FE'LNING MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI VA GRAMMATIK VAZIFALARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 25 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469691 FE’LNING MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI VA GRAMMATIK VAZIFALARI Jumaniyazova Dilnoza Zaripboyevna O‘zXIA akademik litseyi Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada fe’l so‘z turkumining morfologik tuzilishi, shakllanish tizimi hamda Grammatik kategoriyalari ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Unda fe’lning zamon, mayl, shaxs-son, bo‘lishli-bo‘lishsizlik kabi Grammatik ko‘rsatkichlari orqali ifodalanuvchi ma’no va vazifalari yoritilgan, shuningdek, yuqoridagi kategoriyalari bo‘yicha misollar va qisqacha qoidalar ham tushuntirilgan. Ushbu tadqiqot o‘zbek tili grammatikasini chuqurroq o‘rganish va fe’l kategoriyalarining amaliy qo‘llanishlarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: fe’l kategoriyalari, zamon, mayl, shaxs-son, nisbat , yasalish kategoriyasi, harakat va holat fe’llari. Til – bu inson tafakkuri, madaniyati va jamiyat hayotining ifodachisidir. O‘zbek tili tizimida so‘z turkumlari ichida fe’l eng faol va murakkab grammatik tizimga ega birliklardan biri sanaladi. Fe’l so‘z turkumi nafaqat harakatni, balki holat, jarayon, voqea va mavjudlikni ham ifodalaydi. Shuning uchun u tilda kesimlik markazini tashkil etadi va nutqning dinamik mazmunini belgilaydi. O‘zbek tili grammatik tizimida fe’lning morfologik shakllari, ularning yasalish yo‘llari va grammatik vazifalari masalasi tilshunoslikda doimo diqqat markazida bo‘lib kelgan. Fe’lning harakat, zamon, shaxs-son, mayl, nisbat kabi kategoriyalari tilning tuzilishida o‘zaro bog‘liq holda ishlaydi. Ushbu maqolada fe’lning morfologik SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 26 xususiyatlari, ularning yasalish tizimi hamda grammatik vazifalari ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. 1. Fe’lning umumiy ta’rifi va semantik mohiyati Fe’l – bu harakat, holat yoki jarayonni bildiruvchi mustaqil so‘z turkumidir. U “nima qilmoq?”, “qanday bo‘lmoq?” kabi so‘roqlarga javob bo‘ladi. Fe’l semantik jihatdan harakatning bajaruvchisi, ob’ekti va yo‘nalishi bilan bog‘liq bo‘lib, shu jihatdan boshqa so‘z turkumlariga nisbatan kengroq ma’no doirasiga ega. Fe’lning asosiy semantik guruhlari: harakat fe’llari (yozmoq, yurmoq), holat fe’llari (uxlamoq, o‘tiribdi), jarayon fe’llari (qizimoq, qoraymoq) va mavjudlik fe’llari (bor, yo‘q). Bu guruhlar tilning boy ifoda imkoniyatlarini yaratadi. 2. Fe’lning morfologik shakllanish tizimi O‘zbek tilida fe’llar asos va grammatik qo‘shimchalar orqali yasaladi. Asos odatda ildiz fe’l (yoz-, bor-, kel-) bo‘lib, unga zamon, shaxs-son, mayl, nisbat kabi grammatik qo‘shimchalar qo‘shiladi. Fe’lning asosiy morfologik kategoriyalari quyidagilardir: 1. Zamon kategoriyasi – ish-harakatning nutq momentiga nisbatan bajarilish yoki bajarilmasligini bildiruvchi kategoriyasidir. Fe’l zamonlari: hozirgi, o‘tgan va kelasi zamon shakllarini bildiradi. 2. Shaxs-son kategoriyasi – fe’l asosiga eng oxirda qo‘shiluvchi sintaktik shakl yasovchi Grammatik kategoriya bo‘lib harakatni kim bajarishini bildiradi. 