TURKIY DUNYO DEKORATIV-AMALIY SAN'ATI: OʻTMISH, BUGUN, KELAJAK

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 250 TURKIY DUNYO DEKORATIV-AMALIY SANʼATI: OʻTMISH, BUGUN, KELAJAK Xalilov Ilhomjon Isroiljonovich K. Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti "Mahobatli rangtasvir" kafedrasi dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17470711 ANNOTATSIYA. Ushbu maqolada turkiy kiyim madaniyatida kashtachilik san’atining shakllanishi, tarixiy taraqqiyoti va zamonaviy dizayndagi o‘rni o‘rganiladi. Markaziy Osiyodan Anatoliyagacha bo‘lgan hududlarda kashta naqshlarining texnik va estetik xususiyatlari madaniy kontekstda tahlil qilingan. Usmoniylar davridan boshlab to hozirgi kungacha bu bezak san’ati orqali milliy identitetni saqlash va estetik qadriyatlarni rivojlantirishning uzviy bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan. Kalit so’zlar: Kashtachilik san’ati, turk naqshlari, Usmoniylar madaniyati, zamonaviy dizayn, estetik meros. ABSTRACT. This article explores the formation, historical development, and contemporary application of embroidery art within Turkic clothing culture. The technical and aesthetic features of ornamental patterns from Central Asia to Anatolia are analyzed within their cultural context. It is demonstrated how this decorative art, from the Ottoman era to the present, contributes to preserving national identity and enhancing aesthetic values. Keywords: embroidery art, Turkic motifs, Ottoman culture, contemporary design, aesthetic heritage АННОТАЦИЯ. В данной статье исследуется формирование, историческое развитие и современное применение искусства вышивки в культуре тюркской одежды. Технические и эстетические особенности орнаментов, распространившихся от Центральной Азии до Анатолии, рассматриваются в культурном контексте. Показано, как декоративное искусство, начиная с эпохи Османской империи до наших дней, способствует сохранению национальной идентичности и эстетических ценностей. Ключевые слова: искусство вышивки, тюркские орнаменты, культура Османов, современный дизайн, эстетическое наследие. Turkiy kiyim madaniyatida, kashtachilik san’ati uchun yaratilgan bezakli elementlar – Markaziy Osiyodan Anatoliyaga qadar bo‘lgan tarixiy jarayonda – juda boy va xilma-xil shakllarda namoyon bo‘lgan. Bu xilma-xillik turmush tarzining unsurlari, geografik va tabiiy sharoitlar, boshqa madaniyatlar bilan aloqalar hamda diniy e’tiqodlar ta’siri ostida shakllangan. Kiyimning asosiy materiali bo‘lgan mato — to‘qish jarayonida ham, undan keyin ham — turli naqshlar bilan bezatilib, estetik jihatdan boyitilgan. O‘simliklar, hayvonlar, inson tasvirlari, geometrik shakllar va mavhum elementlar yordamida kiyimlar nafis go‘zallikka ega qilingan. Kiyimlarni estetik jihatdan yanada chiroyli qilishda eng muhim vositalardan biri bu — kashtachilik san’ati bo‘lib, u kiyim tikish jarayonida qo‘llaniladigan turli texnikalar orqali juda boy namunalarga ega. Turk tilidagi "bezek" va "bezemek" so‘zlari kashtachilik va bezak san’atini ifodalab, inson hayotining deyarli barcha jabhalarida ishlatiladi. Bu so‘zlar — uyni bezashda, kiyimga SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 251 kashta tikishda yoki insonning o‘zini chiroyli qilishda — bir xil ma’noda qo‘llaniladi. Turkiy kiyim madaniyati haqida bizga ma’lumotlar yozma manbalar, ya’ni qo‘lyozmalar, shuningdek, arxeologik qazishmalar orqali yetib kelgan. Gokturklar davridagi hayot tarzi va kiyim madaniyati haqidagi ilk ma’lumotlarni Xitoylik buddist sayyoh Xuanszanning esdaliklaridan bilib olamiz. U Gokturk xoni chodirida deyarli barcha mebellar va buyumlar oltin yoki kumush iplar bilan qoplangan bo‘lganini va bu iplar bilan kashta tikilganini yozgan. Unga ko‘ra, zodagon turklar gilam va kilimlar ustida o‘tirgan holda, oltin kashtali ipak kiyimlar kiygan, bu narsa esa butun chodirga hashamat va salobat baxsh etgan. 