ANOR POSTLOG'INING (CORTEX GRANATI) SHIFOBAXS XUSUSIYATLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1275 ANOR POSTLOG'INING (CORTEX GRANATI) SHIFOBAXS XUSUSIYATLARI Xudoyberdiyeva Mashxura Djurayeva, Olimjonov Rasuljon Zoidjon o'g'li Andijon Davlat Tibbiyot Instituti O'zbekiston E-mail: rasuljonzoidjonvicgmail.com Annotatsiya: Anor po'stlog'i dunyo bo'ylab an'anaviy tibbiyotda qo'laniladi. Kimyoviy tadqiqotlar natijasida anor qobig'i tarkibida turli-xil makro va mikro elementlar movjud bo'lib, bulardan kaliy, kaltsiy, magniy, temir, xrom va bor.Bu modalar anorga rang berganligi sabab Gallandiya va Xitoyda bo'yoq olishda ishlatiladi. Kalit so'zlar: Cortex Granati, marfolagik va biolagik xususiyatlari, geografik tarqalishi, dorivorlik xususiyati, farmakolgik xususiyatlari, terapevtik xususiyatlari, flavinoidlar, glikozidlar, steroidlar va aminokislotalar Asosiy qism Insonoyat anorni( Punica granatumL.) juda qadimdan beri yetishtirib keladi.Anor mevasi,qobig’i,bargi ozuqaviy,biologik va dorivorligi qiymatining yuqoriligi sabab jannat mevasi deyiladi.Butun dunyo miqyosida 2,5-3 million tonna ishlab chiqariladigan anor mevasini iste'mol qilishdan tashqari meva sharbati, konsentrat, murabbo, konfet, konserva kabi ko'plab oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun foydalaniladi. Sanoatda qayta ishlash jarayonida ko'p miqdorda qo'shimcha mahsulotlar yoki chiqindilar, shu jumladan anor po'stlog'i, pulpa membranasi, urug'lar va aril pomazalari aniqlanadi. Qadim zamonlardan beri bu qismlar xalq tabobatida ham qo'llanilgan. Oziq-ovqat va farmatsevtika sanoati anorni qayta ishlash chiqindilaridan oziq-ovqat qo'shimchalari, dori-darmonlar, qo'shimchalar va ekstraktlarni ishlab chiqishga intilmoqda. Sanoat qoldiqlari orasida po'stlog'i og'irligi bo'yicha eng ko'p, umumiy meva vaznining 30-50% ni tashkil qiladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, anor po'stlog'ida mavjud bo'lgan fenolik birikmalar (flavonoidlar va gidrolizlanadigan taninlar) antioksidant, antiproliferativ, diabetga qarshi, allergiyaga qarshi grippga qarshi, bezgakka qarshi ta'sirga egaligi, shuningdek mikroblarga qarshi ta'sirga egaligi bo'lib, shu bilan birga bu o'navbatida oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash muddatini uzaytirishi, shuningdeksog'liq uchun ta'sir ko'rsatishi mumkin. Anor qobig'idan biologik faol birikmalarning yuqori hosilini olish uchun bir nechta ekstraksiya usullari va erituvchi modellari sinovdan o'tkazildi. Foydalanish chegaralarini xavfsiz aniqlash uchun qobiq ekstraktlari uchun hayvonlar va toksikologik tadqiqotlar ham o'tkazildi. Anor sharbati chiqindilari, urug'i, yana bir muhim qismdir (umumiy og'irligi 3,7-7,9%), 20% gacha yog' beradi. Yog 'tarkibida tokoferollar, fitosterollar, va fenolik birikmalar va turli jamoalar tomonidan, ayniqsa farmatsevtika maqsadlarida allaqachon o‘z o‘rniga ega. Anor qobig'i ekstrakti ham, anor urug'i yog'i ham faol birikmalarni himoya qilish va tashish mexanizmini osonlashtirish uchun xizmat qiladi. Anor - kuchli antioksidant xususiyatlarga ega tikanli, bargli buta yoki kichik daraxt va bu yuqori polifenol tarkibga o‘simlik hisoblanadi. Anor sharbati polifenolga boy meva sharbati bo'lib, yuqori antioksidant quvvatga ega. Anorning yallig‘lanishga qarshi, proliferativ, o‘smaga qarshi, mutagen va antioksidant xususiyatlari borligi ma’lum qilingan. Nihoyat, anorning dorivor maqsadlari, funktsional xususiyatlari va antioksidant xususiyatlarga egaligi juda muhim mavzulardan biriga aylandi. Anor qobig‘i ekstraktining fizikkimyoviy xususiyatlaridan biri bu ekstrakt bilan bo‘yalgan paxta matolarining ultrabinafsha nurlardan himoya qilishi va anti bakterial xususiyatlari ham namoyon bo‘lmoqda. Anorni ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1276 sanoatda qayta ishlash jarayonida ko'p miqdorda ozuqaviy qiymatlarga ega