O'ZBEKISTON IQTISODIYOTIDA NORASMIY BANDLIK DARAJASINING STATISTIK TAHLILI VA UNI QISQARTIRISH YO'LLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1248 O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIDA NORASMIY BANDLIK DARAJASINING STATISTIK TAHLILI VA UNI QISQARTIRISH YO‘LLARI Axmatov Azizbek Bozor o’g’li Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Bank-Moliya xizmatlari kafedrasi BI-524 guruh talabasi Babanazarova Sevara Samarqand iqtisodiyot va servis institute Statistika kafedrasi o’qituvchisi Annotatsiya: O‘zbekiston iqtisodiyotida norasmiy bandlik — bu rasmiy mehnat shartnomasisiz, soliq organlarida qayd etilmagan holda faoliyat yuritayotgan aholining mehnat shaklidir. Bunday holat nafaqat ishchi kuchining huquqiy himoyasini susaytiradi, balki davlat byudjetiga tushumlarning kamayishiga ham olib keladi. Ushbu maqolada O‘zbekistondagi norasmiy bandlik darajasining statistik holati tahlil qilinadi, uning asosiy sabablari aniqlanadi va iqtisodiy barqarorlikka ta’siri o‘rganiladi. Maqolada mavjud rasmiy statistik ma’lumotlardan foydalanilgan holda norasmiy bandlikni kamaytirishning samarali yo‘llari — moliyaviy savodxonlikni oshirish, soliqqa tortish tizimini soddalashtirish va bank xizmatlaridan foydalanish darajasini kengaytirish kabi takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, norasmiy bandlikni kamaytirish mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini mustahkamlash va aholi farovonligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Kalit so‘zlar: norasmiy bandlik, mehnat bozori, statistik tahlil, iqtisodiy barqarorlik, moliyaviy savodxonlik, rasmiy ish bilan bandlik, bank xizmatlari. Аннотация Неформальная занятость в экономике Узбекистана — это форма трудовой деятельности, при которой работники не имеют официального трудового договора и не зарегистрированы в налоговых органах. Такое положение ослабляет правовую защиту работников и приводит к сокращению налоговых поступлений в государственный бюджет. В данной статье проводится статистический анализ уровня неформальной занятости в Узбекистане, выявляются её основные причины и оценивается влияние на экономическую стабильность страны. На основе официальных статистических данных предлагаются эффективные пути снижения неформальной занятости, включая повышение финансовой грамотности населения, упрощение налоговой системы и расширение доступа к банковским услугам. Результаты исследования показывают, что снижение уровня неформальной занятости является важным фактором устойчивого экономического роста и повышения благосостояния населения. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1249 Ключевые слова: неформальная занятость, рынок труда, статистический анализ, экономическая стабильность, финансовая грамотность, официальная занятость, банковские услуги. Annotation Informal employment in Uzbekistan’s economy refers to labor activity carried out without official employment contracts and without registration in tax authorities. This situation weakens the legal protection of workers and reduces the inflow of revenues to the state budget. The article presents a statistical analysis of the level of informal employment in Uzbekistan, identifies its main causes, and evaluates its impact on economic stability. Based on official statistical data, the study proposes effective measures to reduce informal employment, such as increasing financial literacy, simplifying the taxation system, and expanding access to banking services. The results show that reducing the level of informal employment is a key factor for sustainable economic growth and improving the population’s welfare. Keywords: informal employment, labor market, statistical analysis, economic stability, financial literacy, formal employment, banking services. Kirish O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanish bosqichida mehnat bozori barqarorligiga erishish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda mamlakatda rasmiy ish o‘rinlarini kengaytirish, bandlikni oshirish va aholini barqaror daromad manbai bilan ta’minlash