1924-yilda rus arxeologi S. U. Rudenko tomonidan Oltoy tog‘laridagi Pazyryk hududida o‘tkazilgan qazishmalar qadimiy turkiy qabilalar hayoti, kiyim-kechaklari va madaniyati haqida juda muhim ma’lumotlarni taqdim etdi. Turk san’ati va madaniyati — ayniqsa, kiyimkechaklardagi nafislik va kashtado‘zlik san’ati — o‘zining qulayligi, nafisligi va san’at darajasidagi bezaklari bilan Yevropa saroylaridagi zodagonlarning ham diqqatini tortgan. Kashtachilik texnikasi insoniyat tarixidagi qadimiy kiyim va liboslarga borib taqaladi. Bu san’at matolarni bezashda ishlatiladigan eng muhim dekorativ texnikalardan biri hisoblanadi. Kashta turli xil iplar yoki tolalardan foydalangan holda, igna yoki ilgak yordamida charm mato, yoki to‘qilgan, his (namlangan jun mato) kabi har qanday material ustida tikiladi. Kiyimning asosiy shakli bilan bir qatorda, yenglar, cho‘ntaklar, belbog‘lar, yeng uchi, yoki boshqa har qanday qismlar ham turli texnikalar yordamida bezatilib, kashta tikilishi mumkin. Turk kiyim shakllarining tarix davomida o‘zgarib borgan turfa ko‘rinishlarini inobatga olgan holda — jaket, shim, ichki kiyim, kaftan, lozim (keng shim), bosh kiyimlar, bezakli etiklar, shippaklar va boshqa oyoq kiyimlari — bularning barchasi kundalik madaniy faoliyatning bir qismi sifatida kashta bilan bezatilgan bo‘lishi mumkin. Kashtachilik texnikalari ularning bajarilish uslublariga ko‘ra besh asosiy guruhga bo‘linadi: 1. Matoning to‘qish yo‘nalishiga qarab igna harakatlantiriladigan texnikalar, 2. Matodagi iplar yopib turuvchi usulda bajariladiganlar, 3. Matoning iplarini tortib olish orqali hosil qilinadigan texnikalar, 4. Matodagi iplarni kesish yo‘li bilan bajariladigan kashtalar, 5. Iplarni o‘zaro bog‘lash orqali yaratiladigan usullar. Arxeologik topilmalardan biri sifatida qadimgi odamlar kiygan liboslar haqida ma’lumot beruvchi g‘or devor rasmlari ham mavjud. Kundalik hayotda ishlatilgan buyumlar va kiyimkechaklar uslubiy (stilize qilingan) yoki tabiiy shakldagi dasht hayvonlari naqshlari bilan bezatilgan bo‘lib, bu hayvonlarga qarshi odamlarning yashab qolish uchun kurash olib borganini aks ettiradi. Uyg‘ur madaniyati va san’ati (hunar buyumlari) boyligini ko‘rsatadigan eng tipik misollardan biri bu — devor rasmlaridir. Ushbu rasmlar bizga Uyg‘ur zodagonlari uchun tayyorlangan kiyimlarning naqshlari va kashtalari haqida ma’lumot beradi. Koko kashtalari (ya’ni qadimiy kashtachilik namunalari) orqali biz IX va X asrlarda yaratilgan namunalarga borib yetishimiz mumkin. VIII–IX asrlarga oid Uyg‘ur san’atiga tegishli ko‘plab etnografik asarlar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Uyg‘ur devorlariga chizilgan, zodagon sinfiga mansub kishilar kiygan boy bezakli kiyimlar odatda “applikatsiya” usulida yaratilgan. Bunday tikilgan va yelimlangan kashtalar asosan paxtali matolar ustiga tikilgan An’anaviy turk naqshlari — Usmoniylar SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 252 imperiyasi tarixida yaratilgan o‘ziga xos, noyob bezak elementlaridan biridir. Bu naqshlar matolar, keramika buyumlari, gilamlar, miniatyuralar, dekorativ san’at asarlari, rasmlar va boshqa ko‘plab buyumlar ustida ishlatilgan. Ushbu naqshlar XIII asrdan boshlab uzluksiz rivojlanib kelgan bo‘lib, XVI asrda o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan. Murakkab, chiroyli va betakror naqshlari orqali dekorativ dizayn dunyosida muhim rol o‘ynagan va “Nakkaş” deb atalgan Usmonli rassomlarining didi hamda mehnatini aks ettirgan. Bu rassomlar saroy ustaxonasida ishlagan bo‘lib, o‘z