bo'lgan katta hajmdagi chiqindilar hosil bo'ladi. Shu sababli, so'nggi yillarda olimlar antioksidant va antifungal xususiyatlarning yuqori salohiyatiga ega bo'lgan anorning sanoat ahamiyatiga molik qo'shimchalar olishga bo’lgan intilish kuzatilmoqda.Anor qobig‘ining suvli ekstrakti (pae)ning in vitro (Fusarium oxysporum, f. sp. likopersici ) zamburug'larga qarshi faolligi aniqlandi. In vivo sinovlari pomidor o'simliklarining o'sish o'zgaruvchilari yaxshilanishini baholash orqali fusarium solgunligi bilan kurashishda pae bilan davolashning samaradorligini aniqladi. Yuqori konsentratsiyalarda pae pomidor o'simliklarida allelopatik faollikni ko'rsatdi. Shunday qilib anor po‘stlog‘idan juda ko‘p sanoat miqyosidagi ishlab chiqarishlar uchun antioksidantlar,chorva mollari,parrandalar uchun antigelmintlar,matolarni bo‘yashda antiallaergen bo‘yoqlar,poliz mahsulotlari kasalliklariga qarshi fungitsidlar va yana boshqa bir qancha sohalarni sanab o‘tishni lozim topdik.Serquyosh jonajon O‘zbekistonimizda bugungi kunda har yili 70 000 tonnaga yaqin anor yetishtiriladi.Yuqorida ta‘kidlaganimizdek o‘rtacha 40% anor po‘stlogini tashkil qilsa,28 000-30 000 tonnaga yaqin anor po‘stlog‘ini tashkil qiladi. Bu mahsulotni qayta ishlashni yo‘lga qo‘yish zarurati hozir eng dolzarbdir. Anorning biz bilganimizdan ham ko’proq ajoyib xususiyatlarini yoritdik.Anor bu bitmas tuganmas “chiston”, ya’ni topishmoq.Anorning oziqovqat sanoatida undan tayyorlanadigan.sharbatlar bilan bir qatorda anor mevasi va po’stidan farmatsevtikada ishlatiladigan ko’plab birikmalarni ajratib olish eng dolzarb muammolardan biridir. Anor qobig'i biologik faol birikmalarga, xususan, antioksidantlarga juda boy bo'lib, ular to'g'ri chiqarilganda oziq-ovqat, kosmetika va farmatsevtika kabi turli xil ilovalar uchun ishlatilishi mumkin. Ushbu maqolada biz yuqori bosimli ekstraksiyaning anor qobig'ining antioksidant faolligiga va bioaktiv birikmalariga (umumiy fenolik moddalar, taninlar, flavonoidlar va antosiyaninlar) ta'sirini bosim, ekstraksiya vaqtini baholash uchun Box-Behnken dizaynidan foydalangan holda o'rgandik. javob yuzasi metodologiyasi (RSM) orqali optimal ekstraksiya sharoitlarini baholash uchun etanol konsentratsiyasi. Individual fenollar, taninlar va antosiyaninlar ham RSM tomonidan aniqlangan optimal ekstraksiya shartlaridan foydalangan holda aniqlangan va miqdori aniqlangan.R 20,90 dan yuqori). Etanol konsentratsiyasi yuqori ta'sir va yuqori bosim bilan o'zgaruvchan bo'lib, bioaktiv birikmalarning ekstraktsiya miqdori o'rtacha 13% ga oshdi. Optimal ekstraksiya shartlari barcha birikmalar uchun (antotsiyaninlardan tashqari) 356 dan 600 MPa gacha, 32 va 56% etanol va 30 minut ekstraksiya vaqti uchun bir xil edi. 492 Mpa bosim, 30 minutlik ekstraksiya vaqti va 37% etanol konsentratsiyasi miqdori. Aniqlangan individual birikmalarning eng yuqori miqdoriga olib kelishi aniqlandi. Dispersiya tahlili ishlatilgan modellarning yuqori darajada mosligini va yuqori bosimli ekstraktsiyani optimallashtirish uchun javob yuzasi metodologiyasining etarliligini ko'rsatdi. Anor qobig'i bioaktiv birikmalarga boy sanoat qo'shimcha mahsulotidir va bu ishda olingan natijalar yuqori bosim ekstraksiya jarayonlarini kengaytirish uchun istiqbolli jarayon ekanligini ko'rsatadi. Biroq, jarayonning iqtisodiy samaradorligini o'ylab ko'rish uchun yuqori miqyosdagi tajriba zavod sinovlari zarur bo'ladi. So‘nggi yillarda anor mahsulotlarini iste’mol qilish uning inson salomatligiga foydasini anglash bilan ortib, anor qobig‘i oziq-ovqat sanoatida eng ko‘p tarqalgan chiqindilardan biriga aylandi. Shunga qaramay, Punicalagin A va Punicalagin B ning biologik mavjudligi hazm qilinganidan keyin sezilarli darajada himoyalangan. Anor po‘stlog‘ining a-amilaza va a-glyukozidaza inhibitiv faolligi mos ravishda 0,06 dan 0,14 mg/L va 3,01 dan 3,64 mg/l gacha. Har uch navning ham