yo‘nalishida ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, iqtisodiyotda norasmiy bandlik darajasi hali ham sezilarli darajada yuqori bo‘lib, bu holat davlat budjeti, ijtimoiy himoya tizimi hamda bankmoliya sohasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Norasmiy bandlik — bu rasmiy hujjatlarsiz, soliq organlariga ro‘yxatdan o‘tmagan holda mehnat faoliyati bilan shug‘ullanishdir. Bunday faoliyat qisqa muddatda ayrim fuqarolarga daromad manbai yaratgan taqdirda ham, uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikka xavf tug‘diradi. Chunki norasmiy mehnat davlat tomonidan nazorat qilinmagani sababli na soliq tushumlari, na ijtimoiy kafolatlar to‘liq ta’minlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, norasmiy sektor mamlakat yalpi ichki mahsulotining sezilarli qismini shakllantiradi. Shu bois, uning miqyosini aniq baholash va qisqartirish yo‘llarini topish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir. Mazkur maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotida norasmiy bandlik darajasining statistik tahlili olib boriladi, asosiy sabablari tahlil qilinadi va uni qisqartirishning samarali yo‘llari taklif etiladi. Shuningdek, bank tizimi va moliyaviy xizmatlardan keng foydalanish norasmiy mehnatdan rasmiy bandlikka o‘tishda muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston iqtisodiy tizimi so‘nggi yillarda tub o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Mehnat bozoridagi islohotlar, xususan bandlik siyosatining takomillashtirilishi, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholini rasmiy mehnat faoliyatiga jalb qilish bo‘yicha choratadbirlar iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, shunga qaramay, norasmiy bandlik hali ham iqtisodiyotning sezilarli qismini egallab turibdi. Norasmiy bandlik deganda, soliq organlariga yoki mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi tashkilotlarga ro‘yxatdan o‘tmagan holda amalga oshiriladigan mehnat faoliyati tushuniladi. Bu holat nafaqat soliq tushumlarining kamayishiga, balki mehnatkashlarning ijtimoiy kafolatlardan mahrum bo‘lishiga ham olib keladi. Ayrim hollarda bunday bandlik turlarining mavjudligi aholining turmush darajasini vaqtincha yaxshilasa-da, uzoq muddatda bu holat mamlakat iqtisodiyotining rasmiy sektoriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda norasmiy bandlik asosan qishloq xo‘jaligi, qurilish, chakana savdo va transport sohalarida keng tarqalgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1250 Bunga bir nechta omillar sabab bo‘lmoqda. Birinchidan, rasmiy ish o‘rinlarining yetishmasligi aholining norasmiy ishga o‘tishiga turtki bo‘ladi. Ikkinchidan, kichik va o‘rta biznes subyektlari tomonidan mehnat shartnomalarining to‘liq rasmiylashtirilmasligi ham muammoni kuchaytiradi. Uchinchidan, soliq yukining nisbatan yuqoriligi va mehnat bozorida rasmiy ishga kirish jarayonining murakkabligi norasmiy sektorni rag‘batlantiradi. Norasmiy bandlikning iqtisodiy oqibatlari ko‘p qirrali. Bir tomondan, davlat budjetiga tushumlar kamayadi, ijtimoiy sug‘urta tizimi to‘liq moliyalashtirilmaydi. Boshqa tomondan, rasmiy mehnat munosabatlari rivojlanmagani sababli, xodimlarning mehnat huquqlari himoyasiz qoladi. Bu esa iqtisodiy ishonch muhitiga putur yetkazadi. Aholining moliyaviy barqarorligi ham bevosita norasmiy daromadlarga bog‘liq bo‘lib qoladi. Natijada, bank tizimining kengayishi va aholining moliyaviy inklyuziyasi sekinlashadi. Norasmiy bandlikni qisqartirishning eng muhim yo‘llaridan biri — bu aholining moliyaviy savodxonligini oshirishdir. Agar fuqarolar o‘z faoliyatini rasmiy shaklda yuritishning afzalliklarini anglab yetishsa, ular soliqlar to‘lash va bank xizmatlaridan foydalanishning foydasini his etadilar. Bank tizimi bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi: elektron to‘lov tizimlari, mikroqarzlar, kredit va omonat xizmatlarining kengayishi norasmiy sektordan chiqishga turtki bo‘ladi. Shuningdek, davlat tomonidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash siyosatini kuchaytirish, ishga joylashish