ARAB YOZUVI VA UNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1142 ARAB YOZUVI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Soliyeva Mohlaroyim Samarqand Davlat Chet Tillar Instituti Sharq tillari fakulteti Filologiya va tillarni o’qitish: Arab tili yo’nalishi 2-kurs talabasi Email: [email protected] Аnnоtаtsiyа: Ushbu maqolada arab yozuvining shakllanishi va uning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilingan. Arab yozuvi islom dini tarqalishi bilan Sharqdan tortib Yevropaning ayrim hududlarigacha yoyilgan yozuv tizimi sifatida namoyon bo‘lgan. Maqolada arab yozuvining tuzilishi, harflar shakli, unli tovushlarning ifodalanishi, turli yozish uslublari hamda xattotlik san’ati sifatidagi o‘rni yoritib berilgan. Shuningdek, arab yozuvining boshqa xalqlar yozuviga ta’siri, ilm-fan rivojidagi ahamiyati va zamonaviy davrdagi o‘rni haqida ham ma’lumot berilgan. Tadqiqot natijasida arab yozuvi nafaqat yozuv tizimi, balki musulmon olamining diniy, madaniy va ilmiy merosini ifodalovchi san’at shakli sifatida qadrlanishi ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: Arab yozuvi, Nabat yozuvi, islom madaniyati, xattotlik san’ati, kufiy yozuvi, naskh yozuvi, suluth yozuvi, diwani yozuvi, ruq’a yozuvi, harakatlar, Qur’on qo‘lyozmalari, O‘rta Osiyo, fors-tojik yozuvi, ilm-fan tarixi, Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Beruniy, arab alifbosi, madaniy meros, yozuv san’ati. Kirish: Arab yozuvi insoniyat tarixidagi eng qadimiy va keng tarqalgan yozuv tizimlaridan biridir. U milodiy VI asrda shakllanib, islom dini tarqalishi bilan Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Markaziy Osiyo va hatto Yevropaning ayrim hududlariga yoyildi. Qur’oni Karimning arab yozuvida nozil bo‘lishi bu yozuvning muqaddas maqom kasb etishiga sabab bo‘ldi. Bugungi kunda ham arab yozuvi dunyoning 20 dan ortiq mamlakatida rasmiy yozuv bo‘lib qolmoqda [5]. Arab yozuvining kelib chiqishi va tarixi: Arab yozuvi Nabat yozuvidan rivojlangan. Nabatlar aramey yozuvidan foydalanib, asta-sekin o‘z alifbosini shakllantirgan. Arab yozuvidagi eng qadimiy yodgorliklardan biri Namara toshi (328-yil) hisoblanadi. Unda arab yozuvida bitilgan yozuv saqlanib qolgan [5]. Islom dini tarqalishi bilan arab yozuvi jadal sur’atda kengaydi va VIII–XII asrlarda ilm-fan, falsafa, tibbiyot, matematika va boshqa sohalarning asosiy yozuvi sifatida dunyoda yetakchilik qildi [4]. Arab yozuvining tuzilishi va xususiyatlari: Arab alifbosi 28 ta harfdan iborat. Fors-tojik yozuvida bu 32 taga yetadi (پ, چ, ژ, گ qo‘shimcha harflar). Yozuv o‘ngdan chapga qarab yoziladi. Harflar so‘zning boshida, o‘rtasida, oxirida yoki alohida turishiga qarab turlicha shaklga ega bo‘ladi. Nuqtalar muhim ahamiyatga ega. Masalan, ب (ba), ت (ta), ث (sa) faqat nuqtalar bilan farqlanadi. Arab yozuvi kursiv yozuv bo‘lib, harflar bir-biriga ulanadi. Katta va kichik harflar yo‘q [6]. Unli tovushlarning ifodalanishi – harakatlar: Arab yozuvida unli tovushlar maxsus belgilar bilan ko‘rsatiladi: Fatha ( ـَ ) – “a” tovushi, Kasra ( ـَ ) – “i” tovushi, Zamma ( ـَ ) – “u” tovushi, Sukun ( ـَ ) – unli yo‘qligini bildiradi, Shadda ( ـَ ) – undoshning ikki marta talaffuz ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1143 