadi 5 Namatak (Rosa sp.) Barcha tog‘oldi mintaqalar 400–1600 Qumloq Changlatuvchilar uchun nektar manbai Butalar o‘rmonlarda o‘rta yoki past qatlamni tashkil etib, quyosh nuri, namlik va tuproq sharoitiga moslashgan holda yashaydi. Ularning turlari orasida doimiy yashil (turkiston archasi) va barg to‘kuvchi (bodom, do‘lana) butalar mavjud. Populyatsiya - bir turning ma’lum hududda yashovchi, o‘zaro erkin chatishuvchi va genetik jihatdan bog‘langan individlar yig‘indisidir. O‘rmon butalari populyatsiyasi ekologik tizimning dinamikasini aks ettiruvchi muhim birlik hisoblanadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1108 2jadval Populyatsiya tuzilmasi asosiy jihatlar Yosh guruhi Belgilanishi Populyatsiyadagi ulushi (%) Ekologik roli Ko‘chatlar 1–3 yosh 25 Yangilanish manbai Yosh butalar 4–10 yosh 35 Rivojlanish bosqichi Voyaga yetgan butalar 11–25 yosh 30 Nasl beruvchi qatlam Qarigan butalar >25 yosh 10 Ekotizim moddalari aylanishi Populyatsiya barqarorligi uchun yosh guruhlarning tabiiy muvozanati muhim: ko‘chatlarning muntazam yangilanishi va sog‘lom genofondning saqlanishi butalar jamoasining uzoq umr ko‘rishini ta’minlaydi. O‘rmon butalarining turlari va ularning xilma-xilligi. O‘zbekiston hududida o‘rmon butalari flora jihatidan nihoyatda boy. Respublikamizda butalar asosan tog‘li va tog‘oldi mintaqalarda keng tarqalgan bo‘lib, ular iqlim, tuproq va balandlik zonalari bilan chambarchas bog‘liq. Tadqiqot natijalari va muhokamasi. Butalar populyatsiyasining tuzilishi va rivojlanishiga ko‘plab tabiiy va antropogen omillar ta’sir etadi. Tabiiy omillar: Iqlim sharoiti – harorat, yog‘in miqdori va namlik darajasi populyatsiya zichligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tuproq xususiyatlari – mexanik tarkib, pH, namlik va oziqa moddalarning miqdori butalarning o‘sish intensivligini belgilaydi. Biotik omillar – o‘simliklar o‘rtasidagi raqobat, simbioz, allelopatiya, shuningdek, hayvonlarning oziqlanish faoliyati. Antropogen omillar: Yerni haydash va yaylov sifatida foydalanish O‘rmonlarning kesilishi yoki yong‘inlar Yovvoyi o‘simliklarni shifobaxsh yoki xo‘jalik maqsadida yig‘ib olish Bularning barchasi populyatsiya zichligining kamayishiga, genetik xilma-xillikning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Butalarning geografik va lokal miqyosdagi tarqalishi fitotsenotik qonuniyatlar asosida amalga oshadi. Tarqalish shakli o‘simlikning ekologik talabi va muhit omillarining ta’siriga bog‘liq. Asosiy tarqalish tiplari: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1109 1. Tasodifiy tarqalish – muhit omillari bir xil bo‘lganda, masalan, tekis joylarda (masalan, shuvoq butalari). 2. Yig‘ma (klasterli) tarqalish – urug‘larning bir joyda ko‘p miqdorda unib chiqishi natijasida, masalan, do‘lana yoki irg‘ay butalarida. 3. Teng taqsimlangan tarqalish – o‘zaro raqobat yuqori bo‘lgan joylarda, masalan, shilvi yoki bodom butalarida. Butalarning vertikal (balandlik bo‘yicha) tarqalishi ham aniq zonallikni aks ettiradi. Masalan: Past tog‘ zonalari (400–800 m) – bodom, shilvi, jiyda; O‘rta tog‘ zonalari (800–1600 m) – do‘lana, irg‘ay, yovvoyi gilos; Yuqori tog‘ zonalari (1600–2400 m) – archa, zirk, namatak. Butalar o‘rmonlarning ekologik barqarorligini saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ular: Eroziyaga qarshi himoya vazifasini bajaradi; Tuproq namligini ushlab turadi; Changlatuvchi hasharotlar va qushlar uchun oziqa bazasini yaratadi; Shifobaxsh, manzarali va texnik ahamiyatga ega xom ashyo manbaidir (masalan, jiyda mevalari, do‘lana, irg‘ay, bodom yog‘i). Butalarni muhofaza qilish va tabiiy populyatsiyalarini barqarorlashtirish uchun ularni sun’iy ko‘paytirish, ko‘chatxona sharoitida yetishtirish hamda genofond kolleksiyalarini yaratish muhim ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Xulosa O‘rmon butalari o‘rmon ekotizimining ajralmas qismi sifatida biologik xilma-xillikni saqlashda, ekologik barqarorlikni ta’minlashda va xo‘jalik ahamiyatiga ega resurslar yaratishda katta rol o‘ynaydi. Ularning populyatsiya tuzilmasini chuqur o‘rganish, tarqalish qonuniyatlarini tahlil qilish hamda antropogen omillar ta’sirini kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan chora-tadbirlar ishlab chiqish — zamonaviy ekologiya va o‘rmonchilik fanining muhim vazifasidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jurayev J. et al. Natural distribution of melliferous trees and shrubs in the Western Tien-Shan Mountain ridge //Ann. Phytomed. – 2023. – Т. 12. – №. 1. – С. 821-825. 2. Кайимов А., Жураев Ж.М. Определение влияния и взаимодействия медоносных деревьев и кустарников и повышение продуктивности //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. Special Issue 8. – С. 1049-1052. 3. Жураев Ж.М., Холмуротов М. З., Халилова К.А. Биоэкологические особенности софоры японской и значение её в пчеловодстве //Новая наука: теоретический и практический взгляд. Материалы международной научно-практической конференции. – 2020. – Т. 30. – С. 104-107. 4. Jumayev J. M., Kholmurodov M. Z., Khalilova K. A. Phenology and growth indicators of honey trees and bushes in Uzbekistan //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 244. – С. 02050. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1110 5. Жураев Ж. М., Холмуротов М. З., Халилова К. А. Раъногулдошлар оиласига мансуб дарахт ва бута турларини асалариларнинг бах, орги ривожланишидаги ахдмияти." Узбекистон aграр фани хабарномаси" журнали. – 2021.