SAID ASFANDIYORXON HAYOTI VA FAOLIYATI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 64 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469824 SAID ASFANDIYORXON HAYOTI VA FAOLIYATI Isroilova Ra’no Jasur qizi «Ichan-Qal’a” davlat muzey-qo‘riqxonasi ilmiy xodimi ANNOTATSIYA This article provides a brief overview of the life and work of Khiva Khan Said Asfandiyorkhan, as well as his achievements in politics. Kalit so‘zlar: Asfandiyorxon, Nikolay II, Bobooxun salimov, Xudoybergen Devonov, Nurullaboy, Junaidxon, Seyid-Mir-Olim. THE LIFE OF ABU ALI IBN SINA AND HIS PLACE IN THE ACADEMY OF MA’MUN ABSTRACT This article provides interesting information about the life and work of the famous scholar Ibn Sina and a brief description of his work at the Ma’mun Academy. Keywords: Asfandiyorxon, Nikolay II, Bobooxun salimov, Xudoybergen Devonov, Nurullaboy, Junaidxon, Seyid-Mir-Olim. Asfandiyorxon (1871-1918) — 1910-1918 yillarda Xiva xoni, Xiva xonligidagi oʻzbek qoʻngʻirotlar sulolasining oʻn ikkinchi hukmdori. 1910-yilda otasi Muhammad Rahimxon II vafotidan keyin Xorazmda hokimiyat tepasiga Asfandiyorxon keldi. Otasidan farqli o‘laroq, u o‘ziga xos iste’dodlari bilan ajralib turmagan. Uning hukmronligi davrida ma’rifatparvar vazir, bosh vazir Islom-xo‘ja davlatda muhim rol o‘ynagan. Uning hisobidan Xivada paxta tozalash zavodi, kasalxona, dorixona, pochta, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 65 telegraf, dunyoviy maktab qurildi. 1908-1910 yillarda Islomxo‘ja Ichan-qal’aning janubi-sharqida Xivaning eng kichik madrasasi va eng baland minorasidan iborat ansambl qurdi. Islomxo‘ja keyinchalik Asfandiyorxonning xabarisiz o‘ldirilgan. Fotosuratchi va birinchi oʻzbek kinorejissyori Xudoybergen Devonov 1910-yilda Asfandiyorxonning oʻz merosxoʻri bilan foytunda yurishi haqidagi ilk oʻzbek hujjatli filmini suratga olgan. Imperator Nikolay II Asfandiyorxonni Aziz Stanislav va Aziz Anna ordenlari bilan taqdirladi. Asfandiyorxon 1910-yilda Rossiya imperiyasining general-mayor unvoni bilan taqdirlangan. 191-yilda u Janobi Oliylari safiga yozildi. 1913-yilda u imperator Nikolay II dan “Buyuklik” unvonini oldi. Rossiyadagi fevral inqilobi Xiva xonligiga ham oʻz taʼsirini oʻtkazdi. 1917-yil 5aprelda Yosh xivaliklar Asfandiyorxonga islohotlar oʻtkazish talablarini qoʻydilar. Xon manifest e’lon qilishga majbur bo‘ldi, unda u vakillik organi - Yosh xivaliklarni o‘z ichiga olgan Majlisni tuzishga va’da berdi. Xonning kuchi cheklangan edi. Majlisga yosh xivalik Bobooxun Salimov rais etib saylandi. Biroq, kelajakda vaziyat keskinlashdi va reaktsion kuchlar o‘z qo‘liga oldi. Natijada Yosh xivaliklar hukumati ag‘darildi, manifestda e’lon qilingan islohotlar bekor qilindi. Bu vaqtda turkman qabilasining boshlig‘i Junaydxon Xivaga qaytib, u xonlikning qurolli kuchlari qo‘mondoni etib tayinlanadi va tez orada butun hokimiyatni o‘z qo‘liga to‘playdi. Asfandiyorxon davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurildi. 1912-yilda Asfandiyorxon qabulxonasi qurildi. Bu Nurillaboy saroy majmuasidagi alohida bino bo‘lib, unda turli shakldagi bir nechta tantanali zallar, jumladan, rus Art Nouveau ruhida bezatilgan taxt xonasi joylashgan edi. Xon Asfandiyor Sankt-Peterburg imperator chinni zavodida ushbu saroy dizaynining ko‘plab elementlariga buyurtma bergan. Fotosuratchi va birinchi oʻzbek kinorejissyori Xudaybergen Devanov 1910-yilda Asfandiyorxonning oʻz merosxoʻri bilan faytunda ketishi haqidagi ilk oʻzbek hujjatli filmini suratga oldi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 66 Asfandiyorxon Buxoro amiri Seyid-Mir-Olimxon (Said Abdul-Ahadxonning o‘g‘li) bilan birgalikda 1913-yil 22-fevralda Sankt-Peterburgda birinchi sobor masjidining ochilishida ishtirok etdi. Asfandiyorxon 1918-yil 22-yanvarda yuqori martabali amaldorlar va din ahllari ishtirokida davlatni birga boshqarish hamda bolsheviklarga qarshi kurashish uchun Junaydxon bilan Xivada muzoqara olib bordi. Natijada Asfandiyorxon Junaidxonni qoʻshin boshligʻi (sardori karim) etib tayinlab, hokimiyatni unga topshirdi. Oradan koʻp oʻtmay, Junaidxon hokimiyatni butunlay qoʻlga olish uchun Asfandiyorni yashirin ravishda oʻldirtirdi. Junaidxon taxtga oʻz taʼsiridagi Asfandiyorxonning amakisi Said Abdullaxonni oʻtqazdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 2. Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 3. Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996. 4. Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 5. Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976 6. Veselovskiy N. I. Ocherk istoriko-geograficheskix svedeniy o Xivinskom xanstve. – SPb., 1877. – s. 244 7. Xiva ming gumbaz shahri. Xorazm, 1997 — 46-bet.