qilinishini bildiradi. Harakatlarsiz yozilgan matnni o‘qish tajriba talab qiladi. Shu sabab Qur’on nusxalarida harakatlar to‘liq yoziladi [6]. Arab yozuvining yozish uslublari (xatlar): Arab yozuvi turli uslublarda qo‘llanib kelgan: Kufiy yozuvi – qadimiy, to‘g‘ri chiziqli, Qur’onning dastlabki nusxalarida qo‘llanilgan. Naskh yozuvi – kitoblar, hujjatlarda keng ishlatilgan, yumaloq shaklli. Suluth yozuvi – san’atkorona, masjid va madrasalar devorlarida keng qo‘llanilgan. Diwani yozuvi – saroy va davlat hujjatlarida ishlatilgan, bezakli. Ruq’a yozuvi – zamonaviy kundalik yozuv sifatida keng tarqalgan [4]. Arab yozuvi va madaniyat: Arab yozuvi nafaqat yozuv tizimi, balki xattotlik san’ati sifatida ham mashhur. Islom madaniyatida haykaltaroshlik va tasviriy san’at cheklanganligi sababli, yozuv naqsh san’ati darajasiga ko‘tarilgan. Qur’on qo‘lyozmalari, masjid va madrasalar devorlari arab yozuvi bilan bezatilgan. Samarqanddagi Registon ansambli, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Turkiyadagi Aya Sofiya masjidi devorlaridagi yozuvlar bunga yorqin misoldir [6]. Arab yozuvining boshqa xalqlarga ta’siri: Arab yozuvi asosida fors, urdu, pushtu, dari, uyg‘ur, malay, suaxili kabi tillarning yozuv tizimlari shakllangan. O‘rta Osiyoda, jumladan O‘zbekistonda arab yozuvi IX asrdan 1929-yilgacha rasmiy yozuv bo‘lib keldi. Keyinchalik lotin, so‘ng kirill yozuviga o‘tildi. Hozir ham diniy kitoblar va tarixiy manbalarda arab yozuvi keng qo‘llanadi [6]. Arab yozuvi va ilm-fan: IX–XII asrlarda arab yozuvi ilm-fanning asosiy vositasi bo‘lgan. Algebra, astronomiya, tibbiyot va falsafa asarlari arab yozuvida yozilib, keyinchalik Yevropaga lotin tiliga tarjima qilingan [2]. Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Beruniy kabi allomalar asarlari arab yozuvida yozilgan [1]. Arab yozuvining zamonaviy davrdagi o‘rni: Bugungi kunda arab yozuvi dunyoda eng ko‘p ishlatiladigan yozuvlardan biridir. 20 dan ortiq davlatning rasmiy yozuvi arab alifbosi asosida [5]. Internet va zamonaviy texnologiyalarda arab yozuvi keng qo‘llanadi. Unicode tizimi tufayli u barcha elektron qurilmalarda ishlaydi. Qiziqarli faktlar: Arab yozuvida katta-kichik harf tushunchasi yo‘q. Qur’onning ba’zi qo‘lyozmalari oltin siyoh bilan yozilgan. Arab yozuvi hozirgi kunda eng ko‘p ishlatiladigan uch yozuvdan biri (lotin va kirill bilan bir qatorda) [5]. Xulosa: Arab yozuvi o‘zining tarixiy, fonetik va estetik jihatlari bilan ajralib turadi. U nafaqat yozuv tizimi, balki musulmon olamining diniy va madaniy merosini ifodalaydigan san’at shaklidir. Ilm-fan rivojiga, madaniyat va san’at taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan arab yozuvi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Al-Xorazmiy M. – Al-jabr va al-muqobala. Bag‘dod, IX asr. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1144 2. Ibn Sino A. – Al-Qonun fi’t-tibb. Bag‘dod, XI asr. 3. Beruniy A. – Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Xorazm, XI asr. 4. Gibb H.A.R. – Arabic Literature: An Introduction. Oxford University Press, 1963. 5. Dani A.H. – History of Writing in Central Asia. UNESCO, 1996. 6. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. – Toshkent, 2001.