ABDULLA QODIRIY ROMANLARIDA MILLIY UYG'ONISH RUHINING IFODASI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 29 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469705 ABDULLA QODIRIY ROMANLARIDA MILLIY UYG‘ONISH RUHINING IFODASI Jumaniyazova Dilnoza Zaripboyevna O‘zXIA akademik litseyi Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlarida milliy uyg‘onish ruhining ifodalanishi, yozuvchining o‘z davrini tanqidiy yoritish uslubi, xalqni uyg‘otish, millatni o‘zligini anglashga undovchi g‘oyalari tahlil qilinadi. Shuningdek, muallif obrazlar tizimi, tarixiy voqealarga munosabat va milliy ongning shakllanishi masalalari adabiy-nazariy nuqtai nazardan o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: Abdulla Qodiriy, milliy uyg‘onish, “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon”, milliy ong, jadidchilik, realizm, adabiy meros. Kirish XX asr boshlarida o‘zbek adabiyoti tarixida yangi davr boshlandi. Bu davr “Milliy uyg‘onish davri” deb atalib, unda xalqning siyosiy, ma’naviy va madaniy hayotini tubdan o‘zgartirish, millatni jaholat va qoloqlikdan qutqarish g‘oyalari ilgari surildi. Bu harakatning ilg‘or namoyandalari qatorida Abdulla Qodiriy alohida o‘rin tutadi. Uning “O‘tkan kunlar” (1926) va “Mehrobdan chayon” (1929) romanlari nafaqat o‘zbek adabiyotida ilk realistik romanlar sifatida, balki milliy uyg‘onish tafakkurining badiiy ifodasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Qodiriy millatni uyg‘otish, tarixiy xotirani tiklash, o‘zligini anglash masalalarini adabiy asar orqali xalq ongiga singdira oldi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 30 Asosiy qism 1. Qodiriy ijodining milliy uyg‘onish davridagi o‘rni Abdulla Qodiriy jadidchilik harakatining eng ilg‘or vakillaridan biri edi. U adabiyot orqali millatni o‘z o‘tmishiga qayta nazar solishga, tarixdan saboq olishga chaqirdi. Qodiriy asarlarida inson va jamiyat, sevgi va vatanparvarlik, jaholat va taraqqiyot muammolari bir-biri bilan uzviy bog‘liq tarzda yoritilgan. Yozuvchi asarlari orqali o‘zbek xalqining milliy g‘ururini uyg‘otdi. Uning asarlaridagi milliy ruh shundaki, u tarixiy voqealarni faqat o‘tmish sifatida emas, balki bugunning saboqlari sifatida talqin qildi. Shu orqali u millatni o‘z tarixiga, tili va madaniyatiga e’tiborli bo‘lishga undadi. 2. “O‘tkan kunlar” romanida milliy uyg‘onish ruhining ifodasi “O‘tkan kunlar” romani o‘zbek romanchiligi tarixida burilish yasadi. Unda XIX asr oxiri — o‘zbek jamiyatining inqirozli davri tasvirlangan. Qodiriy o‘tmish voqealarini yoritish orqali milliy ongni uyg‘otish, xalqni birlashtirish zarurligini uqtiradi. Romanning bosh qahramoni Otabek — yangi davr vakili, milliy uyg‘onish timsolidir. U o‘z xalqining taqdiri haqida qayg‘uradi, ilm-ma’rifatga intiladi, jaholatga qarshi kurashadi. Uning qarama-qarshi qahramoni bo‘lgan Kumush esa ma’naviy poklik, o‘zbek ayolining iffat va sadoqat ramzi sifatida tasvirlanadi. Bu ikki obraz orqali muallif o‘z xalqining eng go‘zal fazilatlarini namoyon etadi. Roman orqali yozuvchi millatning zaif tomonlarini, xususan, ichki nizo, adovat, jaholat, o‘zaro ishonchsizlik kabi illatlarni fosh etadi. Shu bilan birga, u millatni birlashuvga, o‘zligini anglashga da’vat etadi. Bu jihat milliy uyg‘onish ruhining asosiy belgilaridan biridir. 3. “Mehrobdan chayon” romanida milliy uyg‘onish g‘oyalari Qodiriy “Mehrobdan chayon” romanida ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlarni yanada chuqurroq ochib beradi. Asarda diniy niqob ostidagi riyo, adolatsizlik, savodsizlik va ikkiyuzlamachilik keskin tanqid qilinadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 31 Romanning markazida turgan Imomxo‘ja domla obrazi orqali yozuvchi xalqni aldov, riyo va soxta taqvodorlikdan ogoh etadi. Asar nomidagi “chayon” timsoli jamiyatdagi zaharli kuchlarni — millatni inqirozga olib borayotgan illatlarni ifodalaydi. Bu roman ham Qodiriyning milliy uyg‘onish g‘oyalarini davom ettiradi. U o‘quvchini to‘g‘rilikka, halollikka, bilimga, adolatga chaqiradi. Yozuvchi xalqni diniy mutaassiblikdan, jaholatdan xalos etish g‘oyasini ilgari suradi. 4. Qodiriy uslubida milliy ruh va badiiy realizm Abdulla Qodiriyning yozuvchilik mahorati, avvalo, uning xalq ruhini chuqur his etishida namoyon bo‘ladi. U xalq tili, urf-odatlari, xalqona iboralarni mahorat bilan ishlatgan. Qodiriy realizmi — hayot haqiqatini badiiy shaklda aks ettiruvchi, lekin shu bilan birga ma’naviy uyg‘otish vositasi bo‘lgan realizmdir. U tarixni faqat tarix sifatida emas, balki bugunning sabog‘i sifatida o‘rganish kerakligini ilgari surdi. Shu bois uning asarlari milliy o‘zlikni anglash jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Xulosa Abdulla Qodiriyning romanlari — o‘zbek xalqining milliy uyg‘onish davridagi ruhiy holatini, o‘zligini anglash va mustaqil fikrlash jarayonini badiiy ifoda etgan ulkan adabiy yodgorlikdir. “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” asarlarida yozuvchi millatni ilm, adolat, birlik va ma’naviyat sari chorlaydi. U xalqni o‘tmish xatolaridan saboq olishga, yangi hayot sari dadil qadam tashlashga undaydi. Shu bois Qodiriy ijodi milliy uyg‘onish davrining adabiy, ma’naviy asosini yaratgan, xalqni mustaqillik va o‘zlik sari yetaklagan ijodiy fenomen sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 32 ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2020. 2. Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2018. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 5. Qo‘shjonov M. Abdulla Qodiriy hayoti va ijodi. – Toshkent: Fan, 1974. 6. Yo‘ldoshev M. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet, 2015. 7. Rajabov H. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti. – Toshkent: Akademnashr, 2012.