SHARQ VA G'ARB OLIMLARI QARASHLARIDA OILA VA TARBIYANIHG O'RNI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 4 SHARQ VA G‘ARB OLIMLARI QARASHLARIDA OILA VA TARBIYANIHG O‘RNI Achilova Soxiba Xamidovna1, Salimova Muhlisa Ramizbek qizi2 1Qo‘qon Davlat universiteti, Maktabgacha ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi, 2talaba https://doi.org/10.5281/zenodo.17472509 Annotatsiya. Ushbu maqolada oilada tarbiya jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari, inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, Oilada bola ilk bor axloqiy, ma’naviy, ijtimoiy bilim va ko‘nikmalarni egallashi, ota-onaning oiladai roli va mas’uliyati, oilada xulq-atvor va ijtimoiy qoidalarni shakllantirish. Sharq va g‘arb mutafakkirlari asarlarida oilaning roli. Tarbiyani bola hayotidagi ahamiyati, bola ruhiyatining shakllanishi, tarbiya g‘oyalarining zamonaviy ta’lim bilan uyg‘unligi kabi masalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: oila, ota-onalar, farzand tarbiyasi, ta’lim-tarbiya, oilaviy tarbiya, axloqiy tarbiya, ma’naviy, ijtimoiy bilim va ko‘nikmalar muhit, mustaqil fikrlash, axloq, odob, axloqiy, ma’naviy, ruhiy rivojlanish, atrof-muhit. Kirish. Jamiyatning eng muhim bo‘g‘ini bo‘lgan oila, inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Oila – bu hayot maktabi, unda bola ilk bor axloqiy, ma’naviy, ijtimoiy bilim va ko‘nikmalarni egallaydi. Oila va farzand tarbiyasi qadimdan butun dunyo olimlarini o‘ylantirib kelgan. Oila – bolaning hayotidagi eng birinchi va eng muhim muhitdir. Bu yerda bola nafaqat fiziologik ehtiyojlarini qondiradi, balki axloqiy, ma’naviy, ruhiy rivojlanishining dastlabki asoslarini oladi. Oila shaxsning jamiyatga moslashishi, dunyoqarashi shakllanishi, odob-axloq normalarini o‘zlashtirish uchun asosiy maktab hisoblanadi. Oilaning tarbiyadagi vazifalari bolaga mehr-muhabbat va qo‘llab-quvvatlashdan iborat Bola o‘zini oilada sevgi va e’tibor bilan qamrab olinganligini his qilganda, u o‘ziga ishonch hosil qiladi, ijtimoiy ko‘nikmalarni yaxshiroq egallaydi.Oilada bolaga axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni singdirish darkor, ota-onalar va oilaviy an’analar orqali bola halollik, sabr-toqat, hurmat kabi fazilatlarni o‘rganadi, xulq-atvor va ijtimoiy qoidalarni shakllantiradi.Oilada o‘rgatilgan tartib, odob va madaniyat bola hayotining keyingi bosqichlarida asos bo‘ladi.Oilada bolaga ta’lim va bilim olishga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otish lozim. Oila tarbiyasi bola o‘rganishga, o‘zini rivojlantirishga intilishiga ta’sir ko‘rsatadi.Tarbiyani bola hayotidagi ahamiyati shundaki: Bola hayotidagi tarbiya uning kelajakdagi muvaffaqiyatlari va baxtli hayotining poydevoridir. Tarbiya – bu insonning jamiyatga mos va foydali a’zoga aylanishi uchun ma’naviy, axloqiy, jismoniy va intellektual jihatdan rivojlanish jarayonidir.Tarbiya jarayoni bolaning ichki dunyosini shakllantiradi, uning qaror qabul qilish qobiliyatini va ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlaydi.Yaxshi tarbiya olgan bola jamiyatda o‘z o‘rnini topadi, hurmatga sazovor bo‘ladi.Tarbiya ota-ona, maktab, atrof-muhit hamda jamiyat tomonidan birgalikda ta’minlanadi. Sharq va G‘arb mutafakkirlari o‘z davrlarida bu masalaga chuqur yondashgan, o‘zining ilmiy, diniy, falsafiy qarashlarini ilgari surgan. Mazkur maqolada Sharq va G‘arb tamaddunidagi buyuk mutafakkirlarning oilaga, farzand tarbiyasiga bo‘lgan qarashlari solishtirilib, ularning zamonaviy tarbiyadagi ahamiyati yoritiladi.Sharq mutafakkirlari asarlarida oila jamiyatning REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 