jarayonini soddalashtirish, soliqqa oid yengilliklarni joriy etish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, elektron mehnat daftarlari joriy etilishi, “bir darcha” tamoyili asosida ro‘yxatdan o‘tish tizimining takomillashtirilishi norasmiy ishchilarni rasmiy sektorga o‘tishga undaydi. Statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, norasmiy bandlik darajasini kamaytirish iqtisodiyotda umumiy o‘sish sur’atlarini oshirishga xizmat qiladi. Chunki rasmiy mehnat munosabatlarining kengayishi soliq tushumlarini ko‘paytiradi, ijtimoiy fondlarni barqarorlashtiradi va aholini moliyaviy tizimga jalb etadi. Buning natijasida bank sektori ham yanada rivojlanadi, kreditlash imkoniyatlari kengayadi va aholining moliyaviy intizomi mustahkamlanadi. Norasmiy bandlikka qarshi kurashda xalqaro tajribadan ham foydalanish muhim. Masalan, Janubiy Koreya, Malayziya va Turkiya kabi mamlakatlarda kichik korxonalar uchun soliq yengilliklari, soddalashtirilgan hisob tizimi va onlayn mehnat ro‘yxatga olish mexanizmlari joriy etilgach, norasmiy sektor sezilarli darajada qisqargan. O‘zbekiston ham bu tajribani mahalliy sharoitga moslashtirib, zamonaviy raqamli texnologiyalar orqali ishga joylashish va soliqqa tortish tizimini soddalashtirishi zarur. Xulosa Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyotida norasmiy bandlik hali ham dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Uning mavjudligi davlat byudjetiga tushumlarning kamayishiga, mehnat resurslarining to‘liq ro‘yxatga olinmasligiga va ijtimoiy himoya tizimining zaiflashishiga olib keladi. Shu sababli bu masalaga kompleks yondashuv talab etiladi. Norasmiy bandlikni qisqartirishning samarali yo‘llari sifatida aholining moliyaviy savodxonligini oshirish, soliqqa tortish tizimini soddalashtirish, shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish jarayonini osonlashtirish muhimdir. Bank tizimi ham bu jarayonda faol ishtirok etishi, norasmiy sektorda ishlovchilar uchun qulay kredit va omonat shartlarini yaratishi lozim. Statistik tahlil natijalari shuni anglatadiki, norasmiy bandlik darajasi pasaygan sari iqtisodiyotda rasmiy sektorning ulushi ortadi, bu esa davlat moliyasining barqarorligiga va aholining turmush darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, bu muammoni hal etish iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi zarur. Umuman olganda, norasmiy bandlikni kamaytirish O‘zbekistonning uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishiga, mehnat bozorining shaffofligiga va fuqarolarning moliyaviy farovonligiga xizmat qiladi. Bu yo‘lda davlat, biznes va fuqarolar o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni kuchaytirish eng muhim omil hisoblanadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1251 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Abdimurat Qoshanov. (2023). O‘zbekistonda xufiyona iqtisodiyotning statistik tahlili. Muhandislik Iqtisodiyoti jurnali, 5(4), 112–118. Manba: https://muhandislik-qtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/618 2. Djanadilov Sh., & Irismatov H. (2023). O‘zbekiston Respublikasida yashirin iqtisodiyot hajmini baholashning statistik tahlili. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot jurnali, 7(2), 54– 61. Manba: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/3927 3. Qoraboev N. (2024). O‘zbekiston Respublikasida norasmiy sektor va aholini norasmiy mehnat bilan bandligining tarkibiy tuzilishi. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot jurnali, 8(1), 95–103. Manba: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/6408 4. Jo‘rayev A., & Raxmatova M. (2022). O‘zbekistonda mehnat bozori va bandlik siyosatining rivojlanish yo‘nalishlari. Samarqand Iqtisodiyot va Servis Instituti Ilmiy Axborotnomasi, 4(3), 45–52. 5. Karimov B. (2021). Statistika nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Iqtisodiyot va Ta’lim nashriyoti. 6. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va bandlik munosabatlari vazirligi. Norasmiy bandlikni qisqartirish bo‘yicha milliy strategiya loyihasi.