ruhiy holatini naqshlar orqali ifodalaganlar. Usmoniylar imperiyasi XVI asrda iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va siyosiy jihatdan eng kuchli davrini boshdan kechirgan. Aynan Sulton Sulaymon Qonuniy hukmronligi davrida, davlat ustunlikni saqlab qolish istagida turli sohalarda islohotlar boshlagan. Zamonaviy davrga kelib, an’anaviy turk naqshlari klassik va modern uslubda qayta talqin qilinmoqda. G‘arb davlatlari o‘z madaniy ildizlariga qaytayotgan bir vaqtda, Turkiyada ham o‘z tarixiy madaniy ifodasini dizaynlarda aks ettirish g‘oyasi yuzaga keldi. Shuning natijasida, bugungi kunda turk naqshlari va dizaynlari: • moda, • to‘qimachilik dizayni, • keramika, • shisha, • dekorativ san’at, • sanoat dizayni, • hamda ichki makon (interyer) bezaklarida muntazam qo‘llanilmoqda. Bu naqshlar yordamida betakror va estetik qadrga ega mahsulotlar yaratilmoqda. Zamonaviy mahsulotlar orqali madaniy qadriyatlar saqlab qolinmoqda, chunki ular turk madaniyatining tarixiy ildizlariga asoslanadi. Usmoniylar davriga oid naqshlar zamonaviy dizaynlar bilan uyg‘unlashtirilganida, ular betakror va go‘zal ko‘rinishdagi mahsulotlarga aylanishi mumkin. Bu esa turk an’analarining zamonaviy talqinini ifoda etadi. O‘z navbatida, bugungi estetik idealni ifodalovchi zamonaviy dizayn bilan tarixiy naqshlarning uyg‘unlashuvi bu naqshlarning kelajakda ham yashab qolishini ta’minlaydi. Bugungi dizaynlarda an’anaviy turk naqshlari tobora ko‘proq ishlatilayotganini ko‘rish mumkin, bu esa Usmoniylar ta’sirining hanuzgacha saqlanayotganligini isbotlaydi. Ushbu naqshlarning dizayn va shakl jihatidan jahon bozorida tobora ko‘proq e’tibor qozonayotgani esa muhim madaniy jarayon bo‘lib, u turklik identitetini aks ettirish va bu madaniyatni kelajak avlodlarga yetkazishda muhim vositaga aylanmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi — hozirgi sanoat dizaynida Usmoniy san’atida ishlatilgan naqshlarning qanday talqinda va qanday sohalarda qo‘llanilayotganini o‘rganish, shuningdek, zamonaviy dizaynlar orqali madaniy xabardorlikni oshirishdan iborat. Qadimgi turk qabilalari kashtachilikning boshqa usullari bilan bir qatorda applikatsiya (matoga boshqa matoni tikish) texnikasining bir ko‘rinishi bo‘lgan oturtma usulida ham betakror naqshlar yaratganlar. Anadoluda kertme deb ataluvchi ushbu applikatsiya texnikasi Markaziy Osiyodan ko‘chib kelgan turkman qabilalari tomonidan avloddan-avlodga o‘tkazilib, bugungi kungacha yetib kelgan. Oturtma texnikasida bir rangli mato parchalari boshqa rangdagi asosiy matoga tikiladi. Boshqa bir turdagi applikatsiya usuli bo‘lgan kakma (inkrustatsiya)da esa naqshlar asosiy matodan kesib olinadi, so‘ng ushbu kesilgan teshiklar ostidan kontrast rangdagi boshqa mato joylanadi va chetlari ichkariga bukilib, ostidagi matoga tikiladi. Bu texnika bitta SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 253 rangdagi kaftanlarda ham yorqin, dekorativ effektlar yaratadi; kaftanlarning ichki astarlari ham oturtma naqshlari bilan bezatilgan bo‘lishi mumkin. Markaziy Osiyodan Anadolugacha bo‘lgan hududlarda turklar turli kashtachilik va bezak texnikalarining boy namunalarini yaratganlar. Bu namunalar vaqt o‘tishi bilan texnologiyalarning rivojlanishi tufayli material va uslubda yangiliklar bilan boyib borgan. Kashtachilik san’ati tarixiy jarayonda o‘z boyligini saqlab kelgan. Bu san’at Uyg‘urlar, Saljuqlar, Usmoniylar va nihoyat Turkiya Respublikasi kabi ko‘plab turkiy sivilizatsiyalar ijtimoiy-madaniy hayotida davom etib kelgan. Ushbu tadqiqot an’anaviy kashtachilik san’atining kiyim-kechakda qanday qo‘llanilganini aniqlashga qaratilgan: qanday texnikalar bilan bajarilgan, qayerda, qanday maqsadda va qachon ishlatilganini