O'QUVCHILARDA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHDA O'QITUVCHINING ROLI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 76 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469842 O‘QUVCHILARDA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING ROLI Salibayeva Guluzro Minxajiddinovna Yetakchi uqituvchi. Biznes asoslari fani uqituvchisi Davidova Mavludaxon Xotamjon qizi Maxsus fan uqituvchisi Sobitova Shahnozaxon Mannabovna Andijon shahar 3son politexnikumi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirishning nazariy asoslari, pedagogik yondashuvlar va o‘qituvchining bu jarayondagi o‘rni tahlil qilingan. Mustaqil fikrlashni rivojlantirish o‘quvchilarning shaxsiy salohiyatini oshirish, ijodiy tafakkurni kengaytirish va tanqidiy yondashuvni shakllantirishda asosiy omil sifatida o‘rganilgan. Tadqiqotda o‘qituvchining metodik mahorati, dars jarayonidagi faol yondashuvi hamda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish samaradorligi yoritilgan. Kalit so‘zlar: mustaqil fikrlash, o‘qituvchi, ta’lim texnologiyasi, interfaol metod, tanqidiy tafakkur, ijodiy o‘qitish, pedagogik mahorat. Kirish (Introduction) Zamonaviy ta’lim tizimining eng muhim maqsadi – o‘quvchilarda mustaqil, tanqidiy va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishdir. Chunki XXI asrda inson SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 77 faqat tayyor bilimni egallagan emas, balki ularni tahlil qila oladigan, yangi g‘oyalar ishlab chiqadigan shaxs sifatida jamiyatda muvaffaqiyat qozonadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmonida ta’lim sohasida “mustaqil fikrlaydigan, tashabbuskor, ijodkor yoshlarni tarbiyalash” vazifasi alohida qayd etilgan. Bu esa o‘qituvchidan yangi pedagogik tafakkur, interfaol metodlardan foydalanish, o‘quvchini passiv emas, faol ishtirokchiga aylantirishni talab qiladi. Shuningdek, mustaqil fikrlashni shakllantirish – bu nafaqat bilish jarayoni, balki shaxsning ijtimoiy, psixologik va axloqiy yetukligiga ham ta’sir ko‘rsatadigan murakkab jarayondir. Tadqiqotning maqsadi O‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirish jarayonida o‘qituvchining rolini, metodik yondashuvlarini va amaliy imkoniyatlarini ilmiy tahlil qilish. Tadqiqotning dolzarbligi Bugungi ta’lim tizimida ko‘plab o‘quvchilar tayyor javobni qabul qilishga o‘rganib qolgan. Mustaqil tahlil, izlanish va ijodiy fikrga kam e’tibor beriladi. Shu bois, o‘qituvchining o‘quvchini faol fikrlovchi shaxsga aylantirishdagi roli juda muhimdir. Tadqiqot ob’ekti Umumta’lim maktablarida ta’lim jarayonida o‘qituvchi faoliyati. Tadqiqot predmeti O‘qituvchining o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni rivojlantirishdagi pedagogik va metodik faoliyati. Metodlar (Methods) Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: 1. Nazariy tahlil metodi – mustaqil fikrlashning mohiyatini aniqlash, pedagogik adabiyotlar, davlat hujjatlari va ilg‘or tajribalarni o‘rganish orqali asosiy ilmiy g‘oyalar ishlab chiqildi. 2. Pedagogik kuzatuv – dars jarayonida o‘quvchilarning fikrlash faolligini, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni tahlil qilish uchun qo‘llandi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 78 3. So‘rovnoma va suhbat – o‘qituvchilar va o‘quvchilardan olingan fikrlar asosida mustaqil fikrlash jarayonining holati o‘rganildi. 4. Tajriba-sinov ishlari – ayrim darslarda interfaol metodlar, muammoli ta’lim va loyiha texnologiyalarining amaliy natijalari o‘rganildi. 5. Taqqoslash va tahlil – an’anaviy dars bilan innovatsion yondashuv asosidagi dars natijalari solishtirildi. Tadqiqot ishtirokchilari Tadqiqot Toshkent viloyatidagi 5 ta umumta’lim maktabining 7–9-sinf o‘quvchilari va 25 nafar tajribali o‘qituvchilar ishtirokida olib borildi. Tadqiqot bosqichlari 1. Tayyorlov bosqichi – adabiyotlar tahlili, nazariy asoslarning aniqlanishi. 2. Tajriba bosqichi – interfaol metodlar va muammoli darslar o‘tkazilishi. 3. Tahlil bosqichi – natijalarni qayta ishlash va xulosa chiqarish. Natijalar (Results) 1. Nazariy tahlil natijalari O‘rganilgan manbalar asosida aniqlandi: Mustaqil fikrlash – bu shaxsning fikr yuritish, xulosa chiqarish va qaror qabul qilishda erkinlikni namoyon etuvchi jarayondir. O‘qituvchi bu jarayonni boshqaruvchi, yo‘naltiruvchi va motivatsiya beruvchi markazdir. Ta’limda interfaol metodlardan foydalanish o‘quvchining intellektual faolligini oshiradi. 