akarboza bilan solishtirganda diabetga qarshi faolligi yuqori ekanligi aniqlandi. Natijada, anor qobig'ining ellagitanninlari in vitro hazm qilishdan keyin yuqori biokirish qobiliyatiga ega edi. Yuqori antioksidant va antidiyabetik faollikka ega anor qobig'i farmakologiya, oziq-ovqat va kosmetika sanoatida qo'llanilishi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1277 mumkin bo'lgan tabiiy manba hisoblanadi. umumiy flavonoid tarkibi, ellagik kislota va namunalar antioksidant faollik darajasi hazm keyin sezilarli darajada kamaydi. Anor qobig'ining viruslarni zararsizlantirish xususiyatiga ega ekanligi blan ahamiyatga ega hisoblanadi. Masalan yo'talda quritilgan anor po'syini og'izda ushlab turish kifoya yo'tal tez oada qoladi 8 g quritilgan kukuniga ( 1 choy qoshiq ) xona xaroratida suv qo'shib pasta holiga keltiriladi va ertalab kechqurun qabul qilinadi. Shuningdek kukunini 8:1 nisbatda aralashtirb ,dumaloq tabletka holiga keltirib va yetarlicha suv qo'shib, pasta holiga keltirib. Undan kuniga 3 maxal 1tadan qabul qilinadi. Anor ekstrakti soch to'kilishi va qazg'oqninig oldini olishda yaxshi vositadir. Po'stloqning maydalangani atirgul suvi blan aralshtirilsa, husnbuzar va yuzdagi boshqa toshmalarni davolash, organizmni yo'shartirish xususiyatiga ega. Anor po'sti kukuniga yalpiz, zanjabil, zira va ko'kchoy solib damlansa hazm tizmidagi buzulishlar va ichak motorikasi buzulishida yaxshi foyda beradi 1choy qoshiq anor kukunini 1 stakan suvga solib qaynatilsa va 5 daqiqa tindirilsa, asal qo'shib ichilsa buyrak va ichakni tozlaydi, zararkurandalardan xalos bo'ladi. Anor qobig'ini qaynatilgan suv blan og'iz chayqalsa, tish og'rig'i, milk yalig'lanishi va shamolashdan xalos bo'ladi. Chunki anor po'stlog'i bakterya va viruslarni yo'q qilish xususiyati mavjud. mumkin. Buning uchun anor, eman, majnuntol po'stlog'i kukuni damlamasi bilan kuniga 5-6 marta og'iz g'arg'ara qilinadi. Bu mikrob va viruslarga qarshi suyuqlikni tayyorlash uchun yig'madan 1 osh qoshig'i 1 stakan qaynoq suvda damlanadi. 4 soat tindirib qo'yiladi. Keyin stakanning uchdan biri miqdorida kuniga 3-4 marta ichiladi. Davolash muddati — 7-10 kun. Xulosa. Xulosa qilib aytkanda biz anor o'simligini sanoatda va farmatsevtikada tatbiq etish. Kelajakda biolagik dori vositalarga bo'lgan talabni qoldirish va aholini sifatli dori vositasi bilan taminlash.Shuning uchun bizning eng muhim vazifalarimizdan bir O'zbekistonning dorivor o'simliklaridan olinadigan tabiiy dorilarni jahon miqyosida tatbiq etish va tabiiy xomashyolardan unumiy foydalanish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bo‘riev H. A.Medicinal properties of pomegranate. Texas Journal of Medicalscience.May,2022.18-21 betlar 2. Otaviano, B.T.H., Sannomiya, M., de Queiroz, R.S. et al. Natural Dye Extracted from Pomegranate Peel: Physicochemical Characterization, Dyeing of Cotton Fabric, Color Fastness, and Photoprotective Properties. Fibers Polym 24, 1321–1332 (2023). https://doi.org/10.1007/s12221-023-00138-3 3. Rongai, D., Pulcini, P., Pesce, B. et al. Antifungal activity of pomegranate peel extract against fusarium wilt of tomato. Eur J Plant Pathol 147, 229–238 (2017). https://doi.org/10.1007s10658016-0994-7 4. Atalla, S.M.M., El Gamal, N.G. Production and characterization of xylanase from pomegranate peel by Chaetomium globosum and its application on bean under greenhouse condition. Bull Natl Res Cent 44, 104 (2020). https://doi.org/10.1186/s42269-020-00361-5 5. Zare, M., Goli, A.H., Karimifar, M. et al. Effect of bread fortification with pomegranate peel powder on glycemic indicators, antioxidant status, inflammation and mood in patients with type 2 diabetes: study protocol for a randomized, tripleblind, and placebo-controlled trial. J Diabetes Metab Disord 22, 921–929 (2023). 6. https://yuz.uz/uz/news/anor-postining-noyob-hususiyatlari Mualif: Nodir Maxmudov