3. Mayl kategoriyasi – so‘zlovchining bajarilayotgan ish-harakatga munosabatini ifodalaydi. 4. Nisbat kategoriyasi –bajarilayotgan ish-harakat jarayonida bajaruvchining qay darajada ishtirokini bildirgan fe’l shaklidir. 3. Fe’lning so‘z yasalish imkoniyatlari Fe’l ikki xil usulda yasaladi: 1-Affiksatsiya usuli bu eng ko‘p uchraydigan turi bo‘lib bunda asosga fe’l yasovchi qo‘shimcha qo‘shish orqali fe’llar yasaladi. Fe’l yasalishida so‘z yasovchi qo‘shimchalar muhim o‘rin tutadi. Masalan: ong+la=angla, yosh+a=yasha, yoz- → yozuvchi, yozilgan, yozishmoq, yozdirilmoq; o‘qi- → SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 27 o‘qitmoq, o‘qigan, o‘qituvchi. Fe’l orqali ot (o‘qish), sifat (yuruvchi), ravish (yugurib) kabi so‘z turkumlariga o‘tish mumkin.2-yasalish usuli bu kompozitsion usul bo‘lib, bunda asos+asos shaklida qo‘shma fe’llar yasaladi. Masalan: qabul qilmoq, sotib olmoq, borib kelmoq, javob bermoq. 4. Fe’lning vazifa shakllari: harakat nomi, sifatdosh, ravishdosh Masdar – harakat nomini bildiradi, odatda ot vazifasida ishlatiladi (o‘qish, yozmoq). Sifatdosh – harakatni bajaruvchi yoki bajarilganlikni bildiradi (yozgan talaba). Ravishdosh – harakatning bajarilish usulini bildiradi (kulib gapirdi, yozib chiqdi). 5. Fe’lning sintaktik vazifalari Fe’lning asosiy grammatik vazifasi kesimlikni ifodalashdir. Har bir gapda harakat yoki holat fe’l orqali anglanadi: U keldi, Men o‘qiyman. Fe’lning boshqa shakllari esa aniqlovchi, to‘ldiruvchi yoki hol vazifasida keladi: O‘qigan talaba mukofot oldi, Yugurib chiqdi. 6. Fe’l kategoriyalarining semantik-funksional o‘zgarishlari Fe’lning semantik imkoniyatlari ko‘p hollarda uning grammatik shakllari bilan bog‘liq. Masalan: bor – oddiy harakat; boray, borgan, borib, borilgan – grammatik shakllar orqali harakatning zamoni, bajaruvchisi va davomiyligi o‘zgaradi. Fe’llar ko‘p hollarda modal, asosiy, yordamchi yoki bog‘lovchi vazifalarda ishlatiladi. Xulosa Fe’l o‘zbek tilining eng dinamik, ko‘p shaklli va semantik jihatdan boy so‘z turkumidir. U orqali harakat, holat, jarayon va mavjudlik ifodalanadi. Fe’lning morfologik kategoriyalari – zamon, shaxs-son, mayl, nisbat, bo‘lishlilik, bo‘lishsizlik – til tizimida grammatik uyg‘unlikni ta’minlaydi. Fe’l gapning markazi bo‘lganligi uchun ham ular asosiy fikr va tushunchadi o‘ziga yuklaydi. Fe’lning morfologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish o‘zbek tili grammatikasining nazariy asoslarini mustahkamlashda muhim ilmiy ahamiyatga ega. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tili grammatikasi (Morfologiya). – Toshkent: Fan, 1992. 2. G‘anieva M. O‘zbek tili morfologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2010. 3. Quronov D., Jo‘rayev O., Rahimov A. Tilshunoslik nazariyasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2018. 4. Hojiev A. O‘zbek tili grammatikasi masalalari. – Toshkent: Universitet, 2005. 5. Yusupov U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 6. Abdullaeva Z. Fe’l kategoriyalarining semantik-funksional xususiyatlari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.