5 asosiy tayanchi sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, bolani axloqiy jihatdan to‘g‘ri tarbiyalash, unga yoshlikdan ezgulik urug‘larini singdirish g‘oyasi yetakchi o‘rin tutadi. Abu Nasr Forobiy o‘zining “Fozil odamlar shahri” asarida ideal jamiyat qurilishi haqida so‘z yuritar ekan, inson tarbiyasini bu jamiyatning asosi sifatida belgilaydi. Unga ko‘ra, bola yoshlikdanoq axloq, odob, bilim bilan qurollantirilsa, kelajakda fozil jamiyat a’zosi bo‘la oladi. Forobiy “inson tabiatini to‘g‘ri yo‘lga soluvchi tarbiya o‘z vaqtida berilishi zarur”, deya urg‘u beradi. Abu Ali ibn Sino Ibn Sino oilaning sog‘lom rivojlanishida ruhiy va jismoniy tarbiyaning uyg‘unligini alohida ta’kidlagan. “Qonun” asarida u bolani tug‘ilgandan boshlab parvarish qilish, uning ovqatlanish tartibi, gigiyenasi va aqliy rivoji haqida aniq ko‘rsatmalar bergan. Shuningdek, axloqiy tarbiya, bolaga mehr berish va uning holatini to‘g‘ri tushunish muhimligini uqtirgan. Al-G‘azzoliy “Ihyo ulumiddin” asarida bolani tarbiyalashni ota-onaning asosiy burchi sifatida ko‘radi. Uning fikricha, bola – toza ko‘ngil, qalbda esa tarbiya bilan yaxshi yoki yomon xislatlar paydo bo‘ladi. Shuning uchun, bola ruhiyatiga singdiriladigan har qanday axloqiy qoidalar keyinchalik uning shaxsiyati shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. G‘arb olimlari qarashlarida tarbiya va oila G‘arb mutafakkirlari ham oila va farzand tarbiyasiga jiddiy yondashib, ayniqsa pedagogika va psixologiya fanlari orqali bu sohani chuqur tahlil qilgan.Jan-Jak Russo “Emil yoki tarbiya haqida” asarida tabiiy tarbiya g‘oyasini ilgari suradi. Unga ko‘ra, bola tabiatan ezgu, biroq noto‘g‘ri ijtimoiy muhit uni buzadi. Shuning uchun, tarbiya jarayoni bolaning ichki dunyosini to‘g‘ri yo‘naltirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Oila esa bu jarayonning markazida turadi. Bolaning shaxsiyati oila va tarbiya orqali shakllanadi. Otaonalar farzand tarbiyasiga ongli, tizimli yondashishi lozim. Bolani jismoniy jihatdan chiniqtirish, aqliy salohiyatini oshirish va mustaqil fikrlashga o‘rgatishni muhim deb biladi. Zigmund Freyd bola ruhiyatining shakllanishini tahlil qilgan. U bolaning dastlabki yillarda olgan psixologik ta’sirlarini butun umriga ta’sir etuvchi omil deb ko‘radi. Uning fikriga ko‘ra, oilada bola qanday muomala ko‘rsa, shunga monand shaxsiy fazilatlar rivojlanadi. Sharq va G‘arb qarashlarining umumiy va farqli jihatlari Umumiy va farqli jihatlari shundaki unda bola tarbiyasining muhimligi tan olinadi. Sharqda tarbiya diniy-axloqiy tamoyillarga asoslanadi, G‘arbda esa ilmiy-psixologik yondashuv ustun turadi. Oila – tarbiyaning asosiy muhitidir Sharqda jamoaviylik, G‘arbda individuallik ustun turadi.Bolaga yoshlikdan boshlab tarbiya berish lozim.Bola tarbiyasida G‘arbda mustaqil fikrlashga urg‘u kuchliroq beriladi. Zamonaviy tarbiyaviy tizimda tarixiy merosdan foydalanish bugungi ta’lim-tarbiya tizimida nafaqat zamonaviy metodlar, balki tarixiy merosga tayangan holda ishlash muhimdir. Sharq olimlarining axloqiy, diniy asosga tayangan tarbiyaviy qarashlari bolada ma’naviyat, odob, hurmat kabi fazilatlarni shakllantiradi. G‘arb pedagogikasining ilmiy yondashuvlari esa bola psixologiyasini tahlil etish va samarali metodlarni qo‘llashda foydalidir. Shu bois, o‘zbek pedagogikasida bu ikki yondashuv uyg‘unlashgan holda qo‘llanishi lozim. Sharq va G‘arb olimlarining oila va farzand tarbiyasiga oid merosi inson shaxsining komil va barkamol bo‘lib yetishishida muhim o‘ringa ega. Sharq mutafakkirlari tarbiyani axloqiy-ma’naviy jihatdan, G‘arb olimlari esa ilmiy-psixologik