o‘rganish, shuningdek, bugungi kunda ham ishlab chiqarilayotgan yoki ishlatilayotgan an’anaviy kashtachilik usullarini misollar orqali tahlil qilish maqsad qilinadi. Turkiyadagi birinchi xususiy muzey hisoblangan Sadberk Hanim Muzeyining Islomiy san’at bo‘limi ikkinchi qavatida namoyish etilgan Usmoniylar davridagi an’anaviy ayollar kiyimlariga oid kolleksiyadan ikki dona kiyim tanlab tahlil qilingan. Tahlil uchun asosiy mezon — ushbu kiyimlarda mavjud bo‘lgan kashtachilik naqshlarining libosga va matoga bergan vizual boyligi hisoblanadi. Tanlangan kiyimlar bezakli tuzilma usullari bilan qanday boyitilgan, qanday joylarda va qanday ko‘rinishda ishlatilgani aniqlanib, tahlil qilingan. Muzey kolleksiyasidagi ushbu kiyimlardan biri Usmoniylar davrining boy kashtachilik namunalarini ko‘rsatadi. Undan ko‘rinadiki, ayrim kashta uslublari va bezak xususiyatlari g‘arbiy uslublardan ilhomlangan bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda an’anaviy turk naqshlari kundalik hayotda ishlatiladigan mahsulot dizaynlarida ham qo‘llanilmoqda. Ular dekorativ san’at, chinni, keramika, shisha buyumlar, yorug‘lik moslamalari (lampalar) kabi ko‘plab sohalarda ishlatilmoqda. Bugun dunyoning ko‘plab davlatlari o‘z madaniy ildizlariga qaytish maqsadida texnologiyalardan foydalanib, an’anaviy hunarmandchilik san’atlarini yangilashga harakat qilmoqda. Ularning maqsadi — dunyo bozorida raqobatbardosh bo‘lish bilan birga, madaniy xilma-xillik va milliy o‘zligini namoyon qilishdir. Turkiyada ham an’anaviy madaniyat mahsulotlaridan ilhomlangan ko‘plab mahsulotlar mavjud bo‘lib, dizaynerlar bu naqshlardan foydalanib o‘z ishlanmalarini yaratmoqda. Shulardan biri — Günay İnan ismli dizayner bo‘lib, Ironi kompaniyasining asoschisi. U yuqori sifatli, qo‘lda tayyorlanadigan yorug‘lik uskunalari va uy aksessuarlarini ishlab chiqaradi. Uning dizaynlarida an’anaviy turk naqshlari va Usmoniylar madaniyatidan ilhomlangan namunalar mavjud. Masalan, uning uy uchun mo‘ljallangan aksessuarlaridan biri — “Usmoniy Lolah (Ottoman Tulip)” deb nomlangan yumaloq likopcha (1-rasm). Shuningdek, boshqa oltin suvi bilan qoplangan va moviy rangdagi dekorativ buyumlarda “Üch nuqta (Çintemani)” naqshini ko‘rish mumkin (2-rasm). SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 254 Rasm 1. Rasm 2. Turk naqshlarining tarixiy rivojlanishi o‘rganilgach, shunday xulosa qilish mumkinki — bu naqshlarning turli sohalarda qo‘llanilishi ushbu san’atning kelajakda ham davom etishiga zamin yaratadi. G‘arb davlatlarida minimalistik yo‘nalishlar ustuvor bo‘lib borayotgan bo‘lsa-da, Turkiya o‘z milliy madaniyatiga yuz tutmoqda va bu naqshlardan foydalanishni tobora kengaytirmoqda. G‘arb san’atida shakllangan turli san’at oqimlari ta’sirida abstrakt va zamonaviy uslubdagi naqshlar hamda geometrik shakllar Usmoniylar davrida ham ishlatilganini ko‘rish mumkin. Ayniqsa, hayvon va gul shakllarining stilizatsiyalangan (soddalashtirilgan) naqshlari juda muvaffaqiyatli namunalardir, chunki har bir naqsh tabiatni sinchiklab kuzatish asosida yaratilgan. Rasm 3. Rasm 4. Hozirgi kunda an’anaviy naqshlardan foydalangan holda yaratilgan yorug‘lik mahsulotlari interyer bezagida keng qo‘llanilmoqda. Shu ma’noda, Turkiyada sanoat sohasiga SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 255 mo‘ljallangan noyob va shaxsiy dizaynlar ishlab chiqila boshlandi. Ushbu mahsulotlarda an’anaviy turk bezak san’atiga xos shakl va naqshlardan foydalanilmoqda (Üstün, 1997). Dizayner Asli Kıyak İnğin ishlarida an’anaviy naqshlar va zamonaviy dizayn g‘oyalari uyg‘unlashganini ko‘rish mumkin. U o‘z mahsulotlarining shakllarida lolagul naqshlaridan foydalanishni afzal bilgan (3-rasm). Mahsulot dizayneri