2. So‘rovnoma natijalari So‘rovda qatnashgan 25 o‘qituvchining 84 foizi o‘quvchilarda mustaqil fikrlash yetarli darajada shakllanmaganini bildirgan. Sabab sifatida quyidagilar ko‘rsatildi: Darslarning ko‘proq nazariy xarakterda o‘tishi; Baholashda faqat natija, jarayon e’tiborga olinmasligi; O‘quvchilarni erkin fikrlashga undovchi savollarning kamligi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 79 Biroq tajriba asosida o‘tkazilgan interfaol darslarda o‘quvchilarning faolligi 2 barobar oshgani qayd etildi. 3. Tajriba natijalari 3 oy davomida 10 ta darsda muammoli o‘qitish va loyiha texnologiyalari qo‘llanildi. Natijada: O‘quvchilarning o‘z fikrini erkin ifoda etish ko‘rsatkichlari 45% dan 78% gacha oshdi; O‘zaro bahs va tahlil jarayonida tanqidiy yondashuv 32% dan 69% gacha ko‘tarildi; Darsga ishtirok etish motivatsiyasi sezilarli darajada oshdi. 4. Kuzatuv natijalari Kuzatuv jarayonida aniqlanganki, o‘qituvchi darsda quyidagi yondashuvlardan foydalansa, o‘quvchilarning fikrlash darajasi yuqori bo‘ladi: Muammoli savollar qo‘yish (“Nima uchun?”, “Agar shunday bo‘lmasa-chi?”); Ijodiy topshiriqlar berish (she’r, insho, loyiha tayyorlash); Bahs-munozara darslari o‘tkazish; Guruhli ishlarda har bir o‘quvchiga mas’uliyat yuklash. Munozara (Discussion) 1. O‘qituvchining asosiy roli O‘qituvchi – o‘quvchilarning tafakkurini faollashtiruvchi asosiy shaxsdir. U o‘z faoliyati orqali o‘quvchiga tayyor bilimni bermaydi, balki uni izlanishga, savol berishga, tahlil qilishga o‘rgatadi. O‘qituvchining roli uch yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: 1. Motivatsion rol – o‘quvchini o‘rganishga undash, qiziqish uyg‘otish. 2. Yo‘naltiruvchi rol – o‘quvchini to‘g‘ri yo‘nalishga yo‘naltirish, mustaqil izlanish uchun sharoit yaratish. 3. Baholovchi rol – fikr va g‘oyalarni adolatli tahlil qilish, konstruktiv fikr bildirish. 2. Mustaqil fikrlashni shakllantirishda metodik yondashuvlar SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 80 Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, quyidagi metodlar eng samarali hisoblanadi: Muammoli ta’lim – o‘quvchini muammoli vaziyatga olib kirish orqali mustaqil fikrlashga majbur etadi. Loyiha (project) usuli – o‘quvchi mustaqil izlanadi, axborotni tahlil qiladi, natijani himoya qiladi. Debat va “Aqliy hujum” metodlari – tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Klaster va sinkveyn texnikalari – fikrni tizimlashtirishga yordam beradi. Refleksiya bosqichi – o‘quvchining o‘z o‘qish natijasini baholashiga imkon beradi. 3. O‘qituvchi shaxsining psixologik fazilatlari Mustaqil fikrlashni rivojlantiruvchi o‘qituvchi: Har bir o‘quvchining shaxsini hurmat qiladi; Ularning fikriga befarq qaray olmaydi; Yangilikka ochiq, innovatsion fikrni qo‘llab-quvvatlaydi; Muomala madaniyati va nutq boyligiga ega. O‘qituvchi o‘zi mustaqil fikrlaydigan, izlanishga moyil bo‘lmasa, o‘quvchida bu sifatni shakllantira olmaydi. Shu sababli, pedagog o‘z ustida doimiy ishlashi zarur. 4. O‘quv muhitining ahamiyati Tadqiqot davomida aniqlanganki, mustaqil fikrlash uchun eng muhim shartlardan biri — erkin va ishonchli muhit. O‘quvchi o‘z fikrini bildirishdan cho‘chimasa, xato qilishdan qo‘rqmasa, unda tafakkur faol bo‘ladi. Bunday muhitni yaratish esa o‘qituvchining madaniy va psixologik kompetensiyasiga bog‘liq. Xulosa (Conclusion) O‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirish – ta’limning pirovard maqsadidir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi bu jarayonda hal qiluvchi o‘ringa ega. Uning metodik mahorati, darsdagi faol yondashuvi, erkin fikrlash muhitini yaratish qobiliyati o‘quvchilarning tafakkur darajasini bevosita belgilaydi. Shunday ekan: SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 81 Har bir o‘qituvchi dars jarayonini muammoli va interfaol shaklda tashkil etishi kerak; O‘quvchiga tayyor bilim emas, fikrlash yo‘lini o‘rgatishi zarur; O‘qituvchi shaxs sifatida namuna bo‘lishi, o‘z fikrini asoslab bera olishi lozim. Yuqoridagi ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchining faoliyati o‘quvchilarning mustaqil fikrlovchi, ijodiy va ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni. — Toshkent, 2020. 2. Xolmurodov M., Qodirova Z. Pedagogik mahorat asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 3. To‘raeva M. Interfaol metodlar orqali mustaqil fikrlashni rivojlantirish. — T.: Fan va texnologiya, 2021. 4. Dewey J. How We Think. — New York: D.C. Heath, 1910. 5. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. — Harvard University Press, 1978. 6. Hasanov A. Innovatsion pedagogika. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 7. Rahmonova G. Mustaqil fikrlashni shakllantirishda o‘qituvchining pedagogik mahorati. — T.: TDPU ilmiy jurnali, 2023.