UY XO'JALIKLARINING ISTE'MOL VA JAMG'ARMA FUNKSIYALARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1111 UY XO‘JALIKLARINING ISTE’MOL VA JAMG‘ARMA FUNKSIYALARI Ilmiy rahbar:Shermuxamedov Bexzodjon Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti iqtisodiyot fаnlаri doktori,professor Asqaraliyev Dostonbek Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Buxgalteriya hisobi fakulketi talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada uy xo‘jaliklarining iqtisodiy faoliyati, xususan, iste’mol va jamg‘arma funksiyalari batafsil tahlil qilinadi. Uy xo‘jaliklari – iqtisodiyotning asosiy sub’ektlaridan biri bo‘lib, ular o‘z daromadlarini iste’mol qilish va jamg‘arma shaklida jamlash orqali milliy iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Maqolada turli mamlakatlar va O‘zbekiston tajribasidan olingan statistik ma’lumotlar va ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinib, uy xo‘jaliklarining iste’mol va jamg‘arma xatti-harakatlaridagi asosiy tendensiyalar aniqlangan. Kalit so‘zlar: uy xo‘jaliklari, iste’mol, jamg‘arma, iqtisodiy barqarorlik, daromad taqsimoti, moliyaviy rejalashtirish Kirish Uy xo‘jaliklari iqtisodiy tizimning markaziy bo‘g‘ini bo‘lib, ularning moliyaviy qarorlari milliy iqtisodiyotning rivojlanish sur’ati va barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Iste’mol va jamg‘arma – uy xo‘jaliklarining asosiy funksiyalari bo‘lib, ular o‘z daromadlarini iste’mol qilish va kelajak uchun saqlash orqali iqtisodiy jarayonlarga integratsiyalashadi. Iste’mol funktsiyasi shaxs va oilaning kundalik ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan bo‘lib, tovarlar va xizmatlarni xarid qilish orqali amalga oshiriladi. Jamg‘arma funktsiyasi esa kelajakdagi moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi va banklar, sug‘urta kompaniyalari yoki moliyaviy bozorlar orqali amalga oshiriladi O‘zbekistonning 2024 yilgi milliy statistika ma’lumotlariga ko‘ra, uy xo‘jaliklarining daromadlarining o‘rtacha 65 foizi iste’molga, 15–20 foizi esa jamg‘armaga yo‘naltiriladi. Bu ko‘rsatkichlar oilalarning moliyaviy madaniyati, daromad darajasi va iqtisodiy sharoitga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Tahlil va muhokama 1. Iste’mol va jamg‘arma o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik O‘zbekiston uy xo‘jaliklarining iqtisodiy faoliyatida iste’mol va jamg‘arma funksiyalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik muhim ahamiyatga ega. Iste’molning yuqori darajasi qisqa muddatli iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirsa-da, uzoq muddatda jamg‘arma hajmining kamayishiga olib kelishi mumkin. Aksincha, jamg‘arma hajmining oshishi, uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 2. O‘zbekistonning 2019–2024 yillardagi uy xo‘jaliklarining iste’mol va jamg‘arma ko‘rsatkichlari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1112 Quyidagi jadvalda O‘zbekistonning 2019–2023 yillardagi uy xo‘jaliklarining iste’mol va jamg‘arma ko‘rsatkichlari taqdim etilgan: Yil Iste’mol ulushi (%) Jamg‘arma ulushi (%) 2019 70.5 29.5 2020 68.2 31.8 2021 69.0 31.0 2022 71.3 28.7 2023 72.0 28.0 3. Iste’molning o‘sishiga ta’sir etuvchi omillar O‘zbekiston uy xo‘jaliklarining iste’mol hajmining o‘sishiga bir qator omillar ta’sir ko‘rsatmoqda: Daromadlarning oshishi: 2023 yilda o‘rtacha oylik ish haqi 2022 yilga nisbatan 15% ga oshgan, bu esa iste’molning ko‘payishiga olib kelgan Remittanslarning ko‘payishi: O‘zbekistonning asosiy tashqi iqtisodiy hamkorlaridan biri bo‘lgan Rossiya va boshqa davlatlardan kelayotgan pul o‘tkazmalari uy xo‘jaliklarining iste’mol xarajatlarini oshirgan Inflyatsiyaning pasayishi: 2023 yilda inflyatsiya darajasi 2022 yilga nisbatan 1.5 foizga kamaygan, bu esa real daromadlarning oshishiga va iste’molning ko‘payishiga olib kelgan 4. Jamg‘arma hajmining o‘sishiga ta’sir etuvchi omillar Jamg‘arma hajmining o‘sishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatmoqda: Bank depozitlarining oshishi: 2023 yilda bank depozitlari hajmi 2022 yilga nisbatan 20% ga oshgan, bu esa uy xo‘jaliklarining jamg‘arma hajmining o‘sishiga olib kelgan Moliyaviy savodxonlikning oshishi: O‘zbekiston aholisi orasida moliyaviy savodxonlikning oshishi, jamg‘arma madaniyatining rivojlanishiga olib kelgan. Davlatning moliyaviy qo‘llab-quvvatlashi: Davlat tomonidan uy xo‘jaliklariga ko‘rsatilayotgan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, jamg‘arma hajmining oshishiga yordam bermoqda. 5. Iste’mol va jamg‘arma o‘rtasidagi muvozanat Iste’mol va jamg‘arma o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, uy xo‘jaliklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston sharoitida, jamg‘arma hajmining oshishi, uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, iste’molning oshishi, qisqa muddatda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. Xulosa Maqolada uy xo‘jaliklarining iqtisodiy faoliyatidagi iste’mol va jamg‘arma funksiyalari tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston uy xo‘jaliklarining daromadlari asosan iste’molga yo‘naltiriladi, ammo jamg‘arma funktsiyasi ham moliyaviy xavfsizlik va iqtisodiy ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1113 barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Uy xo‘jaliklarining moliyaviy madaniyati, daromad darajasi va iqtisodiy sharoitga bog‘liq holda, iste’mol va jamg‘arma o‘rtasida optimal balansni yaratish milliy iqtisodiy rivojlanish uchun zarurdir. Foydalanilgan adabiyotlar: [1] Keynes, J.M. The General Theory of Employment, Interest and Money. London: Macmillan, 1936, p. 45-78. [2] Modigliani, F. Life Cycle Hypothesis of Saving. American Economic Review, 1963, p. 55-84. [3] Friedman, M. A Theory of the Consumption Function. Princeton University Press, 1957, p. 102-135. [4] O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi. Oila va uy xo‘jaliklari statistikasi 2024. Toshkent, 2024, p. 23-56. [5] World Bank. Uzbekistan Economic Update. Washington D.C., 2023, p. 12-39. [6] United Nations Development Programme (UNDP). Household Consumption Patterns in Central Asia. New York, 2022, p. 45-72. [7] Lusardi, A., Mitchell, O.S. The Economic Importance of Financial Literacy. Journal of Economic Literature, 2014, p. 107-134. [8] OECD. Household Savings and Financial Stability. Paris, 2021, p. 33-61. [9] IMF. Uzbekistan Financial Sector Assessment. Washington D.C., 2022, p. 27-49. [10] Atkinson, A., Messy, F.A. Financial Education for Household Savings. OECD Working Papers, 2013, p. 15-46.