Özlem Tuna esa lolagul naqshidan ilhomlangan holda, zamonaviy yondashuv asosida dizaynlar yaratgan. U “Laleveş” deb nomlangan lyustrasida qora rangdan foydalanishni tanlagan (4-rasm). Xulosa Xulosa qilib aytganda, san’atkorlar har bir naqsh muayyan ma’noga ega ekanini anglab yetganlar. O‘rganilgan misollarda ko‘rish mumkinki, turk naqshlari va dizaynlari klassik hamda zamonaviy dizaynlar uchun betakror va original ishlanmalar yaratish imkoniyatini beradi. Agar bu naqshlar material, rang, shakl va talqin nuqtai nazaridan dizayn mahsulotlariga mos ravishda qo‘llansa, ular badiiy qiymatga ega dizaynga aylanishi mumkin. Usmoniylar imperiyasi davrida ishlatilgan naqshlar bugungi kunda ko‘plab dizayn mahsulotlarida uchramoqda. Bu mahsulotlarda mavjud turk naqshlari, albatta, kelajakda yaratiladigan dizaynlar uchun madaniy ko‘prik vazifasini bajaradi. ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Göksel N., Kutlu N. Decorative Elements in Turkish Garment Culture from Past to Future: Art of Embroidery // Journal of Textiles and Engineer, Vol. 23, No. 103. – 2016. – Pp. 231-236. – URL: https://dergipark.org.tr/en/pub/teksmuh/issue/24717/261436 (accessed: 06.07.2023) (DergiPark) 2. Gümüşer T. Contemporary Usage of Turkish Traditional Motifs in Product Designs // Idil: Journal of Art and Language, No. 1(5). – 2012. – Pp. (unspecified). – URL: https://www.researchgate.net/publication/272876995_CONTEMPORARY_USAGE_OF_T RADITIONAL_TURKISH_MOTIFS_IN_PRODUCT_DESIGNS (accessed: 06.07.2023) (Zendy) 3. Ergenç S.B.G. The Place of Traditional Anatolian Motifs in Design // Turkish Journal of Fashion Design and Management. – 2025. – Pp. 51-64. – URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjfdm/article/1569734 (accessed: 06.07.2025) (DergiPark) 4. Polat C., Kaplan M. A., Şahin Çeken K., Gümüş A. The Study of Some Tools and Materials Used in Woven and Processing from Traditional Turkish Arts by Turkish Modern Painters // EuroAsia Journal of Social Sciences & Humanities, Vol. 8, No. 22. – 2021. – Pp. 57-69. – URL: https://doi.org/10.38064/eurssh.268 (accessed: 06.07.2025) (EuroAsia Journal) 5. Kaplan M. A., Polat C. The Reflections of Figures and Motifs in the Traditional Arts of Turkish Painting // IKSAD Journal, Vol. 4, No. 14. – 2018. – Pp. 697-705. – URL: https://doi.org/10.31623/iksad.114 (accessed: 06.07.2025) (IKSAD Journal) 6. Karatay S. K. The Search for Design at Different Techniques in Traditional Turkish Art of Processing and Knitting // SSD Journal. – Year unspecified. – URL: https://doi.org/10.31567/ssd.477 (accessed: 06.07.2025) (SSD Journal) 7. Bahar T. Current Views of Embroidery in Art, Craft and Industrial Design // Art-e Sanat Dergisi, Vol. 17. – 2024. – Pp. 166-189. – URL: https://avesis.hacibayram.edu.tr/publication/details/65595b3a-7ff4-438f-b60b-74e4a6d1eacd (accessed: 06.07.2025) (Avesis) SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 256 8. Horoz H., Taştepe Ç. Yesterday, Today, Tomorrow of Cross-Stitch One of Traditional Turkish Handicrafts // Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, Issue 37. – 2019. – Pp. 135-140. – URL: https://doi.org/10.30794/pausbed.457445 (accessed: 06.07.2025) (DergiPark) 9. Application of National Embroidery in Modern Clothing // American Journal of Interdisciplinary Research and Development, Vol. 5. – 2022. – Pp. 299-303. – URL: https://ajird.journalspark.org/index.php/ajird/article/view/158 (accessed: 06.07.2025) (AJIRD) 10. Demircan D. Craft Culture as the Source of Inspiration for Industrial Design in Turkey // METU Open Collections. – 2005. – (Thesis/Dissertation/Monograph). – URL: https://open.metu.edu.tr/handle/11511/15461 (accessed: 06.07.2025) (Open METU)