asosda ko‘rib chiqqan. Har ikki tamaddunning yutuqlari bugungi zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimi uchun bebaho xazinadir. Bu merosni chuqur o‘rganib, amaliyotga tatbiq etish farzandlarimizning baxtli, komil va ma’rifatli insonlar bo‘lib ulg‘ayishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek mutafakkirlari merosida oila va tarbiya o‘zbek xalqining boy ma’naviy merosida oila va farzand tarbiyasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ayniqsa, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Mahmud Zamakhshariy kabi allomalar o‘z asarlarida komil REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 6 inson tarbiyasini asosiy masala sifatida ilgari surganlar. Alisher Navoiy ijodida odob, axloq, sabr-toqat, halollik kabi fazilatlar orqali bola tarbiyasini yo‘lga qo‘yish g‘oyalari keng o‘rin olgan. U “Xamsa” dostonlarida ota-ona hurmati, oilaviy sadoqat va farzand tarbiyasida mehroqibatning muhimligini ta’kidlagan. Navoiy fikricha, ilm va tarbiya insonni yuksaltiruvchi eng asosiy omillardandir. Ahmad Yassaviy o‘zining “Hikmatlar” asarida tarbiyani ma’naviy poklanish, nafsni tiyish orqali amalga oshirish lozimligini ta’kidlaydi. U ota-ona roziligi, bolaga beriladigan duo, halol rizq orqali bola shaxsiyati shakllanishini asoslagan. Mahmud Zamakhshariy bolani tarbiyalashda ilmga asoslangan yondashuvni muhim sanaydi. U “Muqaddimat ul-adab” asarida til tarbiyasi, so‘z boyligi va mantiqiy fikrlashga urg‘u beradi. Oila bu tarbiyaning birinchi va eng muhim bosqichi deb qaraydi. Tarbiya g‘oyalarining zamonaviy ta’lim bilan uyg‘unligi bugungi kunda oila va farzand tarbiyasi sohasida zamonaviy pedagogik texnologiyalar rivojlanmoqda. Biroq bu texnologiyalarni qadimiy bilim va axloqiy me’yorlar bilan uyg‘unlashtirish eng samarali natijani beradi. Psixologik yondashuvlar bola ichki dunyosini tushunish, emotsional muvozanatini saqlashda foydalidir, ammo Sharqning tasavvufiy, axloqiy qadriyatlari bilan uyg‘unlashganda chinakam “komil inson” tarbiyasi yuzaga chiqadi. Bu jihatlar Sharq va G‘arb merosini birlashtirishga, ulardan zamonaviy ta’limda samarali foydalanishga imkon beradi. Shunday qilib, oila va tarbiya bola hayotida beqiyos ahamiyatga ega. Oila – bu bolaning birinchi maktabi, tarbiya esa uning kelajagini belgilovchi eng muhim omil. Ota-onalar o‘z farzandlariga sevgi, hurmat, axloqiy qadriyatlarni singdirish orqali ularni hayotga tayyorlaydilar va jamiyatning sog‘lom a’zolari sifatida shakllanishiga xizmat qiladilar. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Forobiy A.N. “Fozil odamlar shahri” – Toshkent: Fan, 1993. 2. Ibn Sino. “Tib qonunlari” – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 3. Al-G‘azzoliy. “Ihyo ulumiddin” – Istanbul nashriyoti, 1992. 4. Jan-Jak Russo. “Emil yoki tarbiya haqida” – Moskva: Pedagogika, 1981. 5. Z. Freyd. “Psixoanaliz va madaniyat” – Moskva: Nauka, 1990. 6. Alisher Navoiy. “Xamsa” – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2002. 7. Ahmad Yassaviy. “Hikmatlar” – Toshkent: Adabiyot va san’at, 2001. 8. Mahmud Zamakhshariy. “Muqaddimat ul-adab” – Toshkent: Fan, 1998. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim-tarbiya sohasidagi farmon va qarorlari. 10. Achilova S. Воспитание нравственных качеств у детей с помощью узбекских народных игр. Jurnal. Ilm fan taraqqiyotida zamonaviy metodlarning qo‘llanilishi. 2023, 25-29 . 11. Esonova M.A. Sharq mutafakkirlarining ma’rifatli inson kamolati haqidagi fikrlari. International scientific and practical conference “international experience and modern approaches in